Adhyaya 170
प्रायश्चित्तानि (Expiations) — Association-Impurity, Purification Rites, and Graded Penance
या अध्यायात (अग्निपुराण १७०) प्रायश्चित्ताला धर्म-तंत्र म्हणून क्रमबद्ध केले आहे, विशेषतः संसर्ग व विधीतील सहभागामुळे येणाऱ्या अशौचाच्या शुद्धीसाठी। पुष्कर सांगतो—पतिताशी दीर्घ संगत केल्यास वर्षभरात पतन होऊ शकते; पण दोषकारक “संग” हा पुरोहित-सेवा, उपदेश किंवा मैथुनामुळे होतो, फक्त प्रवास, भोजन किंवा आसन सामायिक केल्याने नाही। पुढे शुद्धीची पद्धत—पतितासारखे व्रत, सपिंडांसह जलदान, प्रेतवत् घट उलथविण्याचा संकेत, दिवस-रात्र नियम व नियंत्रित सामाजिक व्यवहार। नंतर कृच्छ्र, तप्त-कृच्छ्र, चांद्रायण, पराक, शांतपन अशी श्रेणीबद्ध प्रायश्चित्ते चांडाळ-स्पर्श, उच्छिष्ट, शव-संपर्क, रजस्वला-अशौच, अयोग्य दान, निषिद्ध व्यवसाय, यज्ञ-त्रुटी इत्यादी दोषांनुसार सांगितली आहेत। अनुतापासह होम, जप, उपवास, पंचगव्य, स्नान आणि उपनयन/संस्कार पुनर्स्थापना यांद्वारे वर्णाश्रम-व्यवस्था व यज्ञाधिकार टिकविण्याचा हेतू स्पष्ट केला आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे प्रायश्चित्तानि नाम एकोनसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ सप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः प्रायश्चित्तानि पुष्कर उवाच महापापानुयुक्तानां प्रायश्चित्तानि वच्मिते संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन्
अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘प्रायश्चित्ते’ नावाचा एकोनसप्तत्यधिकशततम (१६९वा) अध्याय समाप्त झाला. आता सप्तत्यधिकशततम (१७०वा) अध्याय ‘प्रायश्चित्ते’ आरंभ होतो. पुष्कर म्हणाले—महापापांत गुंतलेल्या लोकांची प्रायश्चित्ते मी सांगतो; पतिताशी संगत करणारा एक वर्षात त्या संगामुळे पतित होतो.
Verse 2
याजनाद्ध्यापनाद्यौनान्न तु यानाशनासनात् यो येन पतितेनैषां संसर्गं याति मानवः
पतिताशी याजन (त्याच्या यज्ञात पुरोहित होणे), अध्यापन (त्याला शिकवणे) आणि यौनसंबंध यांमुळे पतित-संसर्गदोष लागतो; पण फक्त एकाच वाहनात जाणे, अन्न किंवा आसन सामायिक करणे यामुळे नाही. ज्या-ज्या पतिताशी मनुष्य असा संसर्ग करतो, त्या-त्या व्यक्तीमुळे तो दूषित संसर्गात पडतो असे मानले जाते.
Verse 3
स तस्यैव व्रतं कुर्यात्तत्संसर्गस्य शुद्धये पतितस्योदकं कार्यं सपिण्डैर् बान्धवैः सह
त्या (पतिताच्या) संसर्गामुळे आलेल्या अशुद्धीच्या शुद्धीसाठी त्याच प्रकारचे व्रत करावे. तसेच त्या ‘पतित’ व्यक्तीसाठी उदकक्रिया (जलतर्पण) सपिंड नातेवाईक व इतर बांधवांसह करावी.
Verse 4
निन्दिते ऽहनि सायाह्णे ज्ञात्यृत्विग् गुरुसन्निधौ दासो घटमपां पूर्णं पर्यस्येत् प्रेतवत्पदा
निंद्य (अशुभ) दिवशी सायंकाळी, नातेवाईक, ऋत्विज आणि गुरु यांच्या सान्निध्यात, दासाने पाण्याने भरलेला घडा प्रेतकर्माच्या विधीनुसार पायाने उलथवावा.
Verse 5
अहोरात्रमुपासीतन्नशौचं बान्धवैः सह निवर्तयेरंस्तस्मात्तु ज्येष्ठांशम्भाषणादिके
त्याने एक अहोरात्र (दिवस-रात्र) उपास/नियम पाळावा; मग बांधवांसह ते अशौच निवृत्त होईल. म्हणून त्या काळात ज्येष्ठांशी संभाषण इत्यादी व्यवहारही टाळावेत.
Verse 6
ज्येष्ठांशम्प्राप्नुयाच्चास्य यवीयान् गुणतो ऽधिकः महापापोपपन्नानामिति ङ प्रायश्चित्तं वदामि त इति झ प्रेतवत् सदेति ख , ग , घ , ङ च प्रायश्चित्ते तु चरिते पूर्णं कुम्भमपां नवं
या प्रसंगी गुणाने श्रेष्ठ असलेला कनिष्ठ (भाऊ/नातेवाईक) ज्येष्ठाचा हिस्सा प्राप्त करील. महापापाने कलुषित झालेल्यांसाठी—पाठभेदानुसार—मी प्रायश्चित्त सांगतो. काही पाठांत ‘प्रेतवत्’ (अशौचयुक्त) मानावे असे आहे. प्रायश्चित्त पूर्ण झाल्यावर नवीन, पाण्याने भरलेला पूर्ण कलश अर्पण करावा.
Verse 7
तेनैव सार्धं प्राश्येयुः स्नात्वा पुण्यजलाशये एवमेव विधिं कुर्युर्योषित्सु पपितास्वपि
पवित्र जलाशयात स्नान करून ते त्याच्यासह भोजन करावे. हाच विधी स्त्रियांच्या बाबतीतही, त्या पतिता असल्या तरी, तसाच करावा.
Verse 8
वस्त्रान्नपानन्देयन्तु वसेयुश् च गृहान्तिके तेषां द्विजानां सावित्री नानूद्येत यथाविधि
त्यांना वस्त्र, अन्न व पान देऊन घराजवळ राहू द्यावे. त्या द्विजांसाठी सावित्री (गायत्री)चा जप विधीविरुद्ध न करता केवळ यथाविधीच करावा.
Verse 9
तांश्चारयित्वा त्रीन् कृछ्रान् यथाविध्युपनाययेत् विकर्मस्थाः परित्यक्तास्तेषां मप्येतदादिशेत्
त्यांना यथाविधी तीन कृच्छ्र प्रायश्चित्त करवून, नियमाप्रमाणे पुनः उपनयन (पुनर्दीक्षा) करावी. जे निषिद्ध कर्मांत पडून परित्यक्त झाले आहेत, त्यांनाही हाच आदेश लागू आहे.
Verse 10
जपित्वा त्रीणि सावित्र्याः सहस्त्राणि समाहितः मासङ्गोष्ठे पयः पीत्वा मुच्यते ऽसत्प्रतिग्रहात्
एकाग्र मनाने सावित्री (गायत्री)चा तीन सहस्र जप करून, आणि गोठ्यात एक महिना दूध पिऊन, असत् प्रतिग्रह (अयोग्य दान-ग्रहण) या दोषातून मुक्त होतो.
Verse 11
ब्रात्यानां याजनं कृत्वा परेषामन्त्यकर्म च अभिचारमहीनानान्त्रिभिः कृच्छैर् व्यपोहति
ब्रात्यांसाठी याजन (पुरोहितकर्म) करून व इतरांचे अंत्यकर्म करून, अशा अनुचित कर्मांमुळे उत्पन्न दोष तीन कृच्छ्र प्रायश्चित्तांनी दूर होतो।
Verse 12
शरणागतं परित्यज्य वेदं विप्लाव्य च द्विजः संवत्सं यताहारस्तत्पापमपसेधति
जो द्विज शरणागताचा त्याग करतो आणि वेदाचा अपमान/विप्लाव करतो, तो एक वर्ष यताहार (नियमित आहार) ठेवून त्या पापाचे निरसन करतो।
Verse 13
श्वशृगालखरैर् दष्टो ग्राम्यैः क्रव्याद्भिरेव च नरोष्ट्राश्वैर् वराहैश् च प्राणायामेन शुद्ध्यति
कुत्रा, कोल्हा, गाढव तसेच इतर ग्राम्य व मांसाहारी प्राण्यांनी, आणि मनुष्य, उंट, घोडा व वराह यांनी चावलेला पुरुष प्राणायामाने शुद्ध होतो।
Verse 14
स्नातकव्रतलोपे च कर्मत्यागे ह्य् अभोजनं हुङ्कारं ब्राह्मणस्योक्त्वा त्वङ्करञ्च गरीयसः
स्नातकव्रतभंग किंवा कर्तव्यकर्मत्याग झाल्यास ‘अभोजन’ (उपवास) हे प्रायश्चित्त आहे. ब्राह्मणास ‘हुं’ म्हणणे आणि ‘त्वङ्कर’ अशी अधिक गंभीर उक्ति करणेही दोषकारक आहे।
Verse 15
स्नात्वानश्नन्नहःशेषमभिवाद्य प्रसादयेत् अवगूर्य चरेक्षच्छ्रमतिकृच्छ्रन्निपातने
स्नान करून दिवसाचा उरलेला भाग अन्न न खाता, अभिवादन करून प्रसाद/अनुग्रह मिळवावा. शुद्ध होऊन सावधपणे चालावे; पडल्यास श्रम व अतिशय कष्ट होतात।
Verse 16
कृच्छ्रातिकृच्छ्रं कुर्वीत विप्रस्योत्पाद्य शोणितं न युज्येतेति ख कृच्छ्रैर् विशुद्ध्यति इति ग , घ , ङ च नरोष्टविड्वराहैश्चेति ङ क्रूङ्कारमिति ख , घ , छ च ओङ्कारमिति ग , ङ च हङ्कारञ्चेति ख चाण्डालादिरविज्ञातो यस्य तिष्ठेत वेश्मनि
जर कोणी ब्राह्मणाचे रक्त पाडले, तर त्याने ‘कृच्छ्रातिकृच्छ्र’ हे अधिक कठोर कृच्छ्र-प्रायश्चित्त करावे. काही पाठांत ‘अन्यथा योग्य नाही’ असे, तर काहींमध्ये ‘कृच्छ्र-व्रतांनी शुद्धी होते’ असे म्हटले आहे. काही ठिकाणी मनुष्य, उंट, डुक्कर व वराह यांशी संबंधित अशौच तसेच ‘क्रूँ’, ‘ॐ’, ‘हं’ अशी प्रायश्चित्तोच्चारणेही सांगितली आहेत. एखाद्याच्या घरी अज्ञात चांडालादी राहिला तर त्यासाठीही शुद्धीचा उपाय करावा.
Verse 17
सम्यग् ज्ञातस्तु कालेन तस्य कुर्वीत शोधनं चान्द्रायणं पराकं वा द्विजानान्तु विशोधनं
दोष/अशुद्धी योग्य काळासह (परिस्थितीनुसार) नीट ठरल्यावर त्याचे शोधन करावे—चांद्रायण प्रायश्चित्त किंवा पराक प्रायश्चित्त; हेच द्विजांचे विशोधन मानले आहे।
Verse 18
प्राजापत्यन्तु शूद्राणां शेषन्तदनुसारतः गुंडङ्कुसुम्भं लवणं तथा धान्यानि यानि च
शूद्रांसाठी उपजीविकेचा प्रकार ‘प्राजापत्य’ असा सांगितला आहे; उरलेले नियम त्यानुसार पाळावेत. गुंड, कुसुंभ (करडई), लवण तसेच विविध धान्ये यांचा व्यवहार/व्यापार त्यांना अनुमत आहे।
Verse 19
कृत्वा गृहे ततो द्वारि तेषान्दद्याद्धुताशनं मृणमयानान्तु भाण्डानां त्याग एव विधीयते
घरात कर्म करून झाल्यावर, मग दाराशी त्या (अवशेष/वापरलेल्या वस्तू) हुताशन अग्नीला अर्पण कराव्यात. मातीच्या भांड्यांच्या बाबतीत मात्र केवळ त्याग (टाकून देणे)च विधी आहे।
Verse 20
द्रव्याणां परिशेषाणां द्रव्यशुद्धिर्विधीयते कूपैकपानसक्ता ये स्पर्शात्सङ्कल्पदूषिताः
द्रव्यांच्या उरलेल्या भागांसाठी द्रव्य-शुद्धीचे विधान आहे. विशेषतः जे लोक एका विहिरीचेच पाणी पिण्यात आसक्त असतात, ते (अशुद्ध) संकल्पामुळे स्पर्शानेच दूषित होतात—त्यांच्यासाठी शुद्धीचा विशेष नियम सांगितला आहे।
Verse 21
शुद्ध्येयुरुपवासेन पञ्चगव्येन वाप्यथ यस्तु संस्पृश्य चण्डालमश्नीयाच्च स्वकामतः
उपवासाने किंवा पंचगव्यसेवनाने शुद्धी होते. परंतु जो चांडाळास स्पर्श करून स्वेच्छेने भोजन करतो, तो अशौचदोषास पात्र होऊन प्रायश्चित्त करणे आवश्यक ठरते.
Verse 22
द्विजश्चान्द्रायणं कुर्यात्तप्तकृच्छ्रमथापि वा भाण्डसङ्कलसङ्कीर्णश्चाण्डालादिजुगुप्सितैः
द्विज जर चांडाळ इत्यादी अपवित्र जनांशी संबंधित भांडी, बेड्या-शृंखला इत्यादी वस्तूंच्या स्पर्शाने दूषित झाला, तर त्याने चांद्रायण प्रायश्चित्त करावे; किंवा पर्यायाने तप्त-कृच्छ्र आचरावा.
Verse 23
भुक्त्वापीत्वा तथा तेषां षड्रात्रेण विशुद्ध्यति अन्त्यानां भुक्तशेषन्तु भक्षयित्वा द्विजातयः
त्यांच्याशी संबंधित अन्न-पाणी खाल्ले किंवा प्याले तर सहा रात्रींनी शुद्धी होते. पण द्विजांनी अंत्यजांचे उष्टे (भुक्तशेष) खाल्ले तर तो अधिक गंभीर दोष असून विधिपूर्वक प्रायश्चित्त करावे लागते.
Verse 24
व्रतं चान्द्रायणं कुर्युस्त्रिरात्रं शूद्र एव तु चण्डालकूपभाण्डेषु अज्ञानात्पिवते जलं
शूद्राने अज्ञानाने चांडाळाच्या विहिरीतून किंवा चांडाळाच्या भांड्यातून पाणी प्यायले तर त्याने चांद्रायण व्रत करावे; किंवा त्रिरात्र व्रत आचरावे.
Verse 25
द्विजः शान्तपनं कुर्याच्छूद्रश्चोपवसेद्दिनं चण्डालेन तु संस्पृष्टो यस्त्वपः पिवते द्विजः
द्विजाने शान्तपन प्रायश्चित्त करावे आणि शूद्राने एक दिवस उपवास करावा. तसेच चांडाळाच्या स्पर्शानंतर जो द्विज पाणी पितो, त्यानेही विधिपूर्वक ठरलेले प्रायश्चित्त आचरावे.
Verse 26
त्रिरात्रन्तेन कर्तव्यं शूद्रश्चोपवसेद्दिनं उच्छिष्टेन यदि स्पृष्टः शुना शूद्रेण वा द्विजः
द्विजाला उच्छिष्ट, कुत्रा किंवा शूद्र यांचा स्पर्श झाला तर त्याने तीन रात्रींचे प्रायश्चित्त करावे; आणि शूद्राने एक दिवस उपवास करावा।
Verse 27
स्पर्शसङ्कल्पभूषिता इति झ संसृष्ट इति क यदेति ख , ग , घ , ङ , छ च उपोष्य रजनीमेकां पञ्चगव्येन शुद्ध्यति वैश्येन क्षत्रियेणैव स्नानं नक्तं समाचरेत्
‘स्पर्शकाळी संकल्पाने भूषित’ तसेच ‘संसृष्ट/मिश्रित’ आणि ‘जर तसे असेल’ इत्यादी प्रसंगी—एक रात्र उपवास करून पंचगव्याने शुद्धी होते; वैश्य व क्षत्रियांनी विधिपूर्वक नक्त-स्नान (सायंकाळचे स्नान) करावे।
Verse 28
अध्वानं प्रस्थितो विप्रः कान्तारे यद्यनूदके पक्वान्नेन गृहीतेन मूत्रोच्चारङ्करोति वै
प्रवासाला निघालेला ब्राह्मण जर पाण्याविना अरण्यात असेल, तर सोबत घेतलेल्या शिजलेल्या अन्नाच्या साहाय्याने मूत्रोत्सर्ग करावा।
Verse 29
अनिधायैव तद्द्रव्यं अङ्गे कृत्वा तु संस्थितं शौचं कृत्वान्नमभ्युक्ष्य अर्कस्याग्नेयश् च दर्शयेत्
ते द्रव्य खाली न ठेवता, अंगावर धारण करून स्थिर राहून शौच करावे; नंतर अन्नावर जल शिंपडून आग्नेय दिशेत अर्क (सूर्य) व अग्नीला अर्पण करावे।
Verse 30
म्लेच्छैर् गतानां चौरैर् वा कान्तारे वा प्रवासिनां भक्ष्याभक्ष्यविशुद्ध्यर्थं तेषां वक्ष्यामिनिष्कृतिं
जे म्लेच्छांबरोबर गेले, किंवा चोरांबरोबर राहिले, अथवा अरण्यात प्रवासी झाले—त्यांच्या भक्ष्य-अभक्ष्य शुद्धीसाठी मी त्यांचे प्रायश्चित्त सांगतो।
Verse 31
पुनः प्राप्य स्वदेशञ्च वर्णानामनुपूर्वशः कृच्छ्रस्यान्ते ब्राह्मणस्तु पुनः संस्कारमर्हति
पुन्हा स्वदेशी पोहोचून आणि वर्णांच्या अनुक्रमाने योग्य रीतीने पुनर्स्थापित झाल्यावर, कृच्छ्र प्रायश्चित्ताच्या समाप्तीला ब्राह्मणास पुन्हा संस्कार करण्याचा अधिकार मिळतो।
Verse 32
पादोनान्ते क्षत्रियश् च अर्धान्ते वैश्य एव च पादं कृत्वा तथा शूद्रो दानं दत्वा विशुद्ध्यति
प्रायश्चित्ताचा केवळ चतुर्थांश उरला असता क्षत्रिय शुद्ध होतो, अर्धांश उरला असता वैश्य शुद्ध होतो; तसेच शूद्र चतुर्थांश करून दान दिल्यावर शुद्ध होतो।
Verse 33
उदक्या तु सवर्णा या स्पृष्टा चेत् स्यादुदक्यया तस्मिन्नेवाहनि स्नाता शुद्धिमाप्नोत्यसंशयं
समान वर्णाची रजस्वला स्त्री दुसऱ्या रजस्वला स्त्रीच्या स्पर्शाने स्पृष्ट झाली तर, त्याच दिवशी स्नान केल्याने ती निःसंशय शुद्ध होते।
Verse 34
रजस्वला तु नाश्नीयात् संस्पृष्टा हीनवर्णया यावन्न शुद्धिमाप्नोति शुद्धस्नानेन शुद्ध्यति
रजस्वला स्त्रीने त्या अवस्थेत भोजन करू नये. हीन वर्णाच्या स्त्रीचा स्पर्श झाला असल्यास, शुद्धी मिळेपर्यंत तिने विरत राहावे; योग्य शुद्ध-स्नानाने ती शुद्ध होते।
Verse 35
मूत्रं कृत्वा व्रजन्वर्त्म स्मृतिभ्रंशाज्जलं पिवेत् अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुद्ध्यति
रस्त्यावर चालताना मूत्रत्याग करून, स्मृतिभ्रंशामुळे जर कोणी पाणी पिऊन टाकले, तर एक दिवस-रात्र तसे राहून पंचगव्याच्या सेवन/प्रयोगाने तो शुद्ध होतो।
Verse 36
मूत्रोच्चारं द्विजः कृत्वा अकृत्वा शौचमात्मनः मोहाद्भुक्त्वा त्रिरात्रन्तु यवान् पीत्वा विशुद्ध्यति
जर एखादा द्विज मूत्रोत्सर्ग करून मोहाने आत्मशौच न करता भोजन करील, तर तो तीन रात्री यवोदक (जवाचे पाणी) पिऊन शुद्ध होतो।
Verse 37
ये प्रत्यवसिता विप्राः प्रव्रज्यादिबलात्तथा भक्ष्यभोज्यविशुद्ध्यर्थमिति झ लोभाद्भुक्त्वेति ख , ग , घ , ङ , छ च अनाशकनिवृताश् च तेषां शुद्धिः प्रचक्ष्यते
जे विप्र निश्चित आचारात स्थिर आहेत, तसेच प्रव्रज्या इत्यादी परिस्थितीच्या बळामुळे बाध्य झाले, ‘भक्ष्य-भोज्य शुद्धीसाठी’ असे मानून किंवा लोभाने जे खाल्ले, तसेच उपवास मोडलेल्यांची—त्यांची शुद्धी (प्रायश्चित्त) आता सांगितली जाते।
Verse 38
चारयेत्त्रीणि कृच्छ्राणि चान्द्रायणमथापि वा जातकर्मादिसंस्कारैः संस्कुर्यात्तं तथा पुनः
त्याने तीन कृच्छ्र प्रायश्चित्ते करावीत, किंवा चान्द्रायण व्रत करावे; आणि मग जातकर्मादी संस्कारांनी त्याला पुन्हा विधिपूर्वक संस्कारित करावे।
Verse 39
उपानहममेध्यं च यस्य संस्पृशते मुखं मृत्तिकागोमयौ तत्र पञ्चगव्यञ्च शोधनं
जर उपानह (पादत्राण) किंवा कोणतीही अपवित्र वस्तू मुखाला स्पर्श करील, तर तेथे माती व गोमयाने शोधन करावे, तसेच पंचगव्यानेही शुद्धी करावी।
Verse 40
वापनं विक्रयञ्चैव नीलवस्त्रादिधारणं तपनीयं हि विप्रस्य त्रिभिः कृछ्रैर् विशुद्ध्यति
अयोग्य कारणाने वपन (मुंडन) करणे, विक्रय/व्यापार करणे, आणि निळे वस्त्र इत्यादी धारण करणे—हे विप्रासाठी निंद्य आहे; तो तीन कृच्छ्र प्रायश्चित्तांनी शुद्ध होतो।
Verse 41
अन्त्यजातिश्वपाकेन संस्पृष्टा स्त्री रजस्वला चतुर्थे ऽहनि शुद्धा सा त्रिरात्रं तत्र आचरेत्
अंत्यजाति श्वपाकाच्या स्पर्शाने दूषित झालेली रजस्वला स्त्री चौथ्या दिवशी शुद्ध होते; त्यानंतर तिने तेथे तीन रात्री नियत आचार पाळावा।
Verse 42
चाण्डालश्वपचौ स्पृष्ट्वा तथा पूयञ्च सूतिकां शवं तत्स्पर्शिनं स्पृष्ट्वा सद्यः स्नानेन शुद्ध्यति
चांडाल किंवा श्वपच यांना स्पर्श करून, तसेच पू, सूतिका (प्रसवोत्तर अशौचावस्था), प्रेत, किंवा प्रेतस्पर्शीला स्पर्श करून—मनुष्य तत्काळ स्नानाने शुद्ध होतो।
Verse 43
नारं स्पृष्ट्वास्थि सस्नेहं स्नात्वा विप्रो विशुद्ध्यति रथ्यार्कद्दमतोयेन अधीनाभेर्मृदोदकैः
मानव-प्रेत किंवा सस्नेह (मांसयुक्त) अस्थीला स्पर्श झाल्यास ब्राह्मण स्नानाने शुद्ध होतो—रथ्येचे पाणी, सूर्यतप्त पाणी, चिखलयुक्त पाणी, किंवा नाभीखालील पाणी यांपैकी कोणत्याहीने।
Verse 44
वान्तो विविक्तः स्नात्वा तु घृतं प्राश्य विशुद्ध्यति स्नानात् क्षुरकर्मकर्ता कृच्छ्रकृद्ग्रहणे ऽन्नभुक्
वांती झालेला मनुष्य एकांतात राहावा; स्नान करून तूप प्राशन केल्यास शुद्ध होतो। स्नानाने क्षौरकर्मकर्ता (मुंडण/दाढी) शुद्ध होतो; आणि कृच्छ्रव्रत स्वीकारताना नियमानुसार अन्न ग्रहण करावे।
Verse 45
अपाङ्क्तेयाशी गव्याशी शुना दष्टस् तथा शुचिः कृमिदष्टश्चात्मघाती कृच्छ्राज्जप्याच्च होमतः
अपांक्त्य अन्न खाणारा, गोमांस खाणारा, कुत्र्याने चावलेला, तसेच अशौचग्रस्त; कृमी/कीटकदंशित, आणि आत्मघातीही—कृच्छ्र तप, नियत जप व होम यांद्वारे शुद्ध होतात।
Verse 46
होमाद्यैश्चानुतापेन पूयन्ते पापिनो ऽखिलाः
होम इत्यादी यज्ञकर्मांनी तसेच अंतःकरणातील पश्चात्तापाने सर्व पापी शुद्ध होतात।
Frequently Asked Questions
Officiating at their sacrifices (yājana), teaching them (adhyāpana), or sexual relations; not merely sharing conveyance, food, or a seat.
By prescribing graded penances (kṛcchra, cāndrāyaṇa, parāka, etc.), supported by bathing, pañcagavya, japa/homa, and—where required—formal restoration via upanayana and renewed saṃskāras.
The chapter explicitly states that sinners are purified not only by rites such as homa but also by heartfelt repentance, treating inner contrition as a necessary companion to external expiation.