Adhyaya 151

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे मन्वन्तराणि नाम पञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथैकपञ्चाशदधिकशततनो ऽध्यायः वर्णेतरधर्माः अग्निर् उवाच मन्वादयो भुक्तिमुक्तिधर्मांश्चीर्त्वाप्नुवन्ति यान् प्रोचे परशुरामाय वरुणोक्तन्तु पुष्करः

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘मन्वंतर’ नावाचा एकशे पन्नासावा अध्याय समाप्त झाला. आता एकशे एकावन्नावा अध्याय—‘वर्णव्यवस्थेबाहेरील धर्म’ सुरू होतो. अग्नि म्हणाले—मनु इत्यादी धर्मप्रवर्तकांनी भोग व मोक्ष देणारे जे धर्म सांगितले आणि ज्यांचे फल त्यांनी प्राप्त केले, ते मी सांगीन; वरुणाने उपदेशिलेले, पुष्करपरंपरेने आलेले, ते परशुरामास निवेदितो।

Verse 2

पुष्कर उवाच वर्णाश्रमेतराणान्ते धर्मान्वक्ष्यामि सर्वदान् मन्वादिभिर् निगदितान् वासुदेवादितुष्टिदान्

पुष्कर म्हणाले—वर्ण व आश्रमधर्मांचा उपसंहार झाल्यावर आता मी वर्णव्यवस्थेबाहेरील सर्व धर्म सांगतो; मनु इत्यादींनी प्रतिपादित केलेले, जे वासुदेव व अन्य देवतांना तुष्ट करतात।

Verse 3

अहिंसा सत्यवचनन्दया भूतेष्वनुग्रहः तीर्थानुसरणं दानं ब्रह्मचर्यम्मत्सरः

अहिंसा, सत्यवचन, दया, सर्व प्राण्यांवर अनुग्रह, तीर्थसेवन, दान, ब्रह्मचर्य आणि मत्सररहितपणा—ही धर्माची लक्षणे आहेत।

Verse 4

देवद्विजातिशुश्रूषा गुरूणाञ्च भृगूत्तम श्रवणं सर्वधर्माणां पितॄणां पूजनं तथा

हे भृगुश्रेष्ठ! देव, द्विज आणि गुरू यांची सेवा; सर्व धर्मांचे श्रद्धेने श्रवण; तसेच पितरांचे पूजनही (करावे)।

Verse 5

भक्तिश् च नृपतौ नित्यं तथा सच्छास्त्रनेत्रता आनृशंष्यन्तितिक्षा च तथा चास्तिक्यमेव च

राजाप्रती नित्य भक्ती; सद्शास्त्रांच्या मार्गदर्शनाखाली वागणे; करुणा; सहनशीलता; आणि वेदप्रामाण्यावर श्रद्धा (आस्तिक्य)—हेही (धर्म) आहेत।

Verse 6

वर्णाश्रमाणां सामान्यं धर्माधर्मं समीरितं यजनं याजनं दानं वेदाद्यध्यापनक्रिया

वर्ण व आश्रम यांसाठी सामान्य धर्म‑अधर्म सांगितला आहे—यज्ञ करणे, इतरांसाठी यज्ञ करविणे, दान देणे आणि वेदादीचे अध्ययन‑अध्यापन।

Verse 7

प्रतिग्रहञ्चाध्ययनं विप्रकर्माणि निर्दिशेत् दानमध्ययनञ्चैव यजनञ्च यथाविधिः

विप्राचे कर्म सांगावे—प्रतिग्रह (दान स्वीकारणे) व वेदाध्ययन; तसेच दान देणे, अध्ययन‑अध्यापन आणि विधिपूर्वक यज्ञ करणे।

Verse 8

क्षत्रियस्य सवैश्यस्य कर्मेदं परिकीर्तितं क्षत्रियस्य विशेषेण पालनं दुष्टनिग्रहः

क्षत्रियाचे, तसेच वैश्यासह, हे कर्म सांगितले आहे; परंतु क्षत्रियाचा विशेष धर्म म्हणजे प्रजापालन आणि दुष्टांचा निग्रह (दंड)।

Verse 9

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यस्य परिकीर्तितं शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा सर्वशिल्पानि वाप्यथ

कृषी, गोरक्षण व वाणिज्य हे वैश्याचे कर्म सांगितले आहे; शूद्रासाठी द्विजांची सेवा आणि सर्व शिल्पकर्मेही (विहित) आहेत।

Verse 10

मौञ्जीबन्धनतो जन्म विप्रादेश् च द्वितीयकं आनुलोम्येन वर्णानां जातिर्मातृसमा स्मृता

मौञ्जीबंधन (उपनयन) यामुळे (द्विजाचे) जन्म मानले जाते आणि ब्राह्मणाच्या उपदेशाने दुसरे जन्म; आनुलोम्य (नियमित क्रम) मध्ये वर्णांची जात माता‑समान मानली आहे।

Verse 11

चण्डालो ब्राह्मणीपुत्रः शूद्राच्च प्रतिलोमतः सूतस्तु क्षत्रियाज्जातो वैश्याद्वै देवलस् तथा

ब्राह्मणी स्त्रीपासून शूद्र पुरुषाच्या प्रतिलोम संयोगातून झालेला पुत्र चांडाळ म्हणतात. क्षत्रिय पिता व वैश्य माता यांच्यापासून सूत जन्मतो; तसेच देवलही मिश्रवर्ण-विभागात सांगितला आहे.

Verse 12

पुक्कसः क्षत्रियापुत्रः शूद्रात् स्यात् प्रतिलोमजः मागधः स्यात्तथा वैश्याच्छूद्रादयोगवो भवेत्

क्षत्रिया स्त्रीपासून शूद्र पुरुषाच्या प्रतिलोम संयोगातून झालेला पुत्र पुक्कस म्हणतात. तसेच वैश्य स्त्रीपासून शूद्रापासून झालेला मागध; आणि शूद्रा स्त्रीपासून वैश्य पुरुषापासून अयोगव जन्मतो.

Verse 13

वैश्यायां प्रतिलोमेभ्यः प्रतिलोमाः सहस्रशः धर्मरूपमिति ग , घ , ङ , ञ च विवाहः सदृशैस्तेषां नोत्तमैर् नाधमैस् तथा

वैश्य स्त्रीमध्ये प्रतिलोम संयोगांपासून सहस्रशः प्रतिलोम वंश उत्पन्न होतात. त्यांच्यासाठी धर्म्य विवाह-रूप ‘ग, घ, ङ, ञ’ या वर्गांनी निर्दिष्ट आहे; आणि विवाह समान स्तरातीलांशीच करावा—न उच्चांशी, न नीचांशी.

Verse 14

चण्डालकर्म निर्दिष्टं बध्यानां घातनं तथा स्त्रीजीवन्तु तद्रक्षाप्रोक्तं वैदेहकस्य च

चांडाळाचे कर्म असे निर्दिष्ट आहे की मृत्युदंडास पात्र असलेल्यांचा वध करणे. तसेच उपजीविकेसाठी राहणाऱ्या स्त्रियांचे रक्षण करणे हे वैदेहकाचे कार्य सांगितले आहे.

Verse 15

सूतानामश्वसारथ्यं पुक्कसानाञ्च व्याधता स्तुतिक्रिया माघ्धानां तथा चायोगशस्य च

सूतांचे कर्म अश्वसारथ्य—घोडे हाकून रथ चालविणे. पुक्कसांचे कर्म व्याधता—शिकार. मागधांचे कर्म स्तुतिक्रिया—प्रशस्ती/कीर्तन; तसेच अयोगशवाचेही स्तुति-सेवेशी संबंधित कर्म सांगितले आहे.

Verse 16

रङ्गावतरणं प्रोक्तं तथा शिल्पैश् च जीवनं वहिर्ग्रामनिवासश् च मृतचेलस्य धारणं

रंगमंचावर उतरण्याची विधी सांगितली आहे; तसेच शिल्पकर्मांनी उपजीविका करणे, गावाबाहेर निवास करणे आणि मृताचे वस्त्र धारण करणे (बहिष्कृत-चिन्ह म्हणून) असेही वर्णिले आहे।

Verse 17

न संस्पर्शस्तथैवान्यैश् चण्डालस्य विधीयते ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा देहत्यागो ऽत्र यः कृतः

तसेच चांडाळाशी इतरांनी शारीरिक स्पर्श करू नये असे विधिले आहे। येथे ब्राह्मणाच्या हितासाठी किंवा गायीच्या हितासाठी जो देहत्याग केला जातो, तो पुण्यकर्म म्हणून प्रशंसनीय आहे।

Verse 18

स्त्रीबालाद्युपपतो वा वाह्याणां सिद्धिकारणं सङ्करे जातयो ज्ञेयाः पितुर्मातुश् च कर्मतः

स्त्री, बालक इत्यादींसह अनाचारजन्य संबंध किंवा बाह्य लोकांशी संसर्ग—यांतही (सामाजिक) सिद्धी/मान्यतेचे कारण सांगितले आहे। संकरातून झालेल्या जाती पिता व माता—दोघांच्या कर्म/आचारानुसार जाणाव्यात।