Adhyaya 173
Prāyaścitta — Definitions of Killing, Brahmahatyā, and Graded Expiations
भगवान अग्नी धर्मशास्त्रातील प्रायश्चित्तप्रकरण सुरू करून ही व्यवस्था ब्रह्म्यापासून प्रवर्तली असे सांगतात. ‘वध’ म्हणजे प्राणवियोग (मृत्यू) घडविणारे कोणतेही कृत्य अशी व्याख्या दिली आहे. दोष फक्त प्रत्यक्ष हत्येपुरता नाही—हत्येस प्रवृत्त करणे, संयुक्त शस्त्रकर्मात समूहसहभाग, तसेच परोक्ष कारण होणे (उदा. छळ/दबावामुळे घडलेली आत्महत्या) हेही, विशेषतः ब्रह्महत्येच्या रूपाने, महापातक मानले आहे. पुढे देश, काळ, सामर्थ्य व अपराधस्वभाव यांनुसार प्रायश्चित्त ठरविण्याची तत्त्वे सांगितली आहेत. ब्राह्मणवधासाठी महाप्रायश्चित्त—आत्मत्याग, दीर्घ तपश्चर्या व चिन्हधारण करून भिक्षावृत्ती, तसेच आचाराधारित लघुकरण—यांची गणना आहे. नंतर वर्ण व दुर्बलता (वृद्ध, स्त्री, बालक, रोगी) यांनुसार दंडक्रम, गोवध, इजा, साधनांनी अपघाती मृत्यू इत्यादींची प्रायश्चित्ते, शौच-अशौच व अन्नदूषण, मद्यादि निषिद्ध सेवन, चोरीत परतफेड/राजदंडाचा न्याय, आणि गुरुतल्पादि लैंगिक अपराधांसाठी मृत्युप्रायश्चित्त किंवा बहुमास चांद्रायण सांगितले आहे. एकूण प्रायश्चित्त हे न्याय्य मोजमाप आणि अंतःकरणशुद्धीचे आध्यात्मिक औषध असे प्रतिपादन केले आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सर्वपापप्रायश्चित्ते पापनाशनस्तोत्रं नाम द्विसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ त्रिसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः प्रायश्चित्तं अग्निर् उवाच प्रायश्चित्तं ब्रह्णोक्तं वक्ष्ये पापोपशान्तिदं स्यात् प्राणवियोगफलो व्यापारो हननं स्मृतं
अशा प्रकारे अग्नि महापुराणातील सर्वपाप-प्रायश्चित्त प्रकरणातील ‘पापनाशनस्तोत्र’ नावाचा एकशे बहात्तरावा अध्याय समाप्त झाला. आता प्रायश्चित्त विषयक एकशे त्र्याहत्तरावा अध्याय आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—ब्रह्म्याने सांगितलेले, पापशांती देणारे प्रायश्चित्त मी सांगतो. ज्याचा परिणाम प्राणवियोग (मृत्यू) असा होतो तो व्यवहार ‘हनन’ (वध) म्हणून स्मृत आहे.
Verse 2
रागाद् द्वेषात् प्रमादाच्च स्वतः परत एव वा ब्राह्मणं घातयेद्यस्तु स भवेद्ब्रह्मघातकः
जो राग, द्वेष किंवा प्रमादामुळे—स्वतः किंवा दुसऱ्याच्या हातून—ब्राह्मणाचा वध करवितो, तो ब्रह्मघातक ठरतो.
Verse 3
बहूनामेककार्याणां सर्वेषां शस्त्रधारिणां यद्येको घातकस्तत्र सर्वे ते घातकाः स्मृताः
अनेक शस्त्रधारी एकाच संयुक्त कार्यात सहभागी असतील आणि त्यांपैकी एक जरी तेथे घातक ठरला, तरी ते सर्व घातक मानले जातात.
Verse 4
आक्रोशितस्ताडितो वा धनैव्वा परिपीडितः ततः कर्माणीति ख , ग , घ , छ च यमुद्दिश्य त्यजेत् प्राणांस्तमाहुर्ब्रह्मघातकं
जर कोणी शिवीगाळ, मारहाण किंवा धनबळाने छळला जाऊन—पूर्वोक्त कर्मांमुळे—स्वप्राण त्याग करतो, तर ज्याच्या कारणाने तो मरण पावला त्याला ब्रह्मघातक म्हणतात.
Verse 5
औषधाद्युपकारे तु न पापं स्यात् कृते मृते पुत्रं शिष्यन्तथा भार्यां शासते न मृते ह्य् अघं
औषध इत्यादी उपकारासाठी केलेल्या कृतीत, त्यातून मृत्यू झाला तरी पाप होत नाही. तसेच पुत्र, शिष्य व पत्नी यांना शिस्त लावताना अनवधानाने मृत्यू झाला तरी दोष मानला जात नाही.
Verse 6
देशं कालञ्च यः शक्तिं पापञ्चावेक्ष्य यत्नतः प्रायश्चित्तं प्रकल्प्यं स्याद्यत्र चोक्ता ब निष्कृतिः
देश, काळ, स्वतःची शक्ती आणि पापाचे स्वरूप यांचा नीट विचार करून प्रयत्नपूर्वक प्रायश्चित्त ठरवावे; आणि शास्त्रात ज्या ठिकाणी जी निष्कृती सांगितली आहे, तीच योग्य रीतीने करावी।
Verse 7
गवार्थे ब्राह्मणार्थे वा सद्यः प्राणान् परित्यजेत् प्रास्येदात्मानमग्नौ वा मुच्यते ब्रह्महत्यया
गायीच्या हितासाठी किंवा ब्राह्मणाच्या हितासाठी तत्काळ प्राणत्याग करावा; किंवा अग्नीत स्वतःला झोकून द्यावे—अशा आत्मोत्सर्गाने ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्ती मिळते।
Verse 8
शिरःकपाली ध्वजवान् भैक्षाशी कर्म वेदयन् ब्रह्महा द्वादशाब्दानि मितभुक् शुद्धिमाप्नुयात्
ब्रह्महत्यारा कपाल धारण करून, ध्वज घेऊन, भिक्षेवर निर्वाह करून, आपले कृत्य जाहीरपणे सांगत, बारा वर्षे मिताहार करील तर तो शुद्धी प्राप्त करतो।
Verse 9
षड्भिर्वर्षैः शुद्धचारी ब्रह्महा पूयते नरः विहितं यदकामा मां कामात्तु द्विगुणं स्मृतं
शुद्ध आचरण ठेवणारा ब्रह्महत्यारा पुरुष सहा वर्षांत शुद्ध होतो. निष्काम भावाने जे विहित आहे तेच विधी; पण कामनेने केले तर त्याचे प्रायश्चित्त द्विगुण मानले आहे।
Verse 10
प्रायश्चित्तं प्रवृत्तस्य बधे स्यात्तु त्रिवार्षिकं ब्रह्मघ्नि क्षत्रे द्विगुणं विट्च्छूद्रे द्विगुणं त्रिधा
जो हत्या करण्यास प्रवृत्त झाला आहे, त्याचे प्रायश्चित्त तीन वर्षांचे सांगितले आहे. ब्राह्मणवधात ते द्विगुण; क्षत्रियवधातही द्विगुण; आणि वैश्य व शूद्रवधात ते द्विगुण होऊन त्रिधा—म्हणजे सांगितलेल्या क्रमाने अधिक गुणित मानले आहे।
Verse 11
अन्यत्र विप्रे सकलं पादोनं क्षत्रिये मतं वैश्ये ऽर्धपादं क्षत्रे स्याद्वृद्धस्त्रीबालरोगिषु
इतर प्रसंगी ब्राह्मणासाठी प्रायश्चित्त/दंडाची पूर्ण मात्रा सांगितली आहे; क्षत्रियासाठी त्यात एक पाद (चतुर्थांश) कमी, वैश्यासाठी अर्धी; आणि शूद्र तसेच वृद्ध, स्त्री, बालक व रोगी यांच्याबाबतीत ती यथोचित रीतीने अधिक सौम्य करावी।
Verse 12
तुरीयो ब्रह्महत्यायाः क्षत्रियस्य बधे स्मृतं वैश्ये ऽष्टमांशो वृत्तस्थे शूद्रे ज्ञेयस्तु षोडशः
क्षत्रियाच्या वधात ब्रह्महत्येच्या पापाचा चतुर्थांश मानला आहे; वैश्याच्या वधात अष्टमांश; आणि आपल्या योग्य उपजीविकेत स्थित शूद्राच्या वधात षोडशांश जाणावा।
Verse 13
अप्रदुष्टां स्त्रियं हत्वा शूद्रहत्याव्रतं चरेत् पञ्चगव्यं पिवेद्गोघ्नो मासमासीत संयतः
निर्दोष (अप्रदुष्टा) स्त्रीचा वध केल्यास शूद्रहत्येसाठी विहित व्रत आचरावे. आणि गोहंता पञ्चगव्य पिऊन, संयमी राहून, एक महिना प्रायश्चित्तात राहावा।
Verse 14
गोष्ठे शयो गो ऽनुगामी गोप्रदानेन शुद्ध्यति कृच्छ्रञ्चैवातिकृच्छ्रं वा पादह्रासो नृपादिषु
जो गोठ्यात झोपतो किंवा गायीच्या मागे लागतो/तिच्यात हस्तक्षेप करतो, तो गोदानाने शुद्ध होतो. परंतु राजा इत्यादींशी संबंधित प्रकरणांत कृच्छ्र किंवा अतिकृच्छ्र प्रायश्चित्त असून, त्यासोबत पदह्रास (प्रतिष्ठा/अधिकारहानी)ही होतो।
Verse 15
अतिवृद्धामतिकृशामतिबालाञ्च रोगिणीं न संस्कृतिरिति छ बधे ऽस्य तु इति छ हत्वा पूर्वविधानेन चरेदर्धव्रतं द्विजः
अतिवृद्ध, अतिकृश, अतिबालक किंवा रोगी यांच्यासाठी पूर्ण संस्कारकर्म नाही असे म्हटले आहे; परंतु एखादा द्विज अशा व्यक्तीचा वध करील तर पूर्वविधानानुसार त्याने प्रायश्चित्त म्हणून अर्धव्रत आचरावे।
Verse 16
ब्राह्मणान् भोजयेच्छक्त्या दद्याद्धेमतिलदिकं मुष्टिचपेटकीलेन तथा शृङ्गादिमोटने
यथाशक्ती ब्राह्मणांना भोजन घालावे; आणि मुठी, चापट, खिळा/खूंटीच्या आघाताने झालेली इजा तसेच शिंग इत्यादी मोडल्याबद्दल प्रायश्चित्त म्हणून सुवर्ण, तीळ इत्यादी दान द्यावे।
Verse 17
लगुडादिप्रहारेण गोबधं तत्र निर्दिशेत् दमेन दामने चैव शकटादौ च योजने
तेथे लगुड इत्यादीने प्रहार केल्यास तो ‘गोवध’समान दंडनीय ठरवावा; तसेच ‘दम’ नावाच्या दंडात, जनावर बांधण्यात, आणि गाडी इत्यादीस जुंपण्यातही हाच नियम लागू होतो।
Verse 18
स्तम्भशृङ्खलपाशैर् वा मृते पादोनमाचरेत् काष्ठे शान्तपनं कुर्यात् प्राजापत्यन्तु लोष्ठके
स्तंभ, साखळी किंवा पाशामुळे (प्राणी) मेला तर प्रायश्चित्त पाव-भागाने कमी करून करावे। काष्ठामुळे झाल्यास शान्तपन व्रत करावे; आणि लोष्ठ/विटेच्या तुकड्यामुळे झाल्यास प्राजापत्य व्रत करावे।
Verse 19
तप्तकृच्छ्रन्तु पाषाणे शस्त्रे चाप्यतिकृच्छ्रकं मार्जारगोधानकुलमण्डूकश्वपतत्रिणः
मांजर, गोधा, नाकुळ, बेडूक, कुत्रा व पक्षी—यांच्या वधात, दगडामुळे झाल्यास तप्तकृच्छ्र प्रायश्चित्त; आणि शस्त्रामुळे झाल्यास अतिकृच्छ्र प्रायश्चित्त करावे।
Verse 20
हत्वा त्र्यहं पिवेत् क्षीरं कृच्छ्रं चान्द्रायणं चरेत् व्रतं रहस्ये रहसि प्रकाशे ऽपि प्रकाशकं
हत्या केल्यावर तीन दिवस दूध प्यावे; आणि कृच्छ्र तसेच चान्द्रायण व्रत आचरावे—हे प्रायश्चित्त गुप्त दोषांना गुप्तपणे आणि प्रकट दोषांनाही प्रकटपणे शुद्ध करते।
Verse 21
प्राणायामशतं कार्यं सर्वपापापनुत्तये पानकं द्राक्षमधुकं खार्जरन्तालमैक्षवं
सर्व पापांचा नाश व्हावा म्हणून शंभर प्राणायाम करावेत. नंतर द्राक्षा, मधूक, खजूर, ताडफळ व ऊसाच्या रसापासून केलेले मधुर पानक प्यावे.
Verse 22
मध्वीकं टङ्कमाध्वीकं मैरेयं नारिकेलजं न मद्यान्यपि मद्यानि पैष्टी मुख्या सुरा स्मृता
मध्वीक, टङ्क-माध्वीक, मैरेय व नारिकेलापासून तयार पेय—ही व इतर नशायुक्त पेये खरेच मद्य आहेत; पण मुख्य ‘सुरा’ धान्यापासून बनलेली पैष्टी मदिरा मानली आहे.
Verse 23
त्रैवर्णस्य निषिद्धानि पीत्वा तप्त्वाप्यपः शुचिः कणान् वा भक्षयेदब्दं पिण्याकं वा सकृन्निशि
त्रैवर्ण्य (द्विज) व्यक्तीने निषिद्ध पेय पिले तर तापविलेले पाणी पिऊन तो शुद्ध होतो; किंवा एक वर्ष फक्त धान्यकण खावेत, अथवा रात्री एकदा पिण्याक (खळी) घ्यावी.
Verse 24
सुरापाणापनुत्यर्थं बालवामा जटी ध्वजी अज्ञानात् प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंस्पृष्टमेव च
सुरापानाचे पाप दूर करण्यासाठी बालवत् (बालव्रती) होऊन, वाम-नियम पाळत, जटा धारण करून ध्वज घेऊन प्रायश्चित्त करावे; आणि अज्ञानाने सुरासंस्पृष्ट विष्ठा-मूत्र प्राशन झाले तरीही हा नियम लागू होतो.
Verse 25
पुनः संस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः मद्यमाण्डस्थिता आपः पीत्वा सप्तदिनं व्रती
तीनही द्विजवर्ण पुनः संस्कारास पात्र आहेत. मद्याच्या माण्डात (तलछट/आंबवण) राहिलेले पाणी पिऊन तो सात दिवस व्रत पाळावा.
Verse 26
चाण्डालस्य तु पानीयं पीत्वा स्यात् षड्दिनं व्रती चण्डालकूपभाण्डेषु पीत्वा शान्तपनं चरेत्
चांडाळाचे पाणी प्याल्यास सहा दिवस व्रत करावे. चांडाळाच्या विहिरीचे किंवा त्याच्या भांड्यांतील पाणी प्याल्यास शान्तपन प्रायश्चित्त करावे.
Verse 27
पञ्चगव्यं त्रिरान्ते पीत्वा चान्त्यजलं द्विजः मत्स्यकण्टकशम्बूकशङ्खशुक्तिकपर्दकान्
द्विजाने नियत काळाच्या शेवटी तीनदा पंचगव्य पिऊन आणि अंत्यज-संबंधित जल घेऊन, मासळीचे काटे, शंबूक, शंख, शुक्तिका व कपर्दक (सेवन/स्पर्श) यांचा दोष शमवावा.
Verse 28
पीत्वा नवोदकं चैव पञ्चगव्येन शुद्ध्यति शवकूपोदकं पीत्वा त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति
नवोदक (ताजे पाणी) प्याल्यास पंचगव्य सेवनाने शुद्धी होते. शवकूपातील पाणी प्याल्यास तीन रात्रींमध्ये पूर्ण शुद्धी होते.
Verse 29
अन्त्यावसायिनामन्नं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् आपत्काले शूद्रगृहे मनस्तापेन शुद्ध्यति
अंत्यावसायिनांचे अन्न खाल्ल्यास चांद्रायण प्रायश्चित्त करावे. परंतु आपत्काळी शूद्राच्या घरी (भोजन केल्यास) केवळ मनस्तापाने शुद्धी होते.
Verse 30
शूद्रभाजनभुक् विप्रः पञ्चगव्यादुपोषितः कन्दुपक्वं स्नेहपक्वं स्नेहं च दधिशक्तवः
शूद्राच्या भांड्यातून भोजन करणाऱ्या विप्राने पंचगव्यावर उपवास करावा. (अनुमेय आहार) उकडलेले कंदमुळे, तुपात शिजवलेले अन्न, तूप, आणि दहीमिश्रित सत्तू/यवागू घेऊ शकतो.
Verse 31
शूद्रादनिन्द्यान्येतानि गुडक्षीररसादिकं अस्नातभुक् चोपवासी दिनान्ते तु जपाच्छुचिः
शूद्राकडून गूळ, दूध, फळरस इत्यादी घेणे निंद्य नाही. जो स्नान न करता खातो त्याने उपवास करावा आणि दिवसाअखेरीस जपाने शुद्ध व्हावे.
Verse 32
मूत्रोच्चार्यशुचिर्भुक्त्वा त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति केशकीटावपन्नं च पादस्पृष्टञ्च कामतः
मूत्रोत्सर्ग करून शुद्धी न करता जो खातो तो तीन रात्रींनी शुद्ध होतो. तसेच केस किंवा कीटकांनी दूषित झालेले आणि जाणूनबुजून पायाने स्पर्श केलेले अन्नही दोषयुक्त मानले आहे.
Verse 33
भ्रूणघ्नावेक्षित्तं चैव सस्पृष्टं वाप्युदक्यया काकाद्यैर् अवलीढं च शुनासंस्पृष्टमेव च
भ्रूणहत्यारा ज्याने पाहिलेले, रजस्वला स्त्रीने स्पर्श केलेले, कावळे इत्यादींनी चाटलेले किंवा कुत्र्याच्या संपर्कात आलेले अन्न/नैवेद्य हे सर्व अपवित्र मानावे.
Verse 34
गवाद्यैर् अन्नमाघ्रातं भुक्त्वा त्र्यहमुपावसेत् रेतोविण्मूत्रभक्षी तु प्राजापत्यं समाचरेत्
गाय इत्यादींनी वास घेतलेल्या अन्नाचे भक्षण झाल्यास तीन दिवस उपवास करावा. परंतु ज्याने वीर्य, विष्ठा किंवा मूत्र सेवन केले असेल त्याने प्राजापत्य प्रायश्चित्त करावे.
Verse 35
चान्द्रायण नवश्राद्धे पराको मासिके मतः पक्षत्रये ऽतिकृच्छ्रं स्यात् षण्मासे कृच्छ्रमेव च
नवश्राद्धसंबंधी दोषासाठी चान्द्रायण व्रत हे प्रायश्चित्त मानले आहे. मासिक कर्मदोषासाठी पराक. तीन पक्ष टिकल्यास अतिकृच्छ्र, आणि सहा महिने झाल्यास केवळ कृच्छ्र.
Verse 36
आब्दिके पादकृच्छ्रं स्यादेकाहः पुनराव्दिके पूर्वेद्युर्वार्षिकं श्राद्धं परेद्युः पुनराव्दिकं
आब्दिक श्राद्धासाठी ‘पादकृच्छ्र’ प्रायश्चित्त सांगितले आहे; पुनराव्दिकासाठी एक दिवसाचा उपवास/व्रत. आदल्या दिवशी वार्षिक श्राद्ध करावे आणि पुढल्या दिवशी पुन्हा पुनराव्दिक श्राद्ध करावे।
Verse 37
निषिद्धभक्षणे भुक्ते प्रायश्चित्तमुपोषणं भूस्तृणं लशुनं भुक्त्वा शिशुकं कृच्छ्रमाचरेत्
निषिद्ध अन्न/वस्तू खाल्ल्यास प्रायश्चित्त उपवास आहे। माती, गवत किंवा लसूण खाल्ल्यास ‘शिशुक’ कृच्छ्र आचरावा।
Verse 38
लशुनं गृञ्जनं भुक्त्वेति ङ शिशुकृच्छ्रं समाचरेदिति ख अभोज्यानान्तु भुक्त्वान्नं स्त्रीशूद्रोच्छिष्टमेव च जग्ध्वा मांसमभक्ष्यञ्च सप्तरात्रं पयः पिवेत्
लसूण किंवा कांदा खाल्ल्यास ‘शिशु-कृच्छ्र’ आचरावा. पण अभोज्य अन्न, स्त्री/शूद्राचे उच्छिष्ट किंवा निषिद्ध मांस खाल्ल्यास सात रात्री फक्त दूध प्यावे।
Verse 39
मधु मांसञ्च यो ऽश्नीयाच्छावं सूतकमेव वा प्राजापत्यं चरेत् कृच्छ्रं ब्रह्मचारी यतिर्व्रती
जो मध व मांस खातो, किंवा शाव/सूतक अशौचात (भोजन) करतो, त्याने ब्रह्मचारी-यतीप्रमाणे व्रती होऊन ‘प्राजापत्य कृच्छ्र’ प्रायश्चित्त करावे।
Verse 40
अन्ययेन परस्वापहरणं स्तेयमुच्यते मुसलेन हतो राज्ञा स्वर्णस्तेयी विशुद्ध्यति
अन्यायाने दुसऱ्याची संपत्ती हिरावून घेणे ‘चोरी’ होय. सुवर्णचोराला राजा मुसळाने मारून टाकल्यास तो (त्या पापातून) शुद्ध होतो।
Verse 41
अधःशायी जटाधारी पर्णमूलफलाशनः एककालं समश्नानो द्वादशाब्दे विशुद्ध्यति
जो भूमीवर शयन करतो, जटाधारी असतो, पान‑मूळ‑फळांचा आहार करतो आणि दिवसातून एकदा मिताहार घेतो—तो अशा नियमाने बारा वर्षांत शुद्ध होतो.
Verse 42
रुक्मस्तेयी सुरापश् च ब्रह्महा गुरुतल्पगः स्तेयं कृत्वा सुरां पीत्वा कृच्छ्रञ्चाब्दं चरेन्नरः
सोन्याचा चोर, मद्यप, ब्राह्मणहंता व गुरुतल्पग—चोरी करून व सुरा पिऊन, अशा पुरुषाने एक वर्ष ‘कृच्छ्र’ प्रायश्चित्त आचरावे.
Verse 43
मणिमुक्ताप्रवालानां ताम्रस्य रजतस्य च अयस्कांस्योपलानाञ्च द्वादशाहं कणान्नभुक्
मणी, मोती, प्रवाळ, तांबे, चांदी, लोखंड, कांस्य व दगड—यांच्या (प्रायश्चित्तासाठी) बारा दिवस ‘कणान्न’ म्हणजे साधे धान्याहार करावा.
Verse 44
मनुष्याणान्तु हरणे स्त्रीणां क्षेत्रगृहस्य च वापीकूपतडागानां शुद्धिश्चान्द्रायणं स्मृतं
मनुष्यांचे अपहरण, स्त्रियांचे हरण, शेत किंवा घराची चोरी, तसेच वापी‑कूप‑तडाग (तलाव) यांसंबंधी शुद्धीसाठी ‘चान्द्रायण’ प्रायश्चित्त सांगितले आहे.
Verse 45
भक्ष्यभोज्यापहरणे यानशय्यासनस्य च पुष्पमूलफलानाञ्च पञ्चगव्यं विशोधनं
भक्ष्य‑भोज्याचे अपहरण (किंवा अपवित्रीकरण), तसेच वाहन, शय्या, आसन आणि पुष्प‑मूळ‑फळ यांच्या बाबतीत शुद्धी ‘पंचगव्य’ने करावी.
Verse 47
तृणकाष्ठद्रुमाणाञ्च शुष्कान्नस्य गुडस्य च चेलचर्मामिषाणाञ्च त्रिरात्रं स्यादभोजनं
जर कोणी तृण, काष्ठ, वृक्ष इत्यादी (अशुद्ध पदार्थ), तसेच शुष्क अन्न, गूळ, आणि वस्त्र, चर्म व मांस यांमुळे दोषयुक्त झाला किंवा त्यांचे सेवन केले, तर त्याने तीन रात्री अभोजन (उपवास) करावा।
Verse 48
पितुः पत्नीञ्च भगिनीमाचार्यतनयान्तथा आचार्याणीं सुतां स्वाञ्च गच्छंश् च गुरुतल्पगः
जो पुरुष पित्याची पत्नी, स्वतःची बहीण, आचार्याची कन्या, आचार्याची पत्नी, स्वतःची कन्या किंवा स्वतःची माता हिच्याशी गमन करतो, तो ‘गुरुतल्पग’ (गुरुशय्याभंगकर्ता) म्हणविला जातो।
Verse 49
गुरुतल्पे ऽभिभाष्यैनस्तप्ते पच्यादयोमये शूमीं ज्वलन्तीञ्चाश्लिष्य मृतुना स विशुद्ध्यति
गुरुतल्पभंगाच्या पापाच्या प्रायश्चित्तासाठी त्याला तप्त लोखंडावर दग्ध (पकविले) जावे; आणि जळत्या लोखंडाच्या स्त्री-प्रतिमेला आलिंगन देऊन तो मृत्यूनेच शुद्ध होतो।
Verse 50
चान्द्रायणान् वा त्रीन्मासानभ्यस्य गुरुतल्पगः एवमेव विधिं कुर्याद् योषित्सु पतितास्वपि
किंवा गुरुतल्पग पुरुषाने तीन महिने तीन चान्द्रायण-व्रते आचरावीत; आणि पतित स्त्रियांच्या बाबतीतही हाच विधी (प्रायश्चित्त) करावा।
Verse 51
यत् पुंसः परदारेषु तच्चैनां कारयेद्व्रतं रेतः सिक्त्वा कुमारीषु चाण्डालीषु सुतासु च
परस्त्रीगमनाच्या बाबतीत पुरुषासाठी जे प्रायश्चित्त-व्रत विहित आहे, तेच तिच्यासाठीही करावे—जेव्हा तिने कुमारिका, चांडाली स्त्रिया आणि स्वतःच्या कन्यांमध्ये रेतः (वीर्य) सिञ्चन करविले असेल।
Verse 52
सपिण्डापत्यदारेषु प्राणत्यागो विधीयते यत् करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनं द्विजः
सपिंड स्त्री, पुत्राची पत्नी किंवा सून हिच्याशी अवैध संग केल्यास प्रायश्चित्त म्हणून प्राणत्यागच विधिलिखित आहे; कारण द्विजाने एकच रात्र वृषलीचा संग केला तरी तो अतिगंभीर पापाचा भागी होतो।
Verse 53
तद्भैक्ष्यभुग् जपन्नित्यं त्रिभिर्वर्षैर् व्यपोहति पितृव्यदारगमने भ्रातृभार्यागमे तथा
तो भिक्षावृत्तीने उपजीविका करून आणि नित्य जप करत तीन वर्षांत ते पाप दूर करतो—जे काका (पितृव्य) यांच्या पत्नीगमनाने तसेच भावजयीगमनाने उत्पन्न होते।
Verse 54
चाण्डालीं पुक्कसीं वापि स्नुषाञ्च भगिनीं सखीं मातुः पितुः स्वसारञ्च निक्षिप्तां शरणागतां
चांडाली असो वा पुक्कसी, किंवा सून, बहीण, सखी, तसेच आईची किंवा वडिलांची बहीण—जी टाकून दिलेली असून शरणागत होऊन येते, तिला स्वीकारून संरक्षण करावे।
Verse 55
मातुलानीं स्वसारञ्च सगोत्रामन्यमिच्छतीं शिष्यभार्यां गुरोर्भार्यां गत्वा चान्द्रायणञ्चरेत्
मातुलानी (मामाची पत्नी), स्वतःची बहीण, सगोत्र स्त्री, शिष्याची पत्नी किंवा गुरूची पत्नी हिच्याशी संग केल्यास चांद्रायण प्रायश्चित्त आचरावे।
Frequently Asked Questions
It defines killing as any act whose result is prāṇa-viyoga—separation of the life-breath—emphasizing outcome-based culpability alongside agency (direct or indirect).
The expiation should be prescribed after assessing deśa (place), kāla (time), śakti (capacity), and the specific nature/weight of the sin, selecting the stated niṣkṛti appropriate to that case.
The chapter repeatedly deploys Kṛcchra/Ati-kṛcchra/Tapta-kṛcchra, Prājāpatya, Parāka, and Cāndrāyaṇa, along with pañcagavya, fasting, japa, and prāṇāyāma as modular tools.