Adhyaya 158
Srāvādya-śauca (Impurity due to bodily discharge and allied causes)
या अध्यायात देहातून होणाऱ्या स्त्रावांमुळे उत्पन्न होणारे अशौच (गर्भावस्थेतील रक्तस्राव/गर्भपातासह), जन्मजन्य सूतक आणि मृत्युनिमित्त मृतक यांचे नियम शास्त्रबद्ध केले आहेत. वर्णभेद, नात्याची जवळीक (सपिंड, सुकुल्य, गोत्रिन) आणि अवस्थाभेद (दात येण्यापूर्वी, विवाहापूर्वी, चूडाकर्मानंतर) यानुसार अशौचकालाची क्रमवारी दिली आहे. स्नानविधी, अस्थिसंचयन, उदकक्रिया, पिंडसंख्या, बालकांसाठी दहन की समाधी, अन्न-दान-श्राद्धावरील निर्बंध, तसेच अनेक अशौच एकत्र आल्यास जड अशौचच प्रबळ—हा नियम स्पष्ट केला आहे. वीज/अग्नीमुळे मृत्यू, साथरोग, दुष्काळ-युद्ध-आपत्तीतील विशेष तरतुदी, असपिंड प्रेतव्यवहार आणि काही पतितादि वर्गांचे अपवाद सांगून मनु इत्यादींच्या आधारे गृहधर्म व कर्माधिकार रक्षणार्थ शौचव्यवस्था मांडली आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे शावाशौचं नाम सप्तपञ्चाशदाधिकशततमो ऽध्यायः अथाष्टपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः स्रावाद्यशौचं पुष्कर उवाच स्रावाशौचं प्रवक्ष्यामि मन्वादिमुनिसम्मतं सिद्धार्थकैस्तिलैर् विप्रान् यजद्वासो ऽपरं दधदिति घ , ङ , ञ च सिद्धार्थस्तिलैर् विद्वान् स्नायाद्वासो ऽपरं दधदिति ग , ट च रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्रावे त्र्यहेण या
अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘शावाशौच’ नावाचा १५७वा अध्याय समाप्त झाला। आता ‘स्रावाद्य-शौच’ नावाचा १५८वा अध्याय सुरू होतो। पुष्कर म्हणाले—मनु आदि मुनिंनी मान्य केलेले स्रावजन्य अशौच मी सांगतो; पांढरी मोहरी (सिद्धार्थक) व तीळ यांद्वारे ब्राह्मणांचे पूजन करावे आणि स्नान करून अन्य (शुद्ध) वस्त्रे परिधान करावीत—असा पाठांतर आहे। गर्भस्रावात तीन रात्री अशौच; अन्यत्र मासतुल्य रात्रींनी गणना होते।
Verse 2
चातुर्मासिकपातान्ते दशाहं पञ्चमासतः राजन्ये च चतूरात्रं वैश्ये पञ्चाहमेव च
चातुर्मास्याच्या ‘पात’ (समाप्ती/पतन)च्या शेवटी पाचव्या महिन्यापासून दहा दिवसांचा नियम; राजन्य (क्षत्रिय) यांस चार रात्री, आणि वैश्यांस नेमके पाच दिवस।
Verse 3
अष्टाहेन तु शूद्रस्य द्वादशाहादतः परं स्त्रीणां विशुद्धिरुदिता स्नानमात्रेण वै पितुः
शूद्राची शुद्धी आठ दिवसांनी सांगितली आहे; स्त्रियांची शुद्धी बारा दिवसांनंतर व पुढे होते; परंतु पित्याची शुद्धी केवळ स्नानानेच होते।
Verse 4
न स्नानं हि सपिण्डे स्यात्त्रिरात्रं सप्तमाष्टयोः सद्यः शौचं सपिण्डानामादन्तजननात्तथा
सपिंड (निकट नातेवाईक) यांच्यासाठी तीन रात्री स्नान करू नये; सातव्या व आठव्या दिवशी स्नान करता येते। तसेच सपिंडांसाठी बालकाच्या जन्मापासून दात उगवेपर्यंतच्या प्रसंगी शौच (शुद्धी) तात्काळ मानली आहे।
Verse 5
आचूडादेकरात्रं स्यादाव्रताच्च त्रिरात्रकं दशरात्रं भवेदस्मान्मातापित्रोस्त्रिरात्रकं
बालकाच्या चूडाकर्म (मुंडन) होईपर्यंत एक रात्र (अशौच) असते; व्रत न घेतलेल्या व्यक्तीसाठी तीन रात्री. यापुढे (अवस्थेत) दहा रात्री होतात; पण माता-पित्याकरिता (फक्त) तीन रात्री.
Verse 6
अजातदन्ते तु मृते कृतचूडे ऽर्भके तथा प्रेते न्यूने त्रिभिर्वर्षैर् मृते शुद्धिस्तु नैशिल्की
दात न आलेल्या शिशूचा मृत्यू झाला, तसेच चूडाकर्म झालेले अतिशय लहान मूलही—तीन वर्षांपेक्षा कमी वयात मरण पावल्यास—शुद्धी तात्काळ होते; दीर्घ अशौच नसते।
Verse 7
द्व्यहेण क्षत्रिये शुद्धिस्त्रिभिर्वैश्ये मृते तथा शुद्धिः शूद्रे पञ्चभिः स्यात् प्राग्विवाहद् द्विषट्त्वहः
क्षत्रियाचा मृत्यू झाल्यास दोन दिवसांत शुद्धी होते; वैश्याचा मृत्यू झाल्यास तीन दिवसांत; आणि शूद्राचा मृत्यू झाल्यास पाच दिवसांत शुद्धी होते। परंतु विवाहापूर्वी (मृत्युजन्य) अशौच बारा दिवसांचे असते।
Verse 8
यत्र त्रिरात्रं विप्राणामशौचं सम्प्रदृश्यते तत्र शूद्रे द्वादशाहः षण्णव क्षत्रवैशय्योः
ज्या ठिकाणी ब्राह्मणांसाठी तीन रात्रींचे आशौच सांगितले आहे, त्याच प्रसंगी शूद्रासाठी बारा दिवस, क्षत्रियासाठी सहा दिवस आणि वैश्यासाठी नऊ दिवस (आशौचकाल) होतो.
Verse 9
द्व्यब्दे नैवाग्निसंस्कारो मृते तन्निखनेद् भुवि न चोदकक्रिया तस्य नाम्नि चापि कृते सति
दोन वर्ष पूर्ण होण्यापूर्वी बालक मरण पावल्यास अग्निसंस्कार (दाह) करावा नाही; त्यास भूमीत पुरावे. त्या बालकाचे नामकरण झालेले असले तरीही त्याच्या नावाने उदकक्रिया करावी लागत नाही.
Verse 10
जातदन्तस्य वा कार्या स्यादुपनयनाद्दश एकाहाच्छुद्ध्यते विप्रो यो ऽग्निवेदसमन्वितः
ज्याचे दात आले आहेत त्याचे उपनयन करावे; (आशौच) दहा दिवसांचे असते. अग्निवेदाने युक्त ब्राह्मण एकाच दिवसात शुद्ध होतो.
Verse 11
हीने हीनतरे चैव त्र्यहश् चतुरहस् तथा पञ्चाहेनाग्निहीनस्तु दशाहाद्ब्राह्मणव्रुवः
जर (निर्धारित काल) कमी पडला किंवा अधिकच कमी पडला, तर प्रायश्चित्त अनुक्रमे तीन दिवस व चार दिवस. आणि जो पाच दिवस अग्निपालनाविना राहतो, त्याच्यासाठी दहा दिवस (प्रायश्चित्त) — असे ब्राह्मणपरंपरेचे वचन आहे.
Verse 12
विशुद्धिः कथितेति घ , ङ , ञ च द्विषट्ककमिति ट क्षत्रियो नवसप्ताहच्छुद्ध्येद्विप्रो गुणैर् युतः दशाहात् सगुणो वैश्यो विंशाहाच्छूद्र एव च
पूर्ण शुद्धी अशी सांगितली आहे—क्षत्रिय नऊ दिवसांत शुद्ध होतो; गुणयुक्त ब्राह्मण सात दिवसांत. गुणयुक्त वैश्य दहा दिवसांत, आणि शूद्र वीस दिवसांत शुद्ध होतो.
Verse 13
दशाहाच्छुद्ध्यते विप्रो द्वादशाहेन भूमिपः वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुद्ध्यति
ब्राह्मण दहा दिवसांनी शुद्ध होतो; राजा बारा दिवसांनी; वैश्य पंधरा दिवसांनी; आणि शूद्र एक महिन्याने शुद्ध होतो.
Verse 14
गुणोत्कर्षे दशाहाप्तौ त्र्यहमेकाहकं त्र्यहे एकाहाप्तौ सद्यः शौचं सर्वत्रैवं समूहयेत्
संबंधाचा उत्कर्ष अधिक असल्यास अशौच दहा दिवसांचा होतो; त्र्यह-प्रकारात तो एक दिवसाचा होतो; आणि एकाह-प्रकारात शौच तत्काळ होते. अशा रीतीने सर्वत्र नियमाचा समुच्चय करावा.
Verse 15
दासान्तेवासिभृतकाः शिष्याश् चैवात्र वासिनः स्वामितुल्यमशौचं स्यान्मृते पृथक् पृथग्भवेत्
दास, अंत्येवासी (घरात राहणारे विद्यार्थी), भृतक (भाडोत्री कामगार) तसेच येथे राहणारे शिष्य—स्वामी मरण पावल्यास त्यांचे अशौच स्वामीसमान होते; परंतु त्यांपैकी कोणी मरण पावल्यास अशौच प्रत्येकाने स्वतंत्रपणे (आपल्या नात्यानुसार) पाळावे.
Verse 16
मरणादेव कर्तव्यं संयोगो यस्य नाग्निभिः दाहादूर्ध्वमशौचं स्याद्यस्य वैतानिको विधिः
ज्याचा पवित्र अग्नींशी (श्रौताग्नींशी) संयोग नाही, त्याने मरणक्षणापासूनच आचरण करावे; आणि ज्याचा वैतानिक (श्रौत-अग्नी) विधी आहे, त्याचे अशौच दाहसंस्कारानंतर मोजले जाते.
Verse 17
सर्वेषामेव वर्णानान्त्रिभागात् स्पर्शनम्भवेत् त्रिचतुःपञ्चदशभिः स्पृश्यवर्णाः क्रमेण तु
सर्व वर्णांमध्ये (ध्वनींमध्ये) स्पर्शाचा विचार त्रिभागाने होतो; आणि स्पृश्य-वर्ण क्रमाने तीन, चार व पंधरा अशा गटांत मांडलेले आहेत.
Verse 18
चतुर्थे पञ्चमे चैव सप्तमे नवमे तथा अस्थिसञ्चयनं कार्यं वर्णानामनुपूर्वशः
चौथ्या, पाचव्या, सातव्या व नवव्या दिवशीही अस्थिसंचयनाचा विधी करावा; तो चारही वर्णांसाठी अनुक्रमे ठरविला आहे.
Verse 19
अहस्त्वदत्तकन्यासु प्रदत्तासु त्र्यहं भवेत् पक्षिणी संस्कृतास्वेव स्वस्रादिषु विधीयते
ज्या कन्यांचे ‘हस्तदान’ न करता विवाहात दान झाले असून त्या केवळ ‘प्रदत्ता’ मानल्या जातात, त्यांच्यासाठी तीन दिवसांचे (शौच/आचार) ठरते. ‘पक्षिणी’चे विधान मात्र विधिपूर्वक संस्कृत (संस्कारित) स्त्रियांकरिता—बहिण इत्यादींसाठी—आहे.
Verse 20
पितृगोत्रं कुमारीणां व्यूढानां भर्तृगोत्रता जलप्रदानं पित्रे च उद्वाहे चोभयत्र तु
कुमारिकांसाठी पितृगोत्र मान्य असून विवाहित स्त्रियांसाठी भर्तृगोत्र मान्य आहे. पित्याला जलप्रदान विवाहप्रसंगीही करावे—खरे तर दोन्ही ठिकाणी.
Verse 21
दशाहोपरि पित्रोश् च दुहितुर्मरणे त्र्यहं सद्यः शौचं सपिण्डानां पूर्वं चूडाकृतेर्द्विज
हे द्विज! माता-पित्यांसाठी शौच दहा दिवसांपेक्षा अधिक असते; परंतु कन्येच्या मरणी तीन दिवसांचे असते. सपिंड नातलगांसाठी शौच तत्काळ (सद्यः) होते—आणि चूडाकृती (मुंडन-संस्कार) करण्यापूर्वीही हा नियम लागू आहे.
Verse 22
एकाहतो ह्य् आविविहादूर्ध्वं हस्तोदकात् त्र्यहं पक्षिणी भ्रातृपुत्रस्य सपिण्डानां च सद्यतः
विवाहापूर्व अवस्थेत (अविवाहितांस) एक दिवसाचे शौच; ‘हस्तोदक’ (हाताने जलप्रदान/गृह्य-संबंध) असल्यास तीन दिवसांचे. गृहस्थ-स्त्री, भावाचा पुत्र आणि सपिंड नातलग यांच्यासाठी शौच तत्काळ (सद्यः) मानले आहे.
Verse 23
दशाहाच्छुद्ध्यते विप्रो जन्महानौ स्वयोनिषु षद्भिस्त्रिभिरहैकेन क्षत्रविट्शूद्रयोनिषु
स्ववर्णसमूहात जन्म-अशौच किंवा मृत-अशौच झाल्यास ब्राह्मण दहा दिवसांनी शुद्ध होतो; क्षत्रिय सहा दिवसांनी, वैश्य तीन दिवसांनी आणि शूद्र एका दिवसाने शुद्ध होतो।
Verse 24
एतज्ज्ञेयं सपिण्डानां वक्ष्ये चानौरसादिषु अनौरसेषु पुत्रेषु भार्यास्वन्यगतासु च
हे नियम सपिंड नातलगांच्या बाबतीत जाणावा; तसेच अनौरस (जैविक नसलेले) पुत्र इत्यादींबाबत, आणि अनौरस पुत्र व दुसऱ्याकडे गेलेल्या पत्नींबाबतही मी सांगीन।
Verse 25
परपूर्वासु च स्त्रीषु त्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते वृथासङ्करजातानां प्रव्रज्यासु च तिष्ठतां
ज्या स्त्रिया विवाहाने दुसऱ्या कुळात गेल्या आहेत, त्यांच्यासाठी तीन रात्रींनी शुद्धी सांगितली आहे; तसेच अवैध/अव्यवस्थित संकरातून जन्मलेले आणि प्रव्रज्या (संन्यास) अवस्थेत राहणारे यांनाही तीच तीन रात्रींची शुद्धी मान्य आहे।
Verse 26
आत्मनस्त्यागिनाञ्चैव निवर्तेतोदकक्रिया मात्रैकया द्विपितरौ भ्रतरावन्यगामिनौ
जे स्वतःचा हक्क/दावा त्यागतात, त्यांच्यासाठी उदक-क्रिया (जलतर्पण) थांबते. केवळ मातेकडून दोन पितर (जन्मपिता व सावत्र पिता) यांची सेवा होऊ शकते; पण दुसऱ्या कुळात गेलेले भाऊ वर्ज्य आहेत।
Verse 27
एकाहः सूतके तत्र मृतके तु द्व्यहो भवेत् सपिण्डानामशौचं हि समानोदकतां वदे
सूतक (जन्म-अशौच) असल्यास तेथे एक दिवस अशौच; आणि मृतक (मृत्यू-अशौच) असल्यास दोन दिवस. सपिंडांचे अशौच समानोदकता (एकाच पिंडोदक-संबंध) पर्यंत मानले आहे।
Verse 28
बाले देशान्तरस्थे च पृथक्पिण्डे च संस्थिते सवासा जलमाप्लुत्य सद्य एव विशुद्ध्यति
बालकाच्या बाबतीत, परदेशी असताना आणि पृथक् पिंडात/वेगळ्या भागात ठेवले असता, वस्त्रांसह पाण्यात स्नान केल्याने तो तत्काळ शुद्ध होतो।
Verse 29
दशाहेन सपिण्डास्तु शुद्ध्यन्ति प्रेतसूतके त्रिरात्रेण सुकुल्यास्तु स्नानात् शुद्ध्यन्ति गोत्रिणः
प्रेत-सूतकामुळे झालेल्या अशौचात सपिंड नातेवाईक दहा दिवसांनी शुद्ध होतात; सुकुल्य नातेवाईक तीन रात्रींनी; आणि समान गोत्रीय स्नानाने शुद्ध होतात।
Verse 30
सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते समानोदकभावस्तु निवर्तेताचतुर्दशात्
पुरुषवंशाच्या दृष्टीने सपिंडता सातव्या पिढीत संपते; परंतु समानोदकभाव (एकाच उदकदान-परंपरेचा संबंध) चौदाव्या पिढीनंतर निवृत्त होतो।
Verse 31
जन्मनामस्मृते वैतत् तत्परं गोत्रमुच्यते विगतन्तु विदेशस्थं शृणुयाद्यो ह्य् अनिर्दशं
जन्मनाव स्मरण झाल्यास त्यानुसार पुढे गोत्र सांगितले जाते. परंतु जो व्यक्ती निघून परदेशी राहात असेल, त्याचे (गोत्र इ.) ‘अनिर्दश’—म्हणजे प्रत्यक्ष दाखवता न येणाऱ्या—व्यक्तीकडून ऐकून जाणावे।
Verse 32
यच्छेषं दशरात्रस्य तावदेवाशुचिर्भवेत् अतिक्रान्ते दशाहे तु त्रिरात्रमशुचिर्भवेत्
दशरात्र अशौचाचा जितका उरलेला भाग असेल, तितक्याच काळासाठी अशुचि राहते. परंतु दहा दिवस उलटून गेले असतील तर केवळ तीन रात्री अशुचि राहते।
Verse 33
संवत्सरे व्यतीते तु स्पृष्ट्वैवापो विशुद्ध्यति मृतके तु त्र्यहो भवेदिति घ , ङ , ञ च मतके तु तथा भवेदिति झ स्नाता इति ख , ग , घ , ङ , छ , ज च मातुले पक्षिणो रात्रिः शिष्यत्विग्बान्धवेषु च
एक वर्ष पूर्ण झाल्यावर पाणी केवळ स्पर्शानेच शुद्ध होते. मृतकाच्या प्रसंगी तीन दिवसांचे अशौच होते—असे ‘घ, ङ, ञ’ पाठ सांगतात; आणि मातक (मातृपक्षातील नातेवाईक) यांतही तसेच—असे ‘झ’ पाठ म्हणतो. स्नान करावे—असे ‘ख, ग, घ, ङ, छ, ज’ पाठांचे विधान आहे. मातुल, पक्षिण (अंत्येष्टीकर्ता), शिष्य, ऋत्विज व बंधू यांच्यासाठी एक रात्र अशौच आहे.
Verse 34
मृटे जामातरि प्रेते दैहित्रे भगिनीसुते श्यालके तत्सुते चैव स्नानमात्रं विधीयते
जावई मरण पावल्यास, किंवा मुलीचा मुलगा, बहिणीचा मुलगा, साळा व त्याचा मुलगा मरण पावल्यास—शुद्धीसाठी केवळ स्नानच विधेय आहे.
Verse 35
मातामह्यां तथाचार्ये मृते मातामहे त्र्यहं दुर्भिक्षे राष्ट्रसम्पाते आगतायां तथापदि
मातामही मरण पावल्यास, तसेच आचार्य मरण पावल्यास, आणि मातामह मरण पावल्यास—तीन दिवसांचे (अशौच/आचार) असते. दुर्भिक्ष, राष्ट्रावर आपत्ती, आणि अशी विपत्ती येऊन ठेपल्यासही हाच नियम आहे.
Verse 36
उपसर्गमृतानाञ्च दाहे ब्रह्मविदान्तथा सत्रिव्रति ब्रह्मत्तारिसङ्ग्रामे देशविप्लवे
उपसर्ग (महामारी) मध्ये मृत झालेल्यांच्या दहनकर्मात, तसेच ब्रह्मविदाच्या दहनातही; सत्रयज्ञात प्रवृत्त, व्रतधारी व ब्रह्मचारी यांच्या बाबतीत; व्यवस्था उलथवून टाकणाऱ्या संग्रामात आणि देशविप्लव/भूमीआपत्तीतही (हाच नियम लागू होतो).
Verse 37
दाने यज्ञे विवाहे च सद्यः शौचं विधीयते विप्रगोनृपहन्तॄणामनुक्तं चात्मघातिनां
दान, यज्ञ आणि विवाह यांमध्ये तात्काळ शौच (सद्यः-शुद्धी) विधेय आहे. ब्राह्मण, गाय किंवा राजा यांचा वध करणाऱ्यांसाठी, तसेच आत्मघात करणाऱ्यांसाठी—येथे नियम स्पष्टपणे सांगितलेला नाही.
Verse 38
असाध्यव्याधियुक्तस्य स्वाध्याये चाक्षमस्य च प्रायश्चित्तमनुज्ञातमग्नितोयप्रवेशनं
असाध्य व्याधीने ग्रस्त व वेदस्वाध्याय करण्यास असमर्थ अशा व्यक्तीस प्रायश्चित्त म्हणून अग्नीत किंवा जलात प्रवेश करणे शास्त्राने अनुमत आहे।
Verse 39
अपमानात्तथा क्रोधात् स्नेहात्परिभवाद्भयात् उद्बध्य म्रियते नारी पुरुषो वा कथञ्चन
अपमान, क्रोध, आसक्ती, परिभव आणि भय यांमुळे स्त्री किंवा पुरुष कसा तरी गळफास घेऊन (स्वतःचा गळा आवळून) मरण पावू शकतो।
Verse 40
आत्मघाती चैकलक्षं वसेत्स नरके शुचौ वृद्धः श्रौतस्मृतेर्लुप्तः परित्यजति यस्त्वसून्
आत्महत्या करणारा ‘शुच’ नावाच्या नरकात एक लक्ष वर्षे वास करतो. तसेच जो वृद्ध असूनही श्रुति‑स्मृतीच्या विधींमधून भ्रष्ट होऊन स्वतःच्या कृत्याने प्राणत्याग करतो, तोही तेथे जातो।
Verse 41
त्रिरात्रं तत्र शाशौचं द्वितीये चास्थिसञ्चयं तृतीये तूदकं कार्यं चतुर्थे श्राद्धमाचरेत्
तेथे (दहनानंतर) आशौच तीन रात्री असते. दुसऱ्या दिवशी अस्थिसंचय करावा, तिसऱ्या दिवशी उदकक्रिया करावी आणि चौथ्या दिवशी श्राद्ध करावे।
Verse 42
विद्युदग्निहतानाञ्च त्र्यहं शुद्धिः सपिण्डिके पाषण्डाश्रिता भर्तृघ्न्यो नाशौचोदकगाः स्त्रियः
विद्युत् किंवा अग्नीने मृत झालेल्याच्या बाबतीत सपिंड नातलगांची शुद्धी तीन दिवसांची असते. पाषंडमताचा आश्रय घेणाऱ्या, पतीघातिनी, किंवा आशौच व उदकदान न पाळणाऱ्या स्त्रिया आशौच व तर्पणादि नियमित कर्मांस अधिकारिणी नाहीत।
Verse 43
पितृमात्रादिपाते तु आर्द्रवासा ह्य् उपोषितः प्रेते, भगिनीसुत इत्य् अपि इति ट यतिव्रतीति ज अपमानादथेति ख , ग , घ , ङ , छ , ज च विद्युदादिहतानाञ्च त्र्यहाच्छुद्धिर्विधीयते इति ट अतीतेब्दे प्रकुर्वीत प्रेतकार्यं यथाविधि
पिता, माता इत्यादींच्या निधनास आर्द्र (धुतले/अशिवले) वस्त्र परिधान करून उपवास करावा; भगिनीपुत्राच्या निधनासही हाच नियम आहे. वीज इत्यादींनी मृत झालेल्यांस त्र्यहांनंतर शुद्धी सांगितली आहे. वर्ष लोटल्यास विधिपूर्वक प्रेतकार्य करावे.
Verse 44
यः कश्चित्तु हरेत् प्रेतमसपिण्डं कथञ्चन स्नात्वा स्चेलः स्पृष्ट्वाग्निं घृतं प्राश्य विशुद्ध्यति
जो कोणीही कोणत्याही प्रकारे आपल्या सपिंड-नात्यातील नसलेल्या प्रेतदेहास वाहून नेतो, तो वस्त्रांसह स्नान करून, अग्नीचा स्पर्श करून व तूप प्राशन करून शुद्ध होतो.
Verse 45
यद्यन्नमत्ति तेषान्तु दशाहेनैव शुद्ध्यति अनदन्नन्नमह्न्येव न वै तस्मिन् गृहे वसेत्
जर कोणी त्यांचे अन्न खाईल, तर तो केवळ दहा दिवसांनी शुद्ध होतो. पण त्यांचे अन्न न खाल्ल्यास त्या घरात एक दिवसही राहू नये.
Verse 46
अनाथं व्राह्मणं प्रेतं ये वहन्ति द्विजातयः पदे पदे यज्ञफलं शुद्धिः स्यात् स्नानमात्रतः
जे द्विज अनाथ ब्राह्मणाचा प्रेतदेह वाहून नेतात, त्यांना प्रत्येक पावलागणिक यज्ञफळ मिळते; आणि त्यांची शुद्धी केवळ स्नानानेच होते.
Verse 47
प्रेतीभूतं द्विजः शूद्रमनुगच्छंस्त्र्यहाच्छुचिः मृतस्य बान्धवैः सार्धं कृत्वा च परिदेवनं
जो द्विज प्रेतभाव प्राप्त शूद्राच्या अंत्येष्टि-यात्रेस अनुसरतो, तो मृताच्या नातेवाइकांसह परिदेवन (शोकविलाप) करून तीन दिवसांनी शुद्ध होतो.
Verse 48
वर्जयेत्तदहोरात्रं दानश्राद्धादि कामतः शूद्रायाः प्रसवो गेहे शूद्रस्य मरणं तथा
घरात शूद्र स्त्रीचा प्रसव झाला किंवा शूद्राचा मृत्यू झाला तर त्या पूर्ण अहोरात्र दान, श्राद्ध इत्यादी कर्मे नियमाने टाळावीत।
Verse 49
भाण्डानि तु परित्यज्य त्र्यहाद्भूलेपतः शुचिः न विप्रं स्वेषु तिष्ठत्सु मृतं शूद्रेण नाययेत्
दूषित भांडी टाकून देऊन, तीन दिवसांनी जमिनीला मातीचा लेप दिल्यास शुद्धी होते. आणि आपले लोक उपस्थित असताना मृत ब्राह्मणाला शूद्राकडून वाहून नेऊ नये।
Verse 50
नयेत् प्रेतं स्नापितञ्च पूजितं कुसुमैर् दहेत् नग्नदेहं दहेन् नैव किञ्चिद्देहं परित्यजेत्
मृतदेह स्नान घालून विधिपूर्वक पूजून, फुलांसह दहन करावा. नग्न देह जाळू नये आणि देहाचा कोणताही भाग मागे ठेवू नये।
Verse 51
गोत्रजस्तु गृहीत्वा तु चितां चारोपयेत्तदा आहिताग्निर्यथान्यायं दग्धव्यस्तिभिरग्निभिः
मग गोत्रज व्यक्ती देह घेऊन चितेवर ठेवावा. आणि जो आहिताग्नी आहे त्याने नियमानुसार विहित यज्ञाग्नींनी दहन करावे।
Verse 52
अनाहिताग्निरेकेन लौकिकेनापरस् तथा अस्मात् त्वमभिजातो ऽसि त्वदयं जायतां पुनः
एक जण अनाहिताग्नी आहे, तर दुसरा केवळ लौकिक गृहाग्नी धारण करणारा आहे. यापासून तू उत्पन्न झालास; आणि हा (अपत्य) तुझ्यापासून पुन्हा जन्मो।
Verse 53
असौ स्वर्गाय लोकाय सुखाग्निं प्रददेत्सुतः सकृत्प्रसिञ्चन्त्युदकं नामगोत्रेण बान्धवाः
त्याच्या स्वर्गलोकप्राप्तीसाठी पुत्राने शुभ दाहाग्नी अर्पण करावी. नातेवाईकांनी नाम-गोत्र उच्चारून एकदा उदक शिंपडावे.
Verse 54
दानश्राद्धादिकर्म चेति झ एवं मातामहाचार्यप्रेतानाञ्चोदकक्रिया काम्योदकं सखिप्रेतस्वस्रीयश्वश्रुरर्त्विजां
अशा प्रकारे दान, श्राद्ध इत्यादी कर्म करावीत. तसेच मातामह, आचार्य इत्यादी प्रेतांसाठी उदकक्रिया करावी. मित्र, मित्रसंबंधी प्रेत, बहिणीचा पुत्र, सासू व ऋत्विज यांसाठी काम्य-उदकही करता येते.
Verse 55
अपो नः शोशुचिदयं दशाहञ्च सुतो ऽर्पयेत् ब्राह्मणे दशपिण्डाः स्युः क्षत्रिये द्वादश स्मृताः
पुत्राने ‘अपो नः शोशुचिदयम्’ या मंत्राने उदक अर्पण करावे व दशाहकर्म करावे. ब्राह्मणासाठी दहा पिंड, क्षत्रियासाठी बारा स्मृत आहेत.
Verse 56
वैश्ये पञ्चदश प्रोक्ताः शूद्रे त्रिंशत् प्रकीर्तिता पुत्रो वा पुत्रिकान्यो वा पिण्डं दद्याच्च पुत्रवत्
वैश्यासाठी पंधरा आणि शूद्रासाठी तीस (पिंड-संबंध) सांगितले आहेत. पुत्र किंवा कन्येचा पुत्रही पुत्राप्रमाणे पिंड द्यावा.
Verse 57
विदिश्य निम्बपत्राणि नियतो द्वारि वेश्मनः आचम्य चाग्निमुदकं गोमयं गौरसर्षपान्
नियमाने घराच्या दाराशी कडुनिंबाची पाने ठेवून आचमन करावे; नंतर शुद्धी-रक्षणासाठी अग्नी, उदक, गोमय व पिवळी मोहरी यांचा उपयोग करावा.
Verse 58
प्रविशेयुः समालभ्य कृत्वाश्मनि पदं शनैः अक्षरलवणान्नः स्युर् निर्मांसा भूमिशायिनः
विधीचा स्पर्श करून ते त्या व्रतात प्रवेश करावा आणि हळूहळू दगडावर पाऊल ठेवत क्रमाने चालावे. एक अक्षर-मात्रेइतका परिमित आहार व लवणयुक्त भोजन घ्यावे, मांसत्याग करावा आणि भूमीवर शयन करावे।
Verse 59
क्रीतलब्धाशनाः स्नाता आदिकर्ता दशाहकृत् अभावे ब्रह्मचारी तु कुर्यात्पिण्डोदकादिकं
स्नान करून मुख्य कर्ता—आवश्यक अन्नसामग्री खरेदी करूनही मिळविलेला—दशाहकृत (दहा दिवसांचे) कर्म करील. तो नसल्यास ब्रह्मचारी पिंडदान व उदकतर्पण इत्यादी विधिपूर्वक करील।
Verse 60
यथेदं शावमाशौचं सपिण्डेषु विधीयते जननेप्येवं स्यान्निपुणां शुद्धिमिच्छतां
जसे हे शाव-आशौच सपिंड नातलगांत विधिपूर्वक ठरविले आहे, तसेच जन्माच्या प्रसंगीही तसेच असावे—सम्यक शुद्धी इच्छिणाऱ्या निपुण जनांसाठी।
Verse 61
सर्वेषां शावमाशौचं मातापित्रोश् च सूतकं सूतकं मातुरेव स्यादुपस्पृश्य पिता शुचिः
सर्वांना शवामुळे शाव-आशौच होते; आणि माता-पित्यांना सूतक (जन्माशौच) सांगितले आहे. परंतु सूतक खरे तर मातेलाच; पिता जलस्पर्श/आचमन करून शुद्ध होतो।
Verse 62
पुत्रजन्मदिने श्राद्धं कर्तव्यमिति निश्चितं तदहस्तत्प्रदानार्थं गोहिरण्यादिवाससां
पुत्रजन्माच्या दिवशी श्राद्ध करावे, असे निश्चित आहे. आणि त्याच दिवशी तत्काळ दानार्थ गाई, हिरण्य (सुवर्ण) इत्यादी तसेच वस्त्रे द्यावीत।
Verse 63
मरणं मरणेनैव सूतकं सूतकेन तु उभयोरपि यत् पूर्वं तेनाशौचेन शुद्ध्यति
मरणामुळे उत्पन्न झालेले अशौच मरणाशौच-कालानेच निवृत्त होते आणि सूतक (जन्म)जन्य अशौच सूतक-कालानेच. दोन्ही झाल्यास जे आधी लागले, त्या पूर्व अशौचानेच शुद्धी होते.
Verse 64
सूतके मृतकं चेत्स्यान् मृतके त्वथ सूतकं तत्राधिकृत्य मृतकं शौचं कुर्यान्न सूतकं
सूतक-कालात मृतक (मरणाशौच) घडले, किंवा मृतक-कालात सूतक घडले—तर मृतकास प्राधान्य देऊन मृतक-शौचच करावे; सूतक-शौच नाही.
Verse 65
समानं लघ्वशौचन्तु प्रथमेन समापयेत् असमानं द्वितीयेन धर्मराजवचो यथा
समान लघु-अशौच प्रथम नियमाने पूर्ण करावे; आणि असमान असल्यास द्वितीय नियमाने—धर्मराज (यम) यांच्या वचनाप्रमाणे.
Verse 66
शावान्तः शाव आयाते पूर्वाशौचेन शुद्ध्यति गुरुणा लघु बाध्येत लघुना नैव तद्गुरु
मृतक-अशौच संपताना पुन्हा दुसरा मृत्यू झाला, तर आधी चालू असलेल्या अशौचानेच शुद्धी होते. गुरु (जड) अशौचाने लघु अशौच बाधित होते; पण लघुने गुरु बाधित होत नाही.
Verse 67
मृतके सूतके वापि रात्रिमध्ये ऽन्यदापतेत् तच्छेषेणैव सुद्ध्येरन् रात्रिशेषे द्व्यहाधिकात्
मृतक किंवा सूतक अशौचात रात्रिमध्ये दुसरा प्रसंग आला, तर त्या रात्रीचा उरलेला भाग मोजूनच शुद्धी होते; आणि रात्रिच्या उत्तर भागात आला तर दोन दिवस अधिक धरून शौच करावे.
Verse 68
प्रभाते यद्यशौचं स्याच्छुद्धेरंश् च त्रिभिर्दिनैः उभयत्र दशाहानि कुलस्यान्नं न भुज्यते
प्रभाती अशौच उत्पन्न झाल्यास शुद्धीचा एक अंश तीन दिवसांत पूर्ण होतो; परंतु दोन्ही स्थितींमध्ये दहा दिवस कुलाचे शिजविलेले अन्न सेवन करू नये।
Verse 69
दानादि निनिवर्तेत कुलस्यान्नं न भुज्यते अज्ञाते पातकं नाद्ये भोक्तुरेकमहो ऽन्यथा
दान इत्यादी कर्मांपासून निवृत्त व्हावे आणि त्या कुलाचे अन्न खाऊ नये। (दोष) अज्ञात असल्यास भोजनात पाप नाही; अन्यथा पाप फक्त भोगणाऱ्यालाच लागते।
Frequently Asked Questions
It prescribes three nights of impurity for garbha-srāva, with additional discharge cases measured by nights corresponding to a month-equivalent as stated in the rule.
Sapinda status (in the male line) ceases at the seventh generation, while samānodaka (shared funerary water-offering relationship) ceases after the fourteenth generation.
Three nights of impurity are observed; bone-collection on the second day, udaka-kriyā on the third day, and śrāddha on the fourth day.
Death-impurity (mṛtaka) takes precedence over birth-impurity (sūtaka); heavier impurity overrides lighter, and the remaining duration rule applies when events occur during an ongoing aśauca.