Adhyaya 165

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नवग्रहहोमो नाम चतुःषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चषष्त्यधिकशततमो ऽध्यायः नानाधर्माः अग्निर् उवाच ध्येय आत्मा स्थितो यो ऽसौ हृदये दीपवत् प्रभुः अनन्यविषयं कृत्वा मनो बुद्धिस्मृतीन्द्रियं

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘नवग्रहहोम’ नावाचा १६४वा अध्याय समाप्त झाला. आता १६५वा ‘नानाधर्म’ अध्याय आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—हृदयात दीपाप्रमाणे स्थित असलेल्या प्रभु-आत्म्याचे ध्यान करावे; मन, बुद्धी, स्मृती व इंद्रिये अन्य विषयांपासून हटवून एकाग्र करावीत.

Verse 2

श्राद्धन्तु ध्यायिने देयं गव्यं दधि घृतं पयः प्रियङ्गवो मसूराश् च वार्ताकुः कोद्रवो न हि

श्राद्धकर्मात ध्यानशील पात्राला द्यावे—गव्य पदार्थ: दही, तूप व दूध; तसेच प्रियंगु धान्य आणि मसूर. पण वार्ताकु (वांगी) व कोद्रव (जाड भरड धान्य) वापरू नये.

Verse 3

सैंहिकयो यदा सूर्यं ग्रसते पर्वसन्धिषु हस्तिच्छाया तु सा ज्ञेया श्राद्धदानादिके ऽक्ष्या

जेव्हा सैंहिकेय राहू पर्वसंधीच्या वेळी सूर्याला ग्रासतो, तो काळ ‘हस्तीछाया’ म्हणून जाणावा; श्राद्ध, दान इत्यादी कर्मांस तो अक्षय व महाफलदायी मानला आहे।

Verse 4

सदा दुःस्थ इति ख , छ च मनुष्याणामिति ङ व्यापिने देयमिति ङ पित्रे चैव यदा सोमो हंसे चैव करे स्थिते तिथिर्वैवस्वतो नाम सा छाया कुञ्जरस्य तु

(संकेत-अक्षरांमध्ये) ‘सदा दुःस्थ’—ख (आणि छ), ‘मनुष्याणाम्’—ङ, तसेच ‘व्यापी (विष्णू) यास देय’—ङ असे म्हटले आहे। पुढे, चंद्र ‘हंस’ व ‘कर’ नक्षत्रांत स्थित असता ती तिथी ‘वैवस्वत’ म्हणतात; तिची छाया ‘कुञ्जर’ (हत्ती)रूप आहे।

Verse 5

अग्नौकरणशेषन्तु न दद्याद्वैश्वदेविके अग्न्यभावे तु विप्रस्य हस्ते दद्यात्तु दक्षिणे

वैश्वदेव कर्मात अग्नीत आहुती दिल्यानंतर उरलेला शेष देऊ नये. परंतु अग्नीचा अभाव असल्यास तो ब्राह्मणाच्या उजव्या हातात द्यावा।

Verse 6

न स्त्री दुष्यति जारेण न विप्रो वेदकर्मणा बलात्कारोपभुक्ता चेद्वैरिहस्तगतापि वा

स्त्री जार-संबंधाने दूषित होत नाही; आणि ब्राह्मण वेदकर्म केल्याने दूषित होत नाही. तसेच ती बलात्काराने उपभोगली गेली तरी, किंवा शत्रूच्या हाती पडली तरी, त्यामुळे ती मलिन मानली जात नाही।

Verse 7

सन्त्यजेद् दूषितान्नारीमृतुकाले न शुद्ध्यति य आत्मत्र्यतिरेकेण द्वितीयं नात्र पश्यति

दूषित झालेल्या स्त्रीचा त्याग करावा; ऋतुकाळात (रजःकाळात) ती शुद्ध मानली जात नाही. परंतु जो आत्म्याव्यतिरिक्त येथे दुसरे काही पाहत नाही, त्याच्यासाठी हा नियम तसाच लागू होत नाही।

Verse 8

ब्रह्मभूतः स एवेह योगी चात्मरतो ऽमलः विषयेन्द्रियसंयोगात् केचिद् योगं वदन्ति वै

येथे तोच ब्रह्मभूत, आत्म्यात रमण करणारा व निर्मळ असा योगी आहे. तरीही काही जण विषयांशी इंद्रियांचा संयोग हाच ‘योग’ म्हणतात.

Verse 9

अधर्मो धर्मबुद्ध्या तु गृहीतस्तैर् अपण्डितैः आत्मनो मनसश् चैव संयोगञ्च तथा परे

अपंडित लोक अधर्मालाच धर्मबुद्धीने स्वीकारतात. ते आत्मा व मन यांचा यथार्थ संबंध तसेच इतर तत्त्वेही उलट्या रीतीने समजतात.

Verse 10

वृत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्रज्ञं परमात्मनि एकीकृत्य विमुच्येत बन्धाद्योगो ऽयमुत्तमः

मन सर्व वृत्तींविना करून, क्षेत्रज्ञाला परमात्म्यात एकरूप केल्यास बंधनातून मुक्ती मिळते—हा उत्तम योग आहे.

Verse 11

कुटुम्बैः पञ्चभिर्यामः षष्ठस्तत्र महत्तरः देवासुरमनुष्यैर् वा स जेतुं नैव शक्यते

पाच कुटुंबे (समूह) घेऊन गती होते; परंतु तेथे सहावा अधिक महान आहे. देव, असुर किंवा मनुष्य—कोणीही त्याला जिंकू शकत नाही.

Verse 12

वहिर्मुखानि सर्वाणि कृत्वा चाभिमुखानि वै मनस्येवेन्द्रियग्रामं मनश्चात्मनि योजयेत्

सर्व बाह्याभिमुख इंद्रिये अंतर्मुख करून, इंद्रियसमूह मनात लीन करावा; नंतर मन आत्म्यात योजावे.

Verse 13

सर्वभावविनिर्मुक्तं क्षेत्रज्ञं ब्रह्मणि न्यसेत् एतज्ज्ञानञ्च ध्यानञ्च शेषो ऽन्यो ग्रन्थविस्तरः

सर्व भाव व संस्कारांपासून मुक्त क्षेत्रज्ञाला ब्रह्मात लीन करावे. हेच ज्ञान व ध्यान आहे; उरलेले सर्व केवळ ग्रंथविस्तार आहे.

Verse 14

चौरहस्तगतापि वेति ख , घ , ञ च द्वितीयं नानुपश्यतीति घ , ट च स जेतुं न च शक्यत इति ग , ङ च शेषा ये ग्रन्थविस्तरा इति ङ यन्नास्ति सर्वलोकस्य तदस्तीति विरुध्यते कथ्यमानं तथान्यस्य हृदये नावतिष्ठते

चोराच्या हाती लागले तरी (वचन) तसेच ओळखले जाते; पण जो ‘द्वितीय’ (प्रमाण/समर्थन) पाहत नाही तो भ्रमित होतो—असा मनुष्य जिंकता येत नाही. उरलेले पाठ केवळ ग्रंथविस्तार आहेत. जे सर्वलोकास मान्य नाही, ते ‘आहे’ असे म्हणणे विरोध ठरते; तसे सांगितल्यास ते दुसऱ्याच्या हृदयात टिकत नाही.

Verse 15

असंवेद्यं हि तद् ब्रह्म कुमारी स्त्रीमुखं यथा अयोगी नैव जानाति जात्यन्धो हि घटं यथा

ते ब्रह्म इंद्रियांनी जाणण्याजोगे नाही—जसे कुमारीला स्त्रीमुख (गृहस्थ-अनुभव) कळत नाही. तसेच अयोगी त्यास जाणत नाही, जसा जन्मांध घट जाणत नाही.

Verse 16

सत्र्यसन्तं द्विजं दृष्ट्वा स्थानाच्चलति भास्करः एष मे मण्डलं भित्त्वा परं ब्रह्माधिगच्छति

सत्रव्रतात स्थिर द्विजाला पाहून भास्कर आपल्या स्थानावरून हलतो—“हा माझे मंडल भेदून परब्रह्मास प्राप्त होतो.”

Verse 17

उपवासव्रतञ्चैव स्नानन्तीर्थं फलन्तपः द्विजसम्पादनञ्चैव सम्पन्नन्तस्य तत् फलं

उपवासव्रत, तीर्थस्नान, तपाचे फळ आणि द्विजसम्पादन (सेवा/प्रसादन)—विधिपूर्वक अनुष्ठान पूर्ण करणाऱ्यास हेच फलरूप पुण्य आहे.

Verse 18

एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परन्तपः सावित्र्यास्तु परं नास्ति पावनं परमं स्मृतः

एकाक्षर हे परब्रह्म आहे; हे परंतप, प्राणायाम हेच परम तप आहे. सावित्री (गायत्री) मंत्रापेक्षा श्रेष्ठ काही नाही; ती परम पावन मानली आहे.

Verse 19

पूर्वं स्त्रियः सुरैर् भुक्ताः सोमगन्धर्ववह्निभिः भुञ्जते मानुषाः पश्चान्नैता दुष्यन्ति केनचित्

पूर्वी स्त्रिया देवांनी—सोम, गंधर्व आणि अग्नी यांनी—भोगिल्या; नंतर मनुष्य त्यांचा संग करतात. त्यामुळे त्या कोणाच्याही द्वारे दूषित होत नाहीत.

Verse 20

असवर्णेन यो गर्भः स्त्रीणां योनौ निषिच्यते अशुद्धा तु भवेन्नारी यावत्छल्यं न मुञ्चति

असवर्ण पुरुषाकडून जो गर्भ स्त्रीच्या योनीत निषिचित होतो, ती स्त्री तो शल्य (परद्रव्य/अवशेष) न काढेपर्यंत अशुद्ध राहते.

Verse 21

निःसृते तु ततः शल्ये रजसा शुद्ध्यते ततः ध्यानेन सदृशन्नास्ति शोधनं पापकर्मणां

ते शल्य बाहेर निघाल्यावर ती रज (माती/धूळ) यांनी शुद्ध होते; पण पापकर्मांचे शोधन करण्यास ध्यानासारखे दुसरे काही नाही.

Verse 22

श्वपाकेष्वपि भुञ्जानो ध्यानेन हि विशुद्ध्यति आत्मा ध्याता मनो ध्यानं ध्येयो विष्णुः फलं हरिः

श्वपाकांमध्ये (चांडाळांमध्ये) भोजन केले तरी ध्यानानेच शुद्धी होते. आत्मा ध्याता आहे, मन हे ध्यान आहे, विष्णु ध्येय आहेत आणि हरि हे फल (प्राप्ती) आहेत.

Verse 23

अक्षयाय यतिः श्राद्धे पङ्क्तिपावनपावनः आरूढो नैष्ठिकन्धर्मं यस्तु प्रच्यवते द्विजः

श्राद्धात यती अक्षय पुण्य देणारा व पंक्ती पावन करणारा असतो; परंतु जो द्विज नैष्ठिक धर्म स्वीकारून त्यातून ढळतो, तो तसा मानला जात नाही।

Verse 24

स्वसंवेद्यं हि तद् ब्रह्म इति ग , ङ च सुसंवेद्यं हि तद् ब्रह्म इति ज , ट च स्वयं वेद्यं हि तद् ब्रह्म इति घ , ञ च प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुद्ध्येत्स आत्महा ये च प्रव्रजिताः पत्न्यां या चैषां वीजसन्ततिः

“ते ब्रह्म स्वसंवेद्य आहे”—हा ग, ङ पाठ; “ते ब्रह्म सुसंवेद्य आहे”—हा ज, ट पाठ; “ते ब्रह्म स्वयं वेद्य आहे”—हा घ, ञ पाठ। (प्रायश्चित्ताबाबत) आत्महत्याऱ्याच्या शुद्धीसाठी कोणतेही प्रायश्चित्त मला दिसत नाही; तसेच पत्नीबंधनात असूनही प्रव्रजित झालेल्यांसाठी नाही, आणि त्यांच्या बीजापासून झालेल्या संततीसाठीही नाही।

Verse 25

विदुरा नाम चण्डाला जायन्ते नात्र संशयः शतिको म्रियते गृध्रः श्वासौ द्वादशिकस् तथा

विदुरा नावाच्या स्त्रिया चांडाली म्हणून जन्मतात—यात संशय नाही। ‘शतिक’ नावाचा मरणोत्तर गिधाड होतो; तसेच ‘श्वास’ ‘द्वादशिक’ होतो।

Verse 26

भासो विंशतिवर्षाणि सूकरो दशभिस् तथा अपुष्पो विफलो वृक्षो जायते कण्टकावृतः

भास (चील) वीस वर्षे जगतो आणि सूकर दहा वर्षे। काट्यांनी आच्छादित वृक्ष फुलरहित व फळरहितच उत्पन्न होतो।

Verse 27

ततो दावाग्निदग्धस्तु स्थाणुर्भवति सानुगः ततो वर्षशतान्यष्टौ द्वे तिष्ठत्यचेतनः

त्यानंतर दावाग्नीने दग्ध होऊन तो अंकुरांसह स्थाणू (ठोंब) होतो। मग आठशे दोन वर्षे तो अचेतन अवस्थेत उभा राहतो।

Verse 28

पूर्णे वर्षसहस्रे तु जायते ब्रह्मराक्षसः प्लवेन लभते मोक्षं कुलस्योत्सादनेन वा

पूर्ण एक हजार वर्ष पूर्ण झाल्यावर मनुष्य ब्रह्मराक्षस होतो. तो ‘प्लव’ नावाच्या शुद्धिकर पार उतरविणाऱ्या विधीने किंवा स्वतःच्या कुलाच्या उच्छेदाने मोक्ष प्राप्त करतो.

Verse 29

योगमेव निषेवेतेत नान्यं मन्त्रमघापहं

केवळ योगाचाच आश्रय घ्यावा; पाप नष्ट करणारा असा दुसरा कोणताही मंत्र नाही.