Adhyaya 150

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे युद्धजयार्णवे अयुतलक्षकोटिहोमो नामोनपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः मन्वन्तराणि अग्निर् उवाच मन्वन्तराणि वक्ष्यामि आद्याः स्वायम्भुवो मनुः अग्नीध्राद्यास्तस्य सुता यमो नाम तदा सुराः

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘युद्धजयार्णव’ विभागात ‘अयुत-लक्ष-कोटीहोम’ नावाचा एकशे एकोणपन्नासावा अध्याय समाप्त झाला। आता एकशे पन्नासावा ‘मन्वंतराणि’ अध्याय आरंभ होतो। अग्नि म्हणाले—मी मन्वंतरांचे वर्णन करीन। आद्य स्वायंभुव मनु; त्याचे पुत्र अग्नीध्र इत्यादी, आणि त्या काळी देवांमध्ये यम हे नाव प्रसिद्ध होते।

Verse 2

और्वाद्याश् च सप्तर्षय इन्द्रश् चैव शतक्रतुः पारावताः सतुषिता देवाः स्वारोचिषे ऽन्तरे

स्वारोचिष मन्वंतरात और्व आदि सप्तर्षी होते; इंद्र शतक्रतु होता; आणि देवगण पारावत व सतुषित असे म्हणविले जात.

Verse 3

विपश्चित्तत्र देवेन्द्र ऊर्जस्तम्भादयो द्विजाः चैत्रकिम्पुरुषाः पुत्रास्तृतीयश्चोत्तोतमो मनुः

त्या मन्वंतरात विपश्चित व देवेन्द्र होते; ऊर्जस्तंभ आदि द्विज-ऋषी होते; पुत्र चैत्र व किम्पुरुष असे होते; आणि तृतीय मनु उत्तोतम होता.

Verse 4

सुशान्तिरिन्द्रो देवाश् च सुधामाद्या वशिष्ठजाः सप्तर्षयो ऽजाद्याः पुत्राश् चतुर्थस्तामसी मनुः

सुशान्ति हा इंद्र होता; देवगण सुधामा आदि होते; सप्तर्षी वसिष्ठाचे पुत्र होते; पुत्र अजा आदि होते; चौथा मनु तामसी म्हणतात.

Verse 5

स्वरूपाद्याः सुरगणाः शिखिरिन्द्रः सुरेश्वरः ज्योतिर्धामादयो विप्रा नव ख्यातिमुखाः सुताः

स्वरूप आदि सुरगण अशी नावे आहेत; त्यांत शिखिरिंद्र व सुरेश्वरही आहेत; ज्योतिर्धाम आदि विप्र-ऋषी आहेत; आणि ख्याती-प्रमुख नऊ पुत्र आहेत.

Verse 6

रैवते वितथश्चेन्द्रो अमिताभास् तथा सुराः हिरण्यरोमाद्या मुनयो बलबन्धादयः सुताः

रैवत मन्वंतरात वितथ (प्रजापती) व इंद्र होते; देवगण अमिताभास म्हणविले; मुनी हिरण्यरोम आदि होते; आणि पुत्र बलबंध आदि होते.

Verse 7

मनोजवश्चाक्षुषे ऽथ इन्द्रः स्वात्यादयः सुराः सुमेधाद्या महर्षयः पुरुप्रभृतयः सुताः

चाक्षुष मन्वंतरात मनोजव हा इंद्र होता; स्वाती इत्यादी सुरगण होते; सुमेधा इत्यादी महर्षी होते; आणि पुरु इत्यादी पुत्र (प्रजा) होते.

Verse 8

विवस्वतः सुतो विप्रः श्राद्धदेवो मनुस्ततः आदित्यवसुरुद्राद्या देवा इन्द्रः पुरन्दरः

हे विप्र! विवस्वानाचा पुत्र श्राद्धदेव मनु होता. त्याच्यापासून आदित्य, वसु, रुद्र इत्यादी देव उत्पन्न झाले आणि त्यांच्यात पुरंदर इंद्र होता.

Verse 9

वशिष्ठः काश्यपो ऽथात्रिर्जमदग्निः सगोतमः विश्वामित्रभरद्वाजौ मुनयः सप्त साम्प्रतं

वसिष्ठ, काश्यप, मग अत्रि, जमदग्नि आणि गौतम; तसेच विश्वामित्र व भरद्वाज—हेच सध्या सप्त मुनि आहेत.

Verse 10

इक्ष्वाकुप्रमुखाः पुत्रा अंशेन हरिराभवत् स्वायम्भुवे मानसो ऽभूदजितस्तदनन्तरे

इक्ष्वाकु इत्यादी पुत्र हरिच्या अंशाने प्रकट झाले. स्वायंभुव मन्वंतरात ‘मानस’ अवतार झाला आणि त्यानंतर ‘अजित’ प्रकट झाला.

Verse 11

सत्यो हरिर्देवदरो वैकुण्ठो वामनः क्रमात् छायाजः सूर्यपुत्रस्तु भविता चाष्टमो मनुः

क्रमाने (तो) सत्य, हरि, देवदार, वैकुंठ आणि वामन असे कहलातात. तसेच छायाज—जो सूर्यपुत्र आहे—तोच आठवा मनु होईल.

Verse 12

पूर्वस्य च सवर्णो ऽसौ सावर्णिर्भविताष्टमः सुतपाद्या देवगणा दीप्तिमद्द्रौणिकादयः

पूर्वी मनूप्रमाणेच तो सवर्ण असेल; ‘सावर्णि’ हा आठवा मनु होईल. देवगण सुतपा इत्यादी असतील, आणि दीप्तिमत् व द्रौणिक इत्यादी (प्रमुख) असतील.

Verse 13

मुनयो बलिरिन्द्रश् च विरजप्रमुखाः सुताः नवमो दक्षसावर्णिः पाराद्याश् च तदा सुराः

मुनि, बलि व इंद्र, तसेच विरज-प्रमुख पुत्र (त्या काळी) असतील. तेव्हा नववा मनु ‘दक्ष-सावर्णि’ असेल; आणि देवता पारा इत्यादींपासून आरंभ होतील.

Verse 14

इन्द्रश् चैवाद्भुतस्तेषां सवनाद्या द्विजोत्तमाः धृतकेत्वादयः पुत्रा ब्रह्मसावर्णिरित्यतः

त्यांच्यात इंद्र निश्चयच ‘अद्भुत’ असेल. द्विजोत्तम ऋषी सवन इत्यादी असतील; आणि पुत्र धृतकेतु इत्यादी असतील. यानंतर ‘ब्रह्म-सावर्णि’चे वर्णन येते.

Verse 15

सुखादयो देवगणास्तेषां शान्तिः शतक्रतुः हिरण्यरोमाद्या ऋषय इति ञ तथा सुरा इति छ हविष्याद्याश् च मुनयः सुक्षेत्राद्याश् च तत्सुताः

देवगण ‘सुख’ इत्यादी नावांनी ओळखले जातील; त्यांच्यात ‘शान्ति’ व ‘शतक्रतु’ (इंद्र) यांचा उल्लेख आहे. ऋषी हिरण्यरोमा इत्यादी असतील; तसेच ‘सुरा’ इत्यादी देवगणही असतील. मुनि हविष्य इत्यादी; आणि त्यांचे पुत्र सुक्षेत्र इत्यादी असतील.

Verse 16

धर्मसावर्णिकश्चाथ विहङ्गाद्यास्तदा सुराः गणेशश्चेन्द्रो नश् चराद्या मुनयः पुत्रकामयोः

तेव्हा ‘धर्म-सावर्णिक’ हा मनु असेल. देवता विहंग इत्यादी असतील; आणि गणेशाचाही उल्लेख आहे. इंद्र ‘नश्’ म्हणून ओळखला जाईल; आणि पुत्रकामना-यज्ञाशी संबंधित मुनि ‘चर’ इत्यादी असतील.

Verse 17

सर्वत्रगाद्या रुद्राख्यः सावर्णिभविता मनुः ऋतधामा सुरेन्द्रश् च हरिताद्याश् च देवताः

सर्वत्रगा इत्यादी देवतांचे वर्णन आहे; रुद्राख्य हा इंद्र; सावर्णी मनु होईल; ऋतधामा हा देवांचा अधिपती (सुरेंद्र) म्हटला आहे; आणि हरित इत्यादी देवगण घोषित आहेत।

Verse 18

तपस्याद्याः सप्तर्षयः सुता वैदेववन्मुखाः मनुस्त्रयोदशो रौच्यः सूत्रामाणादयः सुराः

रौच्य नावाच्या तेराव्या मन्वंतरात तपस्या इत्यादी सप्तर्षी असतील; पुत्रांमध्ये वैदेववत प्रमुख असतील; आणि देवांमध्ये सूत्रामाण इत्यादी अग्रणी असतील।

Verse 19

इन्द्रो दिवस्पतिस्तेषां दानवादिविमर्दनः निर्मोहाद्याः सप्तर्षयश्चित्रसेनादयः सुताः

त्यांच्यात दिवस्पती इंद्र—दानव इत्यादींचा संहार करणारा—प्रधान होता। निर्मोह इत्यादी सप्तर्षी होते, आणि चित्रसेन इत्यादी त्यांचे पुत्र होते।

Verse 20

मनुश् चतुर्दशो भौत्यः शुचिरिन्द्रो भविष्यति चाक्षुषाद्याः सुरगणा अग्निबाह्णादयो द्विजाः

चौदावा मनु भौत्य असेल; शुचि इंद्र होईल। देवगण चाक्षुष इत्यादी असतील, आणि द्विज ऋषी अग्निबाहु इत्यादी असतील।

Verse 21

चतुर्दशस्य भौत्यस्य पुत्रा ऊरुमुखा मनोः प्रयर्तयन्ति देवांश् च भुवि सप्तर्षयो दिवः

चौदाव्या भौत्य मन्वंतरात मनूचे ऊरुमुख इत्यादी पुत्र पृथ्वीवर देवकार्य प्रवर्तित करतात; पृथ्वीवर सप्तर्षी असतात आणि स्वर्गात देवगण स्थित असतात।

Verse 22

देवा यज्ञभुजस्ते तु भूः पुत्रैः परिपाल्यते ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन्मनवस्तु चतुर्दश

देव हे यज्ञांचे भोक्ते आहेत आणि त्यांच्या पुत्रांनी पृथ्वीचे पालन होते. हे ब्राह्मण, ब्रह्माच्या एका दिवसात खरोखरच चौदा मनू असतात.

Verse 23

मन्वाद्याश् च हरिर्वेदं द्वापरान्ते विभेद सः आद्यो वेदश् चतुष्पादः शतसाहस्रसम्मितः

मनु इत्यादी आद्य ऋषींसह हरि (विष्णू) यांनी द्वापरयुगाच्या शेवटी वेदाचे विभाजन केले. आद्य वेद चार पादांचा असून एक लक्ष मंत्रांच्या परिमाणाचा होता.

Verse 24

एकश्चासीद् यजुर्वेदस्तं चतुर्धा व्यकल्पयत् आध्वर्यवं यजुर्भिस्तु ऋग्भिर्होत्रं तथा मुनिः

यजुर्वेद पूर्वी एकच होता; मग मुनिने त्याचे चार विभाग केले. यजुस् मंत्रांनी अध्वर्यूचे कर्म आणि ऋचा मंत्रांनी होत्राचे कर्म ठरविले.

Verse 25

औद्गात्रं सामभिओश् चक्रे ब्रह्मत्वञ्चाप्यथर्वभिः प्रथमं व्यासशिष्यस्तु पैलो ह्य् ऋग्वेदपारगः

त्यांनी साममंत्रांनी औद्गात्र (उद्गाता) कर्म निश्चित केले आणि अथर्वमंत्रांनी ब्रह्मत्व (ब्रह्मा-पुरोहित) पद नेमले. व्यासांच्या शिष्यांत प्रथम पैल होते, जे ऋग्वेदात पारंगत होते.

Verse 26

इन्द्रः प्रमतये प्रादाद्वास्कलाय च संहितां बौध्यादिभ्यो ददौ सोपि चतुर्धा निजसंहितां

इंद्राने प्रमतीला आणि वास्कलालाही संहिता दिली. वास्कलाने आपली संहिता चार भाग करून बौध्य इत्यादींना प्रदान केली.

Verse 27

यजुर्वेदतरोः शाखाः सप्तविंशन्महामतिः वैशम्पायननामासौ व्यासशिष्यश् चकार वै

व्यासांचे शिष्य महात्मा वैशंपायन यांनी यजुर्वेद-वृक्षाच्या सत्तावीस शाखा निश्चयाने प्रस्थापित केल्या।

Verse 28

काण्वा वाजसनेयाद्या याज्ञवल्क्यादिभिः स्मृताः सामवेदतरोः शाखा व्यासशिष्यः सजैमिनिः

काण्व, वाजसनेयी इत्यादी शाखा याज्ञवल्क्यादि ऋषींनी सांगितल्या आहेत. सामवेद-वृक्षाची शाखा म्हणून व्यासशिष्य जैमिनी मानला जातो।

Verse 29

सुमन्तुश् च सुकर्मा च एकैकां संहितां ततः गृह्णते च सुकर्माख्यः सहस्रं संहितां गुरुः

त्यानंतर सुमंतु व सुकर्मा यांनी प्रत्येकी एक-एक संहिता स्वीकारली; आणि सुकर्मा नावाच्या शिष्याने आपल्या गुरूकडून सहस्र संहिता प्राप्त केल्या।

Verse 30

सुमन्तुश्चाथर्वतरुं व्यासशिष्यो विभेद तं शिष्यानध्यापयामास पैप्यलादान् सहस्रशः

व्यासशिष्य सुमंतु यांनी अथर्ववेदाची परंपरा शाखांमध्ये विभागली आणि पैप्यल आदी शिष्यांना सहस्रशः तिचे अध्ययन करविले।

Verse 31

पुराणसंहितां चक्रे सुतो व्यासप्रसादतः

व्यासांच्या कृपेने सूतांनी पुराणांची संहिता, म्हणजेच संग्रहग्रंथ, रचला।