Adhyaya 167

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे वर्णधर्मादिर्नाम षट्षष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ सप्तषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अयुतलक्षकोटिहोमाः अग्निर् उवाच श्रीशान्तिविजयाद्यर्थं ग्रहयज्ञं पुनर्वदे ग्रहयज्ञो ऽयुतहोमलक्षकोट्यात्मकस्त्रिधा

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘वर्णधर्मादि’ नावाचा एकशे सहासष्टावा अध्याय समाप्त झाला. आता एकशे सदुसष्टावा अध्याय—‘अयुत-लक्ष-कोटि होम’ सुरू होतो. अग्नि म्हणाला—श्री, शांती, विजय इत्यादींसाठी मी ग्रहयज्ञ पुन्हा सांगतो. ग्रहयज्ञ तीन प्रकारचा आहे—अयुत (दहा हजार), लक्ष (एक लाख) आणि कोटि (एक कोटी) होम-परिमाणयुक्त।

Verse 2

वेदेरैशे ह्य् अग्निकुण्डाद् ग्रहानावाह्य मण्डले सौम्ये गुरुर्बुधश् चैशे शुक्रः पूर्वदले शशी

वैदिक मंत्रांनी अग्निकुंडातून ग्रहांचे आवाहन करून त्यांना शुभ मांडलात प्रतिष्ठित करावे. सौम्य भागात गुरु व बुध; पूर्वदळात शुक्र व शशी (चंद्र) ठेवावेत.

Verse 3

आग्नेये दक्षिणे भौमो मध्ये स्याद्भास्करस् तथा शनिराप्ये ऽथ नैरृत्ये राहुः केतुश् च वायवे

आग्नेय व दक्षिण भागात भौम (मंगळ) ठेवावा; मध्यभागी भास्कर (सूर्य) असावा. पश्चिमेस शनि; नंतर नैऋत्येस राहू व वायव्येस केतू प्रतिष्ठित करावेत.

Verse 4

ईशश्चोमा गुहो विष्णुर्ब्रह्मेन्द्रौ यमकालकौ चित्रगुप्तश्चाधिदेवा अग्निरापः क्षितिर्हरिः

ईश (शिव) व उमा, गुह (स्कंद), विष्णू, ब्रह्मा व इंद्र, यम व काळ आणि चित्रगुप्त—हे अधिदेव (अधिष्ठाता) स्मरणीय; तसेच अग्नी, आपः (जल), क्षिती (पृथ्वी) व हरिही.

Verse 5

इन्द्र ऐन्द्री देवता च प्रजेशो ऽहिर्विधिः क्रमात् एते प्रत्यधिदेवाश् च गणेशो दुर्गयानिलः

इंद्र, ऐंद्री देवी, प्रजेश (ब्रह्मा), अहि (सर्पशक्ती) व विधी (विधाता—ब्रह्मा) हे क्रमाने सांगितले आहेत. हे प्रत्यधिदेव आहेत; तसेच गणेश, दुर्गा व अनिल (वायू)ही.

Verse 6

खमश्विनौ च सम्पूज्य यजेद्वीजैश् च वेदजैः अर्कः पलाशः खदिरो ह्य् अपामार्गश् च पिप्पलः

ख (आकाश) व अश्विनौ यांचे सम्यक पूजन करून, वेदविधीत निपुण द्विजांद्वारे यज्ञ करावा. समिधा/द्रव्य म्हणून अर्क, पलाश, खदिर, अपामार्ग व पिंपळ—ही निश्चित आहेत.

Verse 7

उदुम्बरः शमी दुर्वा कुशाश् च समिधः क्रमात् मध्वाज्यदधिसंमिश्रा होतव्याश्चाष्टधा शतम्

क्रमाने समिधा उदुंबर, शमी, दूर्वा व कुश यांच्या घ्याव्यात; आणि मधु, तूप व दही मिसळून एकशे आठ आहुती द्याव्यात।

Verse 8

एकाष्टशतुरः कुम्भान् पूर्य पूर्णाहुतिन्तथा वसोर्धारान्ततो दद्याद्दक्षिणाञ्च ततो ददेत्

एकशे आठ कुंभ भरून मग पूर्णाहुती करावी; वसोर्धारा पूर्ण झाल्यावर त्यानंतर दक्षिणा द्यावी।

Verse 9

यजमानं चतुर्भिस्तैर् अभिषिञ्चेत् समन्त्रकैः सुरास्त्वामभिषिञ्चन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

त्या चार (जल/पात्र) यांनी मंत्रोच्चारासह यजमानाचा अभिषेक करावा—“ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर हे देव तुम्हाला अभिषेक करो।”

Verse 10

वासुदेवो जगन्नाथस् तथा सङ्कर्षणः प्रभुः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश् च भवन्तु विजयाय ते

जगन्नाथ वासुदेव, तसेच प्रभू संकर्षण, आणि प्रद्युम्न व अनिरुद्ध—हे सर्व तुझ्या विजयासाठी असोत।

Verse 11

आखण्डलो ऽग्निर्भगवान् यमो वै नैरृतस् तथा वरुणः पवनश् चैव धनाध्यक्षस् तथा शिवः

आखण्डल (इंद्र), भगवान अग्नी, यम, तसेच नैऋत; वरुण, पवन (वायू), धनाध्यक्ष (कुबेर) आणि शिव।

Verse 12

ब्रह्मणा सहितः शेषो दिक्पालाः पान्तु वः सदा कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया मतिः

ब्रह्म्यासह शेष आणि दिक्पाल सदैव तुमचे रक्षण करो; तसेच कीर्ती, लक्ष्मी, धृती, मेधा, पुष्टी, श्रद्धा, क्रिया आणि सम्यक् मती तुमच्यात नांदो।

Verse 13

बुद्धिर् लज्जा वपुः शान्तिस्तुष्टिः कान्तिश् च मातरः एतास्त्वामभिषिञ्चन्तु धर्मपत्न्याः समागताः

बुद्धी, लज्जा, वपु (देहकल्याण), शांती, तुष्टी आणि कांती—या मातृशक्ती धर्मपत्नी म्हणून येथे एकत्र येऊन तुझा अभिषेक करो।

Verse 14

आदित्यश् चन्द्रमा भौमो बुधजीवशितार्कजाः ग्रहास्त्वामभिषिञ्चन्तु राहुः केतुश् च तर्पिताः

सूर्य, चंद्र, मंगळ, बुध, गुरु, शुक्र आणि शनि—हे ग्रह तुझा अभिषेक करो; तसेच राहू व केतूही तर्पणाने तृप्त होऊन कृपा करो।

Verse 15

देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ऋषयो मनवो गावो देवमातर एव च

देव, दानव व गंधर्व; यक्ष, राक्षस व पन्नग; ऋषी, मनू, गायी आणि देवमाता (मातृका) सुद्धा।

Verse 16

देवपत्न्यो द्रुमा नागा दैत्याश्चाप्सरसाङ्गणाः अस्त्राणि सर्वशास्त्राणि राजानो वाहनानि च

देवपत्नी, वृक्ष, नाग, दैत्य आणि अप्सरांचे समूह; अस्त्रे, सर्व शास्त्रे, राजे आणि वाहनेही—(यांत अंतर्भूत आहेत)।

Verse 17

औषधानि च रत्नानि कालस्यावयवाश् च ये सरितः सागराः शैलास्तीर्थानि जलदा नदाः

औषधी व रत्ने, तसेच काळाचे जे जे अवयव आहेत; नद्या, समुद्र, पर्वत, तीर्थे, पर्जन्यधारक मेघ व प्रवाह—हे सर्व जगाचे गणित घटक आहेत।

Verse 18

एते त्वामभिषिञ्चन्तु सर्वकामार्थसिद्धये अलङ्कृतस्ततो दद्याद्धेमगोन्नभुवादिकं

हे (पवित्र द्रव्य/देव) तुझा अभिषेक करो, ज्यायोगे सर्व काम्य अर्थ सिद्ध होतील। मग विधिपूर्वक अलंकृत होऊन सुवर्ण, गाय, धान्य, भूमी इत्यादी दान द्यावे।

Verse 19

कपिले सर्वदेवानां पूजनीयासि रोहिणि तीर्थदेवमयी यस्मादतःशान्तिं प्रयच्छ मे

हे कपिले, हे रोहिणी! तू सर्व देवांना पूजनीय आहेस; कारण तू तीर्थदेवमयी आहेस, म्हणून मला शांती प्रदान कर.

Verse 20

पुण्यस्त्वं शङ्ख पुण्यानां मङ्गलानाञ्च मङ्गलं विष्णुना विधृतो नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे

हे शंखा! तू पुण्यांमध्ये पुण्य आणि मंगळांमध्ये परम मंगळ आहेस। विष्णू तुला नित्य धारण करतो; म्हणून मला शांती दे.

Verse 21

धर्म त्वं वृषरूपेण जगदानन्दकारकः अष्टमूर्तेरधिष्टानमतः शान्तिं प्रयच्छ मे

हे धर्मा! वृषरूपाने तू जगताला आनंद देणारा आहेस। अष्टमूर्ती (शिव) यांचा अधिष्ठानस्वरूप तू आहेस; म्हणून मला शांती दे.

Verse 22

हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमवीजं विभावसोः अनन्तपुण्यफलदमतः शान्तिं प्रयच्छ मे

हे विभावसु (अग्नि)! तू हिरण्यगर्भाच्या गर्भात स्थित, सुवर्णबीजस्वरूप आहेस; अनंत पुण्यफल देणारा असल्याने मला शांती प्रदान कर।

Verse 23

पीतवस्त्रयुगं यस्माद्वासुदेवस्य वल्लभं प्रदानात्तस्य वै विष्णुरतः शान्तिं प्रयच्छ मे

वासुदेवाला प्रिय असे पिवळ्या वस्त्रांचे युग्म अर्पण केले आहे; म्हणून त्या भक्तीने प्रसन्न विष्णू मला शांती प्रदान करो।

Verse 24

विष्णुस्त्वं मत्स्यरूपेण यस्मादमृतसम्भवः चन्द्रार्कवाहनो नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे

तू मत्स्यरूपातील विष्णू आहेस; ज्याच्यामुळे अमृताचा संभव होतो. चंद्र-सूर्यवाहन, म्हणून मला नित्य शांती दे।

Verse 25

यस्मात्त्वं पृथिवी सर्वा धेनुः केशवसन्निभा सर्वपापहरा नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे

तूच सर्व पृथ्वी आहेस—केशवासारखी धेनू—आणि नित्य सर्व पापांचे हरण करतोस; म्हणून मला शांती प्रदान कर।

Verse 26

यस्मादायसकर्माणि तवाधीनानि सर्वदा लाङ्गलाद्यायुधादीनि अतः शान्तिं प्रयच्छ मे

लोखंडकामे सर्वदा तुझ्याच अधीन आहेत—नांगर इत्यादी आयुधे व साधनेही—म्हणून मला शांती व क्षेम प्रदान कर।

Verse 27

यस्मात्त्वं स्सर्वयज्ञानामङ्गत्वेन व्यवस्थितः योनिर्विभावसोर्नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे

तू सर्व यज्ञांचा अविभाज्य अंग म्हणून प्रतिष्ठित आहेस आणि विभावसु (अग्नी)चा नित्य स्रोत आहेस; म्हणून मला शांती प्रदान कर।

Verse 28

गवामङ्गेषु तिष्ठन्ति भुवनानि चतुर्दश यस्मात्तस्माच्छिवं मे स्यादिह लोके परत्र च

गायींच्या अंगांमध्ये चौदाही भुवने वसतात; म्हणून माझे कल्याण होवो—इहलोकीही आणि परलोकीही।

Verse 29

धर्मकामार्थसिद्धये इति ख यस्मादशून्यं शयनं केशवस्य शिवस्य च शय्या ममाप्यशून्यास्तु दत्ता जन्मनि जन्मनि

“धर्म, काम व अर्थसिद्धीसाठी”—असे म्हणावे. केशव व शिव यांची शय्या कधी रिकामी नसते; तसेच दान दिलेली माझी शय्याही जन्मोजन्मी रिकामी न राहो।

Verse 30

यथा रत्नेषु सर्वेषु सर्वे देवाः प्रतिष्ठिताः तथा शान्तिं प्रयच्छन्तु रत्नदानेन मे सुराः

जसे सर्व रत्नांमध्ये सर्व देव प्रतिष्ठित आहेत, तसे रत्नदानामुळे देवांनी मला शांती प्रदान करावी।

Verse 31

यथा भूमिप्रदानस्य कलां नार्हन्ति षोडशीं दानान्यन्यानि मे शान्तिर्भूमिदानाद्भवत्विह

जसे भूमिदानाच्या फळाचा सोळावा अंशही इतर दाने मिळवू शकत नाहीत, तसेच येथे भूमिदानामुळे मला शांती लाभो।

Verse 32

ग्रहयज्ञो ऽयुतहोमो दक्षिणाभी रणे जितिः विवाहोत्सवयज्ञेषु प्रतिष्ठादिषु कर्मषु

ग्रह-यज्ञ, अयुत-होम (दहा हजार आहुती) व दक्षिणा-प्रदान यांमुळे रणात विजय मिळतो; तसेच विवाह-संस्कार, उत्सव-यज्ञ, प्रतिष्ठा इत्यादी कर्मांत यांचा उपयोग करावा।

Verse 33

सर्वकामाप्तये लक्षकोटिहोमद्वयं मतं गृहदेशे मण्डपे ऽथ अयुते हस्तमात्रकं

सर्व इच्छापूर्तीसाठी लक्ष व कोटी होम यांचे द्विविध (दोनदा/दोन प्रकारे) विधान मानले आहे। गृहप्रदेशातील मण्डपात अयुत (दहा हजार) कर्मासाठी कुण्डाचे माप एक हस्त इतके असावे।

Verse 34

मेखलायोनिसंयुक्तं कुण्डञ्चत्वार ऋत्विजः स्वयमेको ऽपि वा लक्षे सर्वं दशगुणं हि तत्

मेखला व योनि-युक्त कुण्ड करून चार ऋत्विज असावेत; किंवा लक्ष-होमात स्वतः एकट्यानेही यजन केले तरी सर्व फल दहापट होते।

Verse 35

चतुर्हस्तं द्विहस्तं वा तार्क्षञ्चात्राधिकं यजेत् सामध्वनिशीरस्त्वं वाहनं पमेष्ठिनः

येथे तार्क्ष्य (गरुड) याची पूजा चतुर्भुज रूपाने, किंवा द्विभुज रूपाने, अथवा अधिक उन्नत (वर्धित) रूपाने करावी। हे सामध्वनीने शोभित शिर असणाऱ्या, तू पमेष्ठिन् (ब्रह्मा) याचे वाहन आहेस।

Verse 36

विषयापहरो नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे पूर्ववत् कुण्डमामन्त्र्य लक्षहोमं समाचरेत्

“हे नित्य विषय-अपहर (दोषनिवारक), मला शांती दे.” मग पूर्ववत् कुण्डाचे आवाहन करून विधिपूर्वक लक्ष-होम (एक लक्ष आहुती) करावा।

Verse 37

वसोर्धारां ततो दद्याच्छय्याभूषादिकं ददेत् तत्रापि दश चाष्टौ च लक्षहोमे तथर्त्विजः

त्यानंतर वसोर्धारा आहुती द्यावी आणि शय्या, भूषण इत्यादींचे दान करावे। त्याच विधीत लक्ष-होमासाठी दहा व आठ, म्हणजे अठरा, ऋत्विज (पुरोहित)ही सांगितले आहेत।

Verse 38

पुत्रान्नराज्यविजयभुक्तिमुक्त्यादि चाप्नुयात् दक्षिणाभिः फलेनास्माच्छत्रुघ्नः कोटिहोमकः

या कर्मातून, दक्षिणा व अभिप्रेत फल यानुसार, साधकाला पुत्र, अन्न, राज्य, विजय, भोग व मोक्ष इत्यादी प्राप्त होतात। शत्रुघ्न-होमात कोटी आहुती पूर्ण करणारा शत्रुनाशक फल भोगतो।

Verse 39

तथा जन्मनि जन्मनीति ङ गृहादौ मण्डपे वाथेति ख गृहादौ मण्डपे चैवमिति ञ पुत्रार्थराज्यविजयभुक्तिमुक्त्यादीति ख , ङ च चतुर्हस्तं चाष्टहस्तं कुण्डन्द्वादश च द्विजाः पञ्चविंशं षोडशं वा पटे द्वारे चतुष्टयं

अशाच प्रकारे जन्मोजन्मी (हे नियम) लागू आहेत; घरात आणि मण्डपातही—असे म्हटले आहे। पुत्रप्राप्ती, राज्य, विजय, भोग व मोक्ष इत्यादी हेतूंकरिताही हाच विधी आहे। हे द्विजहो, कुण्ड चार हातांचे किंवा आठ हातांचे असावे; आणि पट (पडदा) व द्वार यांची मापे चार-चारच्या समूहात, यथायोग्य बारा, सोळा किंवा पंचवीस (एकके) सांगितली आहेत।

Verse 40

कोटिहोमी सर्वकामी विष्णुलोकं स गच्छति होमस्तु ग्रहमन्त्रैर् वा गायत्र्या वैष्णवैर् अपि

कोटी-होम करणारा, सर्वकामसिद्ध होऊन, विष्णुलोकास जातो। हा होम ग्रह-मंत्रांनी, किंवा गायत्रीने, अथवा वैष्णव मंत्रांनीही करता येतो।

Verse 41

जातवेदोमुखैः शैवैः वैदिकैः प्रथितैर् अपि तिलैर् यवैर् घृतैर् अश्वमेधफलादिभाक्

जातवेद इत्यादींनी प्रथित शैव व वैदिक मंत्रांसह तीळ, यव आणि तूप यांद्वारे आहुती द्यावी; त्यामुळे तो अश्वमेध इत्यादी महायज्ञांच्या फळाचा भागीदार होतो।

Verse 42

विद्वेषणाभिचारेषु त्रिकोणं कुण्डमिष्यते समिधो वामहस्तेन श्येनास्थ्यनलसंयुताः

विद्वेषण व अभिचार कर्मांत त्रिकोण कुंड विहित आहे। समिधा डाव्या हाताने घेऊन श्येन (बाज)‑अस्थी इत्यादी व अग्नी यांसह प्रयोग करावा।

Verse 43

रक्तभूषैर् मुक्तकेशैर् ध्यायद्भिरशिवं रिपोः दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु यो द्वेष्टि हुं फडिति च

लाल भूषणे धारण करून, केस मोकळे ठेवून, शत्रूच्या अशिवाचा ध्यान करीत जे ‘हुं’ व ‘फट्’ उच्चारतात—ते त्या शत्रूस दुष्ट मित्र ठरोत।

Verse 44

छिन्द्यात् क्षुरेण प्रतिमां पिष्टरूपं रिपुं हनेत् यजेदेकं पीडकं वा यः स कृत्वा दिवं व्रजेत्

क्षुराने प्रतिमा छेदावी; त्यामुळे पिष्ट-रूपाने घडविलेला शत्रू नष्ट होतो। जो एकल लक्ष्ययाग किंवा ‘पीडक’ (पीडन) याग करतो, तो असे करून स्वर्गास जातो।