Adhyaya 159

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे स्रावाद्यशौचं नाम अष्टपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथैकोनषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः असंस्कृतादिशौचं पुष्कर उवाच संस्कृतस्यासंस्कृतस्य स्वर्गो मोक्षो हरिम्मृतेः अस्थ्नाङ्गङ्गाम्भसि क्षेपात् प्रेतस्याभ्युदयो भवेत्

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘स्रावाद्यशौच’ नावाचा एकशे अठ्ठावन्नावा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘असंस्कृतादिशौच’ हा एकशे एकोणसाठावा अध्याय आरंभ होतो. पुष्कर म्हणाले—संस्कृत व असंस्कृत, दोघांनाही मृत्युकाळी हरिस्मरणाने स्वर्ग व मोक्ष प्राप्त होतो; आणि अस्थी गंगाजलात क्षेप केल्याने प्रेताचा अभ्युदय होतो।

Verse 2

आपात इति ख , छ च अननेप्येवमेवं स्यादित्यादिः, भोक्तुरेकमहोन्यथेत्यन्तः पाठः घ , झ , ञ पुस्तकत्रयेषु नास्ति गङ्गातोये नरस्यास्थि यावत्तावद्दिवि स्थतिः आत्मनस्त्यागिनां नास्ति पतितानां तथा क्रिया

पाठांतर-टीप: ख व छ हस्तलिखितांत पाठ ‘आपात…’ पासून सुरू होतो. ‘अननेप्येवमेवं स्याद…’ हा भाग तसेच शेवटचा ‘भोक्तुरेकमहोऽन्यथा’ हा पाठ घ, झ, ञ या तीन हस्तलिखितांत आढळत नाही. — श्लोक: गंगाजलात मनुष्याची अस्थी जितका काळ राहते तितका काळ तो स्वर्गात स्थित राहतो. आत्मत्याग करणारे (आत्महत्या) आणि पतित यांच्यासाठी तशी क्रिया (अंत्येष्टी इ.) विहित नाही।

Verse 3

तेषामपि तथा गाङ्गे तोये ऽस्थ्नां पतनं हितं तेषां दत्तं जलं चान्नं गगने तत् प्रलीयते

त्यांच्यासाठीही गंगाजलात अस्थींचा क्षेप हितकारक आहे; आणि त्यांच्या निमित्त दिलेले जल व अन्न (असे न झाल्यास) आकाशातच विलीन होऊन निष्फळ ठरते।

Verse 4

अनुग्रहेण महता प्रेतस्य पतितस्य च नारायणबलिः कार्यस्तेनानुग्रहमश्नुते

महान् करुणेने प्रेत व पतित यांच्यासाठीही नारायण-बलि करावी; त्या विधीनेच दिव्य अनुग्रह प्राप्त होतो।

Verse 5

अक्षयः पुण्डरीकाक्षस्तत्र दत्तं न नश्यति पतनात्रायते यस्मात् तस्मात् पात्रं जनार्दनः

पुण्डरीकाक्ष (विष्णु) अक्षय आहेत; तेथे दिलेले दान नष्ट होत नाही. जे पतनापासून तारतात, म्हणून जनार्दनच परम पात्र आहेत।

Verse 6

पततां भुक्तिमुक्त्यादिप्रद एको हरिर्ध्रुवं दृष्ट्वा लोकान् म्रियमाणान् सहायं धर्ममाचरेत्

पतन पावणाऱ्यांना भोग, मुक्ति इत्यादी देणारे निश्चयाने एकमेव हरि आहेत. लोक नश्वर आहेत हे पाहून, सहाय्य म्हणून धर्माचरण करावे।

Verse 7

मृतो ऽपि बान्धवः शक्तो नानुगन्तुं नरं मृतं जायावर्जं हि सर्वस्य याम्यः पन्था विभिद्यते

मृत झालेला बंधूही मृत पुरुषासोबत जाऊ शकत नाही. पत्नी वगळता सर्वांचा याम्य पंथ (यममार्ग) वेगळा होतो।

Verse 8

धर्म एको व्रजत्येनं यत्र क्वचन गामिनं श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकं

जिथे कुठे जाणाऱ्या मनुष्याबरोबर फक्त धर्मच जातो. म्हणून उद्याचे काम आजच करावे, आणि अपराह्णाचे काम पूर्वाह्णात करावे।

Verse 9

न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतः वास्य न वा कृतं क्षेत्रापणगृहासक्तमन्यत्रगतमानसं

मृत्यू वाट पाहत नाही—कर्मे झाली असोत वा नसोत। शेत, बाजार व घर यांत आसक्त आणि मन अन्यत्र भटकणाऱ्या मनुष्याला ती घेऊन जाते.

Verse 10

वृकीवीरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति न कालस्य प्रियः कश्चिद् द्वेष्यश्चास्य न विद्यते

(अगदी) वृकीवीरणापर्यंत पोहोचूनही मृत्यू त्याला उचलून घेऊन निघून जाते. काळाचा कोणी प्रिय नाही, आणि कोणी द्वेष्यही नाही.

Verse 11

आयुष्ये कर्मणि क्षीणे प्रसह्य हरिते जनं नाप्राप्तकालो म्रियते बिद्धः शरशतैर् अपि

आयुष्य धारण करणारे कर्म क्षीण झाले की काळ बलपूर्वक मनुष्याला घेऊन जातो. पण ज्याचा नियत काळ आलेला नाही, तो शेकडो बाणांनी विद्ध झाला तरी मरत नाही.

Verse 12

कुशाग्रेणापि संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति पन्था विभज्यते इति ग धर्म एवेति ज औषधानि न मन्त्राद्यास्त्रायन्ते मृत्युनान्वितं

कुशाच्या टोकाने जरी स्पर्श झाला तरी ज्याचा काळ आला आहे तो जगत नाही. असे म्हणतात—‘पंथ विभागला जातो’ (म्हणजे जीवनाची गती ठरलेली); खरे रक्षण धर्मच करतो. औषधे, मंत्र इत्यादी मृत्युसंलग्नाला वाचवू शकत नाहीत.

Verse 13

वत्सवत् प्राकृतं कर्म कर्तारं विन्दति ध्रुवं अव्यक्तादि व्यक्तमध्यमव्यक्तनिधनं जगत्

प्राकृत कर्म वासरासारखे निश्चयाने आपल्या कर्त्याला शोधून गाठते. जगत् अव्यक्तापासून आरंभते, मध्यभागी व्यक्त असते आणि शेवटी पुन्हा अव्यक्तात विलीन होते.

Verse 14

कौमारादि यथा देहे तथा देहान्तरागमः नवमन्यद्यथा वस्त्रं गृह्णात्येवं शरीरिकं

जसे याच देहातच कुमारावस्था इत्यादी अवस्था बदलतात, तसेच देहांतरप्राप्ती होते; आणि जसा मनुष्य नवे, वेगळे वस्त्र धारण करतो, तसाच देहधारी दुसरा देह ग्रहण करतो।

Verse 15

देही नित्यमबध्यो ऽयं यतः शोकं ततस्त्यजेत्

हा देही आत्मा नित्य अबद्ध आहे; म्हणून शोकाचा त्याग करावा।