Adhyaya 153

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गृहस्थवृत्तयो नाम व्रिपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ त्रिपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः ब्रह्मचर्याश्रमधर्मः पुष्कर उवाच धर्ममाश्रमिणां वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु षोडशर्तुनिशा स्त्रीणामाद्यस्तिस्रस्तु गर्हिताः

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘गृहस्थवृत्तयः’ नावाचा एकशे बावन्नावा अध्याय समाप्त झाला. आता एकशे त्रेपन्नावा अध्याय—‘ब्रह्मचर्याश्रमधर्म’ सुरू होतो. पुष्कर म्हणाले—आश्रमस्थांचे धर्म मी सांगतो; ऐका, जे भोग व मोक्ष दोन्ही देणारे आहेत. स्त्रियांसाठी सोळा ‘ऋतु-रात्रि’ (उर्वर रात्रि) असतात; परंतु पहिल्या तीन निंद्य आहेत।

Verse 2

व्रजेद्युग्मासु पुत्रार्थी कर्माधानिकमिष्यते गर्भस्य स्पष्टताज्ञाने सवनं स्पन्दनात् पुरा

पुत्रार्थी पुरुषाने (ऋतुकाळातील) युग्म रात्रींमध्ये (पत्नीपाशी) जावे; त्याच्यासाठी गर्भाधान-संबंधी ‘आधानिक कर्म’ विहित आहे. गर्भाची स्पष्टता जाणण्यासाठी, भ्रूणाचे स्पंदन जाणवण्यापूर्वी ‘सवन’ (नियत विधी/अनुष्ठान) करावे।

Verse 3

षष्ठे ऽष्टमे वा सीमन्तं पुत्रीयं नामभं शुभं अच्छिन्ननाड्यां कर्तव्यं जातकर्म विचक्षणैः

सहाव्या किंवा आठव्या महिन्यात सीमंत-संस्कार करावा. त्यानंतर पुत्रप्रद व शुभ असे नाव द्यावे. नाळ न कापता विद्वानांनी जातकर्म करावे.

Verse 4

अशौचे तु व्यतिक्रान्ते नामकर्म विधीयते शर्मान्तं ब्राह्मस्योक्तं वर्मान्तं क्षत्रियस्य तु

अशौचाचा काळ संपल्यावर नामकरण-संस्कार करावा. ब्राह्मणासाठी ‘-शर्मन्’ अंत असलेले नाव, आणि क्षत्रियासाठी ‘-वर्मन्’ अंत असलेले नाव सांगितले आहे.

Verse 5

गुप्तदासात्मकं नाम प्रशस्तं वैश्यशूद्रयोः शर्मान्तं ब्रह्मणस्योक्तं वर्मान्तं क्षत्रियस्य च

वैश्य व शूद्रांसाठी ‘-गुप्त’ किंवा ‘-दास’ युक्त नाव प्रशस्त आहे. ब्राह्मणासाठी ‘-शर्मन्’ आणि क्षत्रियासाठी ‘-वर्मन्’ अंत असलेले नाव सांगितले आहे.

Verse 6

गुप्तदासात्मकं नाम प्रशस्तं वैश्यशूद्रयोः बालं निवेदयेद्भर्त्रे तव पुत्रो ऽयमित्युत

वैश्य व शूद्रांसाठी ‘-गुप्त’ किंवा ‘-दास’ प्रकारचे नाव प्रशस्त आहे. मग बालक पतीसमोर सादर करून म्हणावे—“हा तुमचा पुत्र आहे.”

Verse 7

यथाकुलन्तु चूडाकृद् ब्राह्मणस्योपनायनं गर्भाष्टमे ऽष्टमे वाब्दे गर्भादेकादशे नृपे

कुलपरंपरेनुसार चूडाकर्म (मुंडन) करावे. हे नृपा! ब्राह्मणाचे उपनयन गर्भापासून आठव्या वर्षी—किंवा जन्मापासून आठव्या वर्षी—अथवा गर्भापासून अकराव्या वर्षी करावे.

Verse 8

गर्भात्तु द्वादशे वैश्ये षोडशाब्दादितो न हि मुञ्जानां वल्कलानान्तु क्रमान्मौज्ज्याः प्रकीर्तिताः

वैश्यासाठी गर्भगणनेपासून बाराव्या वर्षी उपनयन करावे; सोळाव्या वर्षापासून पुढे सुरू करून करू नये. क्रमाने मौंजी (पवित्र मेखला) मुञ्ज-गवत व वल्कल-तंतूंनी बनलेली सांगितली आहे.

Verse 9

मार्गवैयाध्रवास्तानि चर्माणि व्रतचारिणां पर्णपिप्पलविल्वानां क्रमाद्दण्डाः प्रकीर्तिताः

व्रत पाळणाऱ्यांसाठी मृग (हरिण) व व्याघ्र (वाघ) यांची चर्मे विहित आहेत. आणि क्रमाने दंड पलाश (पर्ण), पिंपळ (अश्वत्थ) व बिल्व यांच्या लाकडाचे सांगितले आहेत.

Verse 10

केशदेशललाटास्यतुल्याः प्रोक्ताः क्रमेण तु अवक्राः सत्वचः सर्वे नाविप्लुष्टास्तु दण्डकाः

ते (दंड) क्रमाने केश-प्रदेश, ललाट व मुख यांच्या मापाइतके सांगितले आहेत. सर्व दंड सरळ, सुदृढ त्वचेचे असावेत; आणि दंडक फोड आलेले किंवा जळालेले नसावेत.

Verse 11

वासोपवीते कार्पासक्षौमोर्णानां यथाक्रमं आदिमध्यावसानेषु भवच्छब्दोपलक्षितं

वस्त्र व उपवीत यांबाबत क्रमाने कापूस, क्षौम (अळशी/लिनन) व लोकर वापरावी. तसेच वाक्याच्या आरंभी, मध्ये व शेवटी ‘भवत्’ शब्दाने आदरयुक्त संबोधन सूचित होते.

Verse 12

प्रथमं तत्र भ्हिक्षेत यत्र भिक्षा ध्रुवं भवेत् स्त्रीणाममन्त्रतस्तानि विवाहस्तु समन्त्रकः

प्रथम तेथेच भिक्षा मागावी जिथे भिक्षा नक्की मिळेल. स्त्रियांसाठी हे संस्कार वेदमंत्रांशिवाय करावेत; परंतु विवाह मंत्रांसहित करावा.

Verse 13

उपनीय गुरुः शिष्यं सिक्षयेच्छौचमादितः आचारमग्निकार्यं च सन्ध्योपासनमेव च

उपनयन करून गुरुने शिष्याला प्रथम शौचविधी, सदाचार, अग्निकार्याची कर्तव्ये आणि संध्योपासना यांचे शिक्षण द्यावे।

Verse 14

आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः श्रियं प्रत्यङ्मुखी भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखः

पूर्वेकडे तोंड करून भोजन केल्यास आयुष्य, दक्षिणेकडे केल्यास यश, पश्चिमेकडे केल्यास श्री-समृद्धी, आणि उत्तरेकडे केल्यास ऋत—धर्मानुसार सत्य-व्यवस्था—प्राप्त होते।

Verse 15

सायं प्रातश् च जुहुयान् नामेध्यं व्यस्तहस्तकं मधु मांस जनैः सार्धं गीतं नृत्यञ्च वै त्यजेत्

सायंकाळी व सकाळी होम करावा; तसेच अपवित्रता, विस्कळीत हातांनी केलेली अनुचित कृत्ये, मधु व मांस, भोगासाठी लोकसंग, आणि गीत-नृत्य यांचा त्याग करावा।

Verse 16

नृत्यञ्च वर्जयेदिति ख , ग , घ , ङ , छ , ञ , ट च सायं प्रातश्चेत्यादिः, नृत्यञ्च वै त्यजेदित्यन्तः पाठः ज पुस्तके नास्ति हिंसाम्परापवादं च अश्लीलं च विशेषतः दण्डादि धारयेन्नष्टमप्सु क्षिप्त्वान्यधारणं

‘नृत्य वर्ज्य करावे’ असा पाठ काही हस्तलिखितांत आहे; ‘…आणि नृत्य त्यागावे’ हा शेवटचा पाठ ज-पुस्तकात नाही. विशेषतः हिंसा, परनिंदा व अश्लीलता टाळावी. दंड इत्यादी धारण करावे; हरवल्यास ते जलात अर्पण करून दुसरे धारण करावे।

Verse 17

वेदस्वीकरणं कृत्वा स्रायाद्वै दत्तदक्षिणः

वेद-स्वीकार (औपचारिक ग्रहण) करून आणि नियत दक्षिणा देऊन, नंतर समापनकर्म म्हणून स्नान करावे।