Adhyaya 157
Śāva-āśauca and Sūtikā-śauca: Death/Childbirth Impurity, Preta-śuddhi, and Śrāddha Procedure (Chapter 157)
या अध्यायात मृत्यूजन्य शाव-आशौच व प्रसूतीजन्य सूतिकाशौच यांचे धर्मशास्त्रीय नियम शिस्तबद्ध केले आहेत. सपिंड-व्यवस्थेच्या आधाराने वर्ण व परिस्थितीनुसार आशौचकालाचे भेद सांगितले आहेत. बालक, तीन वर्षांखाली/वरील व सहा वर्षांवरील वयभेद, स्त्रीचे चूडाकर्म झाले/न झाले, तसेच विवाहित स्त्रीचे पितृकुळाशी नाते—यांनुसार अपवाद दिले आहेत. मृत्यूची वार्ता उशिरा मिळाल्यास उरलेल्या दिवसांची गणना, आणि दहा रात्री निघून गेल्या असतील तर तीन रात्रींचा नियम सांगितला आहे. पुढे प्रेतशुद्धी व श्राद्धप्रयोग—पिंडदान, पात्रवाटप, गोत्रनामोच्चार, माप-परिमाण, तसेच सोम, अग्नि/वह्नी आणि यम यांसाठी तीन अग्नी प्रज्वलन व नियत आहुती—यांचे सविस्तर वर्णन आहे. अधिकमासादी कालपरिस्थिती, बारा दिवसांत पूर्ण करण्याचे पर्याय, वार्षिक श्राद्धकर्तव्य आणि परलोकस्थिती काहीही असो श्राद्धाने प्रेतास लाभ होतो—हे कारणही दिले आहे. शेवटी काही हिंसक/असामान्य मृत्यूंमध्ये नाशौच, मैथुन किंवा चिताधूर स्पर्शानंतर तत्काळ स्नान, द्विज-शव कोण हाताळू शकतो, दाहोत्तर अस्थिसंचयाचा काळ व पुन्हा देहस्पर्शाची परवानगी—हे नियम सांगून अध्याय समाप्त होतो.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे द्रव्यशुद्धिर्नाम षट्पञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ सप्तपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः शावाशौचादिः पुष्कर उवाच प्रेतशुद्धिं प्रवक्ष्यामि सूतिकाशुध्हिमेव च दशाहं शावमाशौचं सपिण्देषु विधीयते
अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘द्रव्यशुद्धि’ नावाचा एकशे छप्पन्नावा अध्याय समाप्त झाला. आता एकशे सत्तावन्नावा अध्याय—‘शाव-आशौच इत्यादी’—आरंभ होतो. पुष्कर म्हणाले: ‘मी प्रेतशुद्धि व सूतिकाशुद्धि सांगतो. सपिंड नात्यांत मृत्यूनिमित्त शाव-आशौच दहा दिवस विधिपूर्वक ठरविले आहे।’
Verse 2
जनने च तथा शुद्धिर्ब्राह्मणानां भृगूत्तम द्वादशाहेन राजन्यः पक्षाद्वैश्यो ऽथ मासतः
तसेच जननाच्या प्रसंगी, हे भृगूत्तम, ब्राह्मणांची शुद्धि (दहा दिवसांत), क्षत्रियाची बारा दिवसांत, वैश्याची पंधरा दिवसांत (पक्षात), आणि शूद्राची एका महिन्यात होते।
Verse 3
शूद्रो ऽनुलोमतो दासे स्वामितुल्यन्त्वशौचकं षट्भिस्त्रिभिरथैकेन क्षत्रविट्शूद्रयोनिषु
अनुलोम संयोगातून जन्मलेला शूद्र जर दास असेल, तर त्याचे आशौच स्वामीसमान असते; आणि क्षत्रिय-, वैश्य- व शूद्र-योनीतील जन्मांत अनुक्रमे सहा, तीन व एक दिवस (आशौच) ठरते।
Verse 4
ब्राह्मणः शुद्धिमाप्नोति क्षत्रियस्तु तथैव च विट्शूद्रयोनेः शुद्धिः स्यात् क्रमात् परशुरामक
ब्राह्मण शुद्धि प्राप्त करतो आणि क्षत्रियही तसेच. वैश्य किंवा शूद्र-योनीतून जन्मलेल्याची शुद्धि क्रमाने (विधीनुसार) होते, हे परशुराम।
Verse 5
षड्रात्रेण त्रिरात्रेण षड्भिः शूद्रे तथा विशः आदन्तजननात् सद्य आचूडान्नैशिकी श्रुतिः
शूद्रासाठी शौचकाल सहा रात्री, तसेच वैश्यासाठी तीन रात्री सांगितल्या आहेत। दात येऊ लागल्याक्षणीच ‘नैशिकी श्रुती’चा उपदेश त्वरित आरंभ करून चूडा (पहिले मुंडन) होईपर्यंत चालू ठेवावा।
Verse 6
त्रिरात्रमाव्रतादेशाद्दशरात्रमतः परं ऊनत्रैवार्षिके शूद्रे पञ्चाहाच्छुद्धिरिष्यते
दीक्षा-व्रतांशिवाय विधी सांगितला असेल तर शुद्धी तीन रात्रींमध्ये होते; त्यापुढे (अन्यथा) दहा रात्रींमध्ये। शूद्रांच्या बाबतीत मृतक तीन वर्षांपेक्षा कमी वयाचा असल्यास शुद्धी पाच दिवसांत होते असे मानले आहे।
Verse 7
द्वादशाहेने शुद्धिः स्यादतीते वत्सरत्रये गतैः संवत्सरैः षड्भिः शुद्धिर्मासेन कीर्तिता
तीन वर्ष पूर्ण झाल्यावर शुद्धी बारा दिवसांत होते; आणि सहा वर्षे पूर्ण झाल्यावर शुद्धी एक महिन्यात होते असे सांगितले आहे।
Verse 8
स्त्रीणामकृतचूडानां विशुद्धिर् नैशिकी स्मृता तथा च कृतचुडानां त्र्यहाच्छुद्ध्यन्ति बान्धवाः
ज्यांचा चूडा-संस्कार झालेला नाही अशा स्त्रियांची शुद्धी एक रात्रीत होते असे स्मृतित सांगितले आहे; आणि ज्यांचा चूडा झालेला आहे त्यांच्या बंधू-आप्तांची शुद्धी तीन दिवसांत होते।
Verse 9
विवाहितासु नाशौचं पितृपक्षे विधीयते पितुर्गृहे प्रसूतानां विशुद्धिर् नैशिकी स्मृता
विवाहित स्त्रियांसाठी पितृपक्षात अशौच ठरविलेले नाही। ज्या स्त्रिया पित्याच्या घरी प्रसूती करतात, त्यांची शुद्धी एक रात्रीत होते असे मानले आहे।
Verse 10
सूतिका दशरात्रेण शुद्धिमाप्नोति नान्यथा विवाहिता हि चेत् कन्या म्रियते पितृवेश्मनि
प्रसूता स्त्रीला दहा रात्रीनंतरच शुद्धी मिळते, अन्यथा नाही. आणि विवाहिता कन्या पित्याच्या घरी मरण पावल्यास, तेथेही हाच नियम लागू होतो.
Verse 11
तस्यास्त्रिरात्राच्छुद्ध्यन्ति बान्धवा नात्र संशयः समानं लब्धशौचन्तु प्रथमेन समापयेत्
तिचे बांधव तीन रात्रीनंतर शुद्ध होतात—यात संशय नाही. पण समान नातेवाईकाने आधीच शौच प्राप्त केले असेल, तर विधीचा समारोप प्रमुख (निकटचा) व्यक्तीनेच करावा.
Verse 12
असमानं द्वितीयेन धर्मराजवचो यथा देशान्तरस्थः श्रुत्वा तु कुल्याणां मरणोद्भवौ
धर्मराजाच्या वचनाप्रमाणे, समानाच्या विरुद्ध दुसऱ्या म्हणून असमानाची स्थापना करू नये. आणि जो देशांतरात असला तरी कुलजनांच्या मृत्यूविषयी वार्ता ऐकून धर्मानुसार आचरण करावे.
Verse 13
यच्छेषं दशरात्रस्य तावदेवशुचिर्भवेत् अतीते दशरात्रे तु त्रिरात्रमशुचिर्भवेत्
दशरात्रातील जितका काल शिल्लक असेल, तितक्याच काळासाठी अशौच राहते. पण दहा रात्री पूर्ण झाल्या असतील तर तीन रात्री अशौच होते.
Verse 14
तथा संवत्सरे ऽतीते स्नात एव विशुद्ध्यति मातामहे तथातीते आचार्ये च तथा मृते
तसेच एक वर्ष लोटल्यावर केवळ स्नानानेच शुद्धी होते. मातामहाच्या बाबतीतही वर्ष गेल्यावर हाच नियम, आणि आचार्य मरण पावल्यासही तसेच.
Verse 15
रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्रावे विशोधनं सपिण्दे ब्राह्मणे वर्णाः सर्व एवाविशेषतः
गर्भस्राव (गर्भपात) झाल्यास गर्भाचे जितके महिने, तितक्या रात्री शुद्धी करावी. सपिंड (निकट रक्तसंबंधी) तसेच ब्राह्मणाच्या बाबतीत सर्व वर्णांना भेद न ठेवता तोच नियम लागू होतो.
Verse 16
आचडान्नैशिकी तथेति ट दशरात्रेण शुद्ध्यन्ति द्वादशाहेन भूमिपः वैश्याः पञ्चदशाहेन शूद्रा मासेन भार्गव
‘आचाड’ अन्नभक्षणामुळे व रात्रिकालीन (संपर्क/कर्म) यामुळे होणारे अशौचही तसेच समजावे. (ब्राह्मण) दहा रात्रींनी शुद्ध होतात; क्षत्रिय (राजे) बारा दिवसांनी; वैश्य पंधरा दिवसांनी; आणि शूद्र एका महिन्याने—हे भार्गव।
Verse 17
उच्छिष्टसन्निधावेकं तथा पिण्डं निवेदयेत् कीर्तयेच्च तथा तस्य नमगोत्रे समाहितः
उच्छिष्ट (भोजनशेष) जवळ एक पिंड अर्पण करावा. आणि मन एकाग्र करून त्या (पितराचे) नाव व गोत्रही तसेच उच्चारावे.
Verse 18
भुक्तवत्सु द्विजेन्द्रेषु पूजितेषु धनेन च विसृष्टाक्षततोयेषु गोत्रनामानुकीर्तनैः
श्रेष्ठ द्विज (ब्राह्मण) भोजन करून झालेले असतील व धनादि देऊन पूजिलेले असतील, तसेच अक्षत व जल अर्पण झालेले असेल—गोत्र-नामोच्चारासह—तेव्हा (विधी) नियमानुसार पुढे चालतो.
Verse 19
चतुरङ्गुलविस्तारं तत्खातन्तावदन्तरं वितस्तिदीर्घं कर्तव्यं विकर्षूणां तथा त्रयं
हे चार अङ्गुल रुंदीचे करावे आणि तितक्याच मापाचा मधला खात (खाच/गर्त) ठेवावा. लांबी एक वितस्ती असावी; तसेच विकर्षूंसाठीही तीन (माप/विधान) सांगितले आहे.
Verse 20
विकर्षूणां समीपे च ज्वालयेज् ज्वलनत्रयं सोमाय वह्नये राम यमाय च समासतः
विकर्षूणां (ओढलेल्या रेषा) यांच्या समीपही अग्नित्रय प्रज्वलित करावे—संक्षेपाने: सोमासाठी, वह्नि (अग्नी) साठी आणि यमासाठी, हे राम।
Verse 21
जुहुयादाहुतीः सम्यक् सर्वत्रैव चतुस्त्रयः पिण्डनिर्वपणं कुर्यात् प्राग्वदेव पृथक् पृथक्
आहुती विधिपूर्वक अर्पण कराव्यात; सर्वत्र त्या चार-चारच्या समूहात असाव्यात. पिंड-निर्वपणही पूर्वोक्त पद्धतीने—प्रत्येक वेगळा वेगळा—करावे।
Verse 22
अन्नेन दध्ना मधुना तथा मांसेन पूरयेत् मध्ये चेदधिमासः स्यात् कुर्यादभ्यधिकन्तु तत्
अन्न, दही, मध आणि मांस यांद्वारे (विधी) पूर्ण करावी. मध्ये अधिमास आला तर ते (अनुष्ठान) अधिक प्रमाणात करावे।
Verse 23
अथवा द्वादशाहेन सर्वमेतत् समापयेत् संवत्सरस्य मध्ये च यदि स्यादधिमासकः
किंवा बारा दिवसांत हे सर्व पूर्ण करावे; आणि वर्षाच्या मध्ये अधिमास आला तरीही (हाच नियम लागू होतो)।
Verse 24
तदा द्वादशके श्राद्धे कार्यं तदधिकं भवेत् संवत्सरे समाप्ते तु श्राद्धं श्राद्धवदाचरेत्
तेव्हा द्वादशक-श्राद्धात कर्म अधिक (अतिरिक्त) अर्पणांसह करावे. आणि संवत्सर पूर्ण झाल्यावर श्राद्ध शास्त्रोक्त श्राद्धविधीप्रमाणेच करावे।
Verse 25
प्रेताय तत ऊर्धवं च तस्यैव पुरुषत्रये पिण्डान् विनिर्वपेत्तद्वच्चतुरस्तु समाहितः
त्यानंतर प्रेतासाठी आणि पुढे ऊर्ध्व (उच्च पितृस्थिती) यांसाठी, त्याच तीन ‘पुरुषां’ना (तीन पितरांना) विधिपूर्वक पिंड अर्पण करावेत. त्याचप्रमाणे संयमी कर्त्याने चार पिंडही यथाविधी अर्पण करावेत.
Verse 26
सम्पूज्य दत्वा पृथिवी समाना इति चाप्यथ धनेषु चेति क , ख , घ , ङ , छ , ज , ञ च योजयेत् प्रेतपिण्डं तु पिण्डेष्वन्येषु भार्गव
यथाविधी पूजन करून अर्पण दिल्यानंतर, ‘पृथिवी समाना’ तसेच ‘धनेषु’ हे मंत्र जपत, क, ख, घ, ङ, छ, ज, ञ या वर्ण-समूहांच्या निर्देशानुसार, हे भार्गवा, प्रेत-पिंड इतर पिंडांमध्ये ठेवावा.
Verse 27
प्रेतपात्रं च पात्रेषु तथैव विनियोजयेत् पृथक् पृथक् प्रकर्तव्यं कर्मैतत् कर्मपात्रके
त्याचप्रमाणे प्रेत-पात्रही इतर पात्रांमध्ये नियोजित करावे. या कर्म-पात्रकात ही विधी प्रत्येक पात्रासाठी स्वतंत्रपणे (पृथक् पृथक्) करावी.
Verse 28
मन्त्रवर्जमिदं कर्म शूद्रस्य तु विधीयते सपिण्डीकरणं स्त्रीणां कार्यमेवं तदा भवेत्
हे कर्म शूद्रासाठी मंत्रांशिवाय विहित आहे. तसेच स्त्रियांचे सपिंडीकरणही याच प्रकारे करावे; तेव्हा ते विधिपूर्वक सिद्ध होते.
Verse 29
श्राद्धं कुर्याच्च प्रत्यब्दं प्रेते कुम्भान्नमब्दकं गङ्गायाः सिकता धारा यथा वर्षति वासवे
प्रेतासाठी दरवर्षी श्राद्ध करावे आणि दरवर्षी कुंभान्न (कुंभासह अन्नदान)ही द्यावे. जशी गंगेची वाळूची धारा वाहते, तशी वासव (इंद्र)ासाठी वर्षा होते.
Verse 30
शक्या गणयितुं लोके नत्वतीताः पितामहाः काले सततगे स्थैर्यं नास्ति तस्मात् क्रियां चरेत्
या लोकी गेलेल्या पितामहांचीही गणना होऊ शकते; पण सतत चालणाऱ्या काळात स्थैर्य नाही. म्हणून विधिनिष्ठ धार्मिक क्रिया त्वरित कराव्यात।
Verse 31
देवत्वे यातनास्थाने प्रेतः श्राद्धं कृतं लभेत् नोपकुर्यान्नरः शोचन् प्रेतस्यात्मन एव वा
मृताने देवत्व प्राप्त केले तरी किंवा यातनास्थानी पडला तरी केलेले श्राद्ध प्रेताला मिळते. म्हणून प्रेतासाठी किंवा स्वतःसाठी शोक करून मनुष्याने उपकारक कर्म टाळू नये; श्राद्ध करावे।
Verse 32
भृग्वग्निपाशकाम्भोभिर्मृतानामात्मघातिनां पतितानां च नाशौचं विद्युच्छस्त्रहताश् च ये
उंचावरून पडून, अग्नीने, पाश/फाशीने, पाण्याने मृत; आत्मघात करणारे; पतित (बहिष्कृत); तसेच वीज किंवा शस्त्राने मारलेले—यांच्यासाठी कुलात नाशौच होत नाही।
Verse 33
यतिब्रतिब्रह्मचारिनृपकारुकदीक्षिताः राजाज्ञाकारिणो ये च स्नायाद्वै प्रेतगाम्यपि
यती, व्रती, ब्रह्मचारी, राजा, कारागीर, दीक्षित आणि राजाज्ञेने काम करणारे—यांनी स्नान करावे; प्रेतकार्याला जाणाऱ्यानेही नक्की स्नान करावे।
Verse 34
मैथुने कटधूमे च सद्यः स्नानं विधीयते द्विजं न निर्हरेत् प्रेतं शूद्रेण तु कथञ्चन
मैथुनानंतर आणि चितेच्या धुराच्या स्पर्शानंतर तात्काळ स्नान करावे असा विधी आहे. शूद्राने कोणत्याही प्रकारे द्विजाचा प्रेत (मृतदेह) उचलणे/नेणे करू नये।
Verse 35
न च शूद्रं द्विजेनापि तयोर्दोषो हि जायते अनाथविप्रप्रेतस्य वहनात् स्वरगलोकभाक्
द्विजानेही शूद्रास टाळू नये; दोघांनाही दोष लागत नाही. अनाथ ब्राह्मणाच्या प्रेताचे वहन केल्यास स्वर्गलोकाचा भाग मिळतो.
Verse 36
कार्यमेव तथा भवेदिति छ , ङ , ञ च कार्यमेतत्तथा भवेदिति झ राजाज्ञाकारका इति ट न निर्दहेदिति ख तयोर्दोषो ऽभिजायते इति ङ सङ्ग्रामे जयमाप्नोति प्रेते ऽनाथे च काष्ठदः सङ्कल्प्य बान्धवं प्रेतमपसव्येन तां चितिं
“हे कार्य नेमके असेच करावे”—असे म्हटले आहे; “हे कर्म तसेच व्हावे”—असेही. राजाज्ञेने करणारेही यात येतात. अयोग्य रीतीने दहन करू नये; अन्यथा दोघांनाही दोष होतो. अनाथ प्रेतासाठी चितेचे लाकूड देणारा संग्रामात विजय मिळवतो; प्रेताला मनाने बंधू मानून, यज्ञोपवीत अपसव्य करून त्या चितेकडे जावे.
Verse 37
परिक्रम्य ततः स्नानं कुर्युः सर्वे सवाससः प्रेताय च तथा दद्युस्त्रींस्त्रींश् चैवोदकाञ्जलीन्
परिक्रमा करून मग सर्वांनी वस्त्रांसह स्नान करावे. तसेच प्रेतासाठी तीन-तीन अंजली पाणी अर्पण करावे.
Verse 38
द्वार्यश्मनि पदं दत्वा प्रविशेयुस् तथा गृहं अक्षतान्निक्षिपेद्वह्नौ निम्बपत्रं विदश्य च
दारातील उंबरठ्याच्या दगडावर पाऊल ठेवून मग घरात प्रवेश करावा. अग्नीत अक्षत टाकावेत आणि कडुनिंबाचे पान चावावे.
Verse 39
पृथक् शयीरन् भूमौ च क्रीतलब्धाशनो भवेत् एकः पिण्दो दशाहे तु श्मश्रुकर्मकरः शुचिः
तो वेगळा झोपावा व जमिनीवर शयन करावे, आणि फक्त विकत घेतलेल्या अन्नावर निर्वाह करावा. दहा दिवस एकच पिंड (नियत आहार) घ्यावा; श्मश्रुकर्म (क्षौर) केल्यावर तो शुचि होतो.
Verse 40
सिद्धार्थकैस्तिलैर् विद्वान् मज्जेद्वासोपरं दधत् अजातदन्ते तनये शिशौ गर्भस्रुते तथा
विद्वान पुरुषाने पांढरी मोहरी (सिद्धार्थक) व तीळ घेऊन पाण्यात निमज्जन करून स्नान करावे आणि नंतर वरचे वस्त्र परिधान करावे; दात न आलेला पुत्र, शिशु तसेच गर्भस्राव (गर्भपात/रक्तस्राव) यांतही हाच विधी आहे।
Verse 41
कार्यो नैवाग्निसंस्कारो नैव चास्योदकक्रिया चतुर्थे च दिनेकार्यस् तथास्थ्नां चैव सञ्चयः
त्याच्यासाठी अग्निसंस्कार (दाहकर्म) पुन्हा करू नये आणि उदकक्रिया (जलांजली/तर्पण)ही करू नये; चौथ्या दिवशी मात्र अस्थिसंचय करावा।
Verse 42
अस्थिसञ्चयनादूर्ध्वमङ्गस्पर्शो विधीयते
अस्थिसंचयानंतर देहस्पर्श (अंगस्पर्श) करण्याची विधी सांगितली आहे।
Frequently Asked Questions
Ten days is prescribed as the standard death-impurity period among sapiṇḍa relatives.
It presents graded completion periods by varṇa (with additional sub-cases such as anuloma births, dāsa status, and age-based rules), emphasizing that duration depends on social-ritual category and specific circumstance.
Key elements include gotra/name recitation, piṇḍa placement separately, assignment of a preta-vessel among vessels, measured ritual layout, kindling three fires (Soma–Agni–Yama), sets of four oblations, and completion rules including adhimāsa adjustments and annual repetition.
Yes; it explicitly states the preta receives the śrāddha whether in a divine state or in a place of torment, urging timely performance of kriyā.