Adhyaya 154

Verse 1

१७च्द् नैष्ठिको ब्रह्मचारी वा देहान्तं निवसेद्गुरौ अप्_१५३ इत्य् आग्नेये महापुराणे ब्रह्मचर्याश्रमो नाम त्रिपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ चतुःपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः विवाहः पुष्कर उवाच विप्रश् चतस्रो विन्देत भार्यास्तिस्रस्तु भूमिपः द्वे च वैश्यो यथाकामं भार्यैकामपि चान्त्यजः

नैष्ठिक ब्रह्मचारीने देहान्तापर्यंत गुरुकुलातच निवास करावा. अशा रीतीने अग्नि महापुराणातील “ब्रह्मचर्याश्रम” नावाचा १५३वा अध्याय समाप्त होतो. आता १५४वा अध्याय “विवाह” सुरू होतो. पुष्कर म्हणाले—ब्राह्मण चार पत्नी, राजा (क्षत्रिय) तीन, वैश्य इच्छेनुसार दोन, आणि अंत्यज एक पत्नीही करू शकतो.

Verse 2

धर्मकार्याणि सर्वाणि न कार्याण्यसवर्णया पाणिर्ग्राह्यः सवर्णासु गृह्णीयात् क्सत्रिया शरं

धर्मानुसार सर्व विधी व कर्तव्ये असवर्ण स्त्रीसह करू नयेत. विवाहात सवर्ण स्त्रीचाच पाणिग्रहण करावे; आणि क्षत्रियाने शर-अस्त्र धारण करून स्वधर्म पाळावा.

Verse 3

वैश्या प्रतीदमादद्याद्दशां वै चान्त्यजा तथा सकृत् कन्या प्रदातव्या हरंस्तां चौरदण्डभाक्

वैश्य स्त्रीने याच्या बदल्यात (योग्य) मूल्य स्वीकारावे; तसेच अंत्यजा स्त्रीनेही दहा (एकक) स्वीकारावे. कन्यादान फक्त एकदाच करावे; जो तिला पळवून नेतो तो चोराच्या दंडास पात्र ठरतो.

Verse 4

अपत्यविक्रयासक्ते निष्कृतिर् न विधीयते कन्यादानं शचीयोगो विवाहो ऽथ चतुर्थिका

जो अपत्यविक्रयात आसक्त आहे त्याच्यासाठी कोणतेही प्रायश्चित्त विहित नाही. (आता) कन्यादान, शचीयोग, विवाहविधी आणि नंतर ‘चतुर्थिका’ व्रत यांचे विधान सांगितले आहे.

Verse 5

सतीयोग इति ख , छ च विवाहमेतत् कथितं नामकर्मचतुष्टयं नष्टे मृते प्रव्रजिते क्लीवे च पतिते पतौ

ख व छ पाठांनुसार या विवाहाला “सतीयोग” असे म्हटले आहे. पती हरवलेला, मृत, प्रव्रजित (संन्यासी), क्लीव (नपुंसक) किंवा पतित झाल्यास नाम व कर्मसंबंधी चार प्रकारची विधी लागू होते.

Verse 6

पञ्चस्वापत्सु नारीणां पतिरन्यो विधीयते मृते तु देवरे देयात् तदभावे यथेच्छया

पाच प्रकारच्या आपत्तींमध्ये स्त्रीला दुसरा पती स्वीकारण्याची परवानगी आहे. पती मरण पावल्यास देवराशी विवाह द्यावा; तो नसल्यास तिच्या इच्छेनुसार.

Verse 7

पूर्वात्रितयमाग्नेयं वायव्यं चोत्तरात्रयं रोहिणौ चेति चरणे भगणः शस्यते सदा

पूर्वेकडील तीन चरण अग्नि-स्वरूप आणि उत्तरेकडील तीन चरण वायु-स्वरूप मानले आहेत; रोहिणीतही तसेच—चरण/पदाच्या बाबतीत भगण-वर्गीकरण सदैव विहित आहे.

Verse 8

नैकगोत्रान्तु वरयेन्नैकार्षेयाञ्च भार्गव पितृतः सप्तमादूर्ध्वं मातृतः पञ्चमात्तथा

हे भार्गव! समान गोत्रातील वधू निवडू नये, तसेच समान ऋषि-प्रवर (आर्षेय) असलेलीही नको. पितृपक्षात सातव्या पिढीपलीकडे आणि मातृपक्षात पाचव्या पिढीपलीकडेच विवाह योग्य आहे.

Verse 9

आहूय दानं ब्राह्मः स्यात् कुलशीलयुताय तु पुरुषांस्तारयेत्तज्जो नित्यं कन्यप्रदानतः

वराला बोलावून कन्यादान केले तर तो ब्राह्म विवाह होय; तो कुल-शीलयुक्त पुरुषास दिला जातो. त्या संयोगातून जन्मलेली संतती कन्यादानाच्या पुण्याने आपल्या पुरुष-पूर्वजांचा नित्य उद्धार करते.

Verse 10

तथा गोमिथुनादानाद्विवाहस्त्वार्ष उच्यते प्रार्थिता दीयते यस्य प्राजापत्यः स धर्मकृत्

तसेच गोमिथुन (गाय-बैल जोडी) दान करून जो विवाह होतो तो आर्ष विवाह म्हणतात. आणि ज्या विवाहात मागणी केल्यावर कन्या दिली जाते तो प्राजापत्य; असा पुरुष धर्मकर्ता होय.

Verse 11

शुल्केन चासुरो मन्दो गान्धर्वो वरणान्मिथः राक्षसो युद्धहरणात् पैशाचः कन्यकाच्छलात्

ज्या विवाहात कन्यादान शुल्क (वधूमूल्य) घेऊन होते तो आसुर; दोघांच्या परस्पर वरणाने गान्धर्व; युद्धकाळी बलपूर्वक हरणाने राक्षस; आणि छलाने कन्या मिळविल्यास पैशाच विवाह म्हणतात।

Verse 12

वैवाहिके ऽह्नि कुर्वीत कुम्भकारमृदा शुचीं जलाशये तु तां पूज्य वाद्याद्यैः स्त्रीं गृहत्रयेत्

विवाहाच्या दिवशी कुंभाराच्या मातीपासून एक शुचि (मंगल) स्त्री-प्रतिमा तयार करावी; जलाशयाजवळ वाद्य इत्यादींनी तिची पूजा करून, मग स्त्रीला घरात आणावे।

Verse 13

प्रशुप्ते केशवे नैव विवाहः कार्य एव हि पोषे चैत्रे कुजदिने रिक्ताविष्टितथो न च

केशव (विष्णु) ‘प्रशुप्त’ अवस्थेत असताना विवाह करणे योग्य नाही. तसेच पौष व चैत्र महिन्यात, मंगळवारी, आणि रिक्ता व आविष्टि तिथींमध्येही विवाह करू नये।

Verse 14

न शुक्रजीवे ऽस्तमिते न शशाङ्के ग्रहार्दिते अर्कार्कभौमयुक्ते भे व्यतीपातहते न हि

शुक्र व गुरु अस्तंगत असताना नाही; चंद्रमा ग्रहपीडित असताना नाही; ज्या नक्षत्रात सूर्य, सूर्यसदृश क्रूर ग्रह आणि मंगळ यांचा योग असेल तेव्हा नाही; आणि व्यतीपाताने बाधित काळात तर मुळीच नाही—अशा वेळी कर्म करू नये।

Verse 15

सोम्यं पित्र्यञ्च वायव्यं सावित्रं रोहिणी तथा वैवाहिकेब्दे इति घ , ङ , ञ , ट च वाद्यौघैर् इति ग , घ , ञ च उत्तरात्रितयं मूलं मैत्रं पौष्णं विवाहभं

विवाहासाठी सोम्य, पित्र्य, वायव्य, सावित्र आणि रोहिणी हे नक्षत्र शुभ आहेत. तसेच विवाह-प्रकरणात घ, ङ, ञ, ट या अक्षरांनी निर्देशिलेले; आणि ‘वाद्यौघैर्’ या निर्देशात ग, घ, ञ यांनी दर्शविलेले नक्षत्रही. पुढे तीनही उत्तरा, मूल, मैत्र व पौष्ण—ही विवाह-नक्षत्रे सांगितली आहेत।

Verse 16

मानुषाख्यस् तथा लग्नो मानुषाख्यांशकः शुभः तृतीये च तथा षष्ठे दशमैकादशे ऽष्टमे

तसेच लग्न ‘मानुष’ असे म्हणतात; ‘मानुष’ अंशक शुभ मानला आहे—विशेषतः तृतीय, षष्ठ, दशम, एकादश व अष्टम भावांत।

Verse 17

अर्कार्किचन्दतनयाः प्रशस्ता न कुजो ऽष्टमः सप्तान्त्याष्टमवर्गेषु शेषाः शस्ता ग्रहोत्तमाः

सूर्य, शनि आणि चंद्रतनय (बुध) प्रशस्त मानले आहेत; अष्टमात मंगळ शुभ नाही. सप्तम, अन्त्य (द्वादश) व अष्टम वर्ग/भावांत उरलेले श्रेष्ठ ग्रह अनुकूल मानले आहेत।

Verse 18

तेषामपि तथा मध्यात् षष्ठः शुक्रो न शस्यते वैवाहिके भे कर्तव्या तथैव च चतुर्थिका

त्यांपैकीही शुक्रवारी येणारी षष्ठी तिथी शस्य नाही। विवाहकर्म शुभ नक्षत्रात चंद्र असताना करावे; आणि चतुर्थी तिथीही तशीच नियम्य/वर्ज्य मानावी।

Verse 19

न दातव्या ग्रहास्तत्र चतुराद्यास्तथैकगाः पर्ववर्जं स्त्रियं गच्छेत् सत्या दत्ता सदा रतिः

त्या संदर्भात चतुर्थी इत्यादी तिथी तसेच ‘एकग’ (एकाकी/विषम) तिथी देऊ नयेत। पर्वदिन वगळून पत्नीपाशी जावे; सत्यप्रतिज्ञेने दिलेल्या पत्नीसह रती सदैव धर्म्य/पुण्यदायी मानली जाते।