Adhyaya 155

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे विवाहो नाम सतुःपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः आचारः पुष्कर उवाच ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय विष्ण्वादीन् दैवतान् स्मरेत् उभे मूत्रपुरीषे तु दिवा कुर्यादुदङ्मुखः

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘विवाह’ नावाचा एकशे चोपन्नावा अध्याय समाप्त झाला। आता ‘आचार’ नावाचा एकशे पंचावन्नावा अध्याय सुरू होतो। पुष्कर म्हणाले—ब्रह्ममुहूर्ताला उठून विष्णू आदी देवतांचे स्मरण करावे; आणि दिवसा उत्तराभिमुख होऊन मूत्र-पुरीषाचा त्याग करावा।

Verse 2

रातौ च दक्षिणे कुर्यादुभे सन्ध्ये यथा दिवा न मार्गादौ जले वीप्यां सतृणायां सदाचरेत्

रात्री दिवसा प्रमाणे दक्षिणाभिमुख होऊन दोन्ही संध्या कराव्यात। रस्त्याच्या आरंभी, पाण्यात, नांगरलेल्या पट्ट्यात किंवा गवताळ भूमीवर संध्या करू नये; नेहमी सदाचाराने वागावे।

Verse 3

शौचं कृत्वा मृदाचम्य भक्षयेद्दन्तधावनं नित्यं नैमित्तिकं काम्यं क्रियाङ्गं मलकर्षणं

शौच करून आणि मातीने आचमन करून नित्य दंतधावन (दात स्वच्छ करणे) करावे. हे नित्य, नैमित्तिक व काम्य असे तीन प्रकारचे मानले जाते; हे क्रियांचे अंग असून मल-अशुचिता दूर करते।

Verse 4

क्रियास्नानं तथा षष्ठं षोढास्नानं प्रकीर्तितं अस्नातस्याफलं कर्म प्रातःस्नानं चरेत्ततः

अशा रीतीने सहावे ‘क्रिया-स्नान’ म्हणून सांगितले आहे आणि ‘षोढा-स्नान’ (सोळा प्रकारचे स्नान)ही उपदेशिले आहे। जो स्नान करत नाही त्याचे कर्म निष्फळ; म्हणून प्रातःस्नान करावे।

Verse 5

भूमिष्ठमुद्धृतात् पुण्यं ततः प्रस्रवणोदकं ततो ऽपि सारसं पुण्यं तस्मान्नादेयमुच्यते

जमिनीवर साचलेले पाणी, विहीर इत्यादीतून काढलेल्या पाण्यापेक्षा अधिक पुण्यकारक आहे। त्याहून झऱ्याचे पाणी अधिक पुण्य, आणि त्याहूनही सरोवराचे पाणी अधिक पुण्य; म्हणून असे पाणी त्याज्य नाही असे म्हटले आहे।

Verse 6

तीर्थतोयं ततः पुण्यं गाङ्गं पुण्यन्तु सर्वतः संशोधितमलः पूर्वं निमग्नश् च जलाशये

म्हणून तीर्थाचे पाणी पुण्यकारक आहे आणि गंगाजल सर्वतोमुखी पावन आहे। प्रथम मल-अशुचिता शुद्ध करून मग जलाशयात निमज्जन करावे।

Verse 7

उपस्पृश्य ततः कुर्यादम्भसः परिमार्जनं हिरण्यवर्णास्तिसृभिः शन्नो देवीति चाप्यथ

आचमन करून नंतर जलाने परिमार्जन (शिंपडून/पुसून शुद्धी) करावे—‘हिरण्यवर्णाः…’ या आरंभाच्या तीन ऋचांनी तसेच ‘शन्नो देवी…’ या मंत्रानेही।

Verse 8

आपोहिष्ठेति तिसृभिरिदमापस्तथैव च ततो जलाशये मग्नः कुर्यादन्तर्जलं जपं

‘आपो हि ष्ठा…’ या आरंभाच्या तीन ऋचांनी आणि ‘इदमापः…’ या मंत्रानेही; नंतर जलाशयात मग्न होऊन पाण्याखाली जप करावा।

Verse 9

तत्राघमर्षणं सूक्तं द्रुपदां वा तथा जपेत् युञ्जते मन इत्य् एवं सूक्तं सूक्तं वाप्यथ पौरुषं

तेथे अघमर्षण सूक्ताचा जप करावा, किंवा द्रुपदा स्तोत्राचाही; तसेच ‘युञ्जते मनः…’ या आरंभाच्या सूक्ताचाही। अशा रीतीने एखादे सूक्त—किंवा पुन्हा एखादे सूक्त—आणि नंतर पौरुष (पुरुषसूक्त) जपावे।

Verse 10

गायत्रीं तु विशेषेण अघमर्षणसूक्तके देवता भाववृत्तस्तु ऋषिश् चैवाघमर्षणः

अघमर्षण-सूक्तात विशेषतः गायत्री छंद आहे; देवता भाववृत्त असून ऋषी निश्चयच अघमर्षण आहेत।

Verse 11

छन्दश्चानुष्टुभं तस्य भाववृत्तो हरिः स्मृतः आपीडमानः शाटीं तु देवतापितृतर्पणं

त्याचा छंद अनुष्टुभ आहे; त्याची भाववृत्ती हरि (विष्णु) अशी स्मृत आहे. ‘आपीडमानः’ हा विनियोग ‘शाटी’ असून तो देवता व पितरांच्या तर्पणासाठी आहे।

Verse 12

पौरुषेण तु सूक्तेन ददेच्चैवोदकाञ्जलिं ततो ऽग्निहवनं कुर्याद्दानं दत्वा तु शक्तितः

पौरुष सूक्त म्हणत अंजलीभर उदक अर्पण करावे; नंतर अग्निहवन (होम) करावे आणि शक्तीनुसार दान द्यावे.

Verse 13

तत्राघमर्षणमित्यादिः देवतापितृतर्पणमित्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति ततो ऽग्निहरणमिति ङ , छ च दीपं दत्वेति झ ततः समभिगच्छेत योगाक्षेमार्थमीश्वरं आसनं शयनं यानं जायापत्यङ्कमण्डलुः

येथे ‘अघमर्षणम्’ इत्यादीपासून ‘देवतापितृतर्पणम्’ इत्यंतचा पाठ झ हस्तलिखितात नाही. त्यानंतर ङ व छ हस्तलिखितांत ‘अग्निहरणम्’ असा पाठ आहे; झ मध्ये त्याऐवजी ‘दीपं दत्वा’ (दीप देऊन) असा पाठ आहे. पुढे योग-क्षेम (कल्याण व सुरक्षितता) यासाठी ईश्वराकडे विधिपूर्वक जाऊन आसन, शयन, यान, पत्नी-पुत्र, अङ्क/खाट व कमंडलू इत्यादी अर्पण करावे.

Verse 14

आत्मनः शुचिरेतानि परेषां न शुचिर्भवेत् भाराक्रान्तस्य गुर्विण्याः पन्था देयो गुरुष्वपि

हे आचार स्वतःच्या शुचितेसाठी आहेत; ते इतरांस अशुचिता किंवा त्रास देणारे ठरू नयेत. ओझे वाहणारा व गर्भवती स्त्री यांना गुरुजनांनीही वाट द्यावी.

Verse 15

न पश्येच्चार्कमुद्यन्तन्नास्तं यान्तं न चाम्भसि नेक्षेन्नग्नां स्त्रियं कूपं शूनास्थानमघौघिनं

उगवता सूर्य, मावळता सूर्य आणि पाण्यात प्रतिबिंबित सूर्य यांकडे पाहू नये. नग्न स्त्री, विहीर, ओसाड जागा व पापसमूह यांकडेही नजर टाकू नये.

Verse 16

कार्पासाथि तया भस्म नाक्रामेद् यच्च कुत्सितं अन्तःपुरं वित्तिगृहं परदौत्यं ब्रजेन्न हि

कापूस व भस्म, तसेच जे काही कुत्सित/अपवित्र मानले जाते त्यावर पाऊल ठेवू नये. अंतःपुरात, धनागार/कोषगृहात आणि परदौत्य (इतरांचे दूतकार्य) करण्यासही जाऊ नये.

Verse 17

नारोहेद्विषमान्नावन्न वृक्षं न च पर्वतं अर्थायतनशास्त्रेषु तथैव स्यात् कुतूहली

असुरक्षित होडीत चढू नये, झाडावर वा पर्वतावरही चढू नये। तसेच अर्थ व राज्यनीतीच्या शास्त्रांत जिज्ञासू व विवेकी राहावे।

Verse 18

लोष्टमर्दो तृणच्छेदी नखखादी विनश्यति मुखादिवादनं नेहेद् विना दीपं न रात्रिगः

जो ढेकळे चुरडतो, गवत कापतो किंवा नखे खातो तो नाश पावतो. तसेच येथे तोंड इत्यादीने वादन करू नये; दिवा नसताना रात्री फिरू नये।

Verse 19

नाद्वारेण विशेद्वेश्म न च वक्त्रं विरागयेत् कथाभङ्गं न कुर्वीत न च वासोविपर्ययं

घरात बाजूच्या/मागच्या दाराने प्रवेश करू नये आणि चेहऱ्यावर नाराजी दाखवू नये. संभाषणाचा प्रवाह तोडू नये, तसेच वस्त्रे उलटी किंवा अयोग्य रीतीने घालू नयेत.

Verse 20

भद्रं भद्रमिति ब्रूयान्नानिष्टं कीर्तयेत् क्वचित् पालाशमासनं वर्ज्यं देवादिच्छायया व्रजेत्

‘भद्रं भद्रं’ असे म्हणत केवळ मंगल वचन बोलावे; कधीही अमंगलाचा उल्लेख करू नये. पलाशकाष्ठाचे आसन वर्ज्य आहे; देवता इत्यादींच्या छायेतून जाऊ नये.

Verse 21

न मध्ये पूज्ययोर्यायात् नोच्छिष्टस्तारकादिदृक् नद्यान्नान्यां नदीं ब्रूयान्न कण्डूयेद् द्विहस्तकं

दोन पूज्य व्यक्तींच्या मधून जाऊ नये; उच्छिष्ट अवस्थेत तारे इत्यादी पाहू नयेत. नदीजवळ पोहोचल्यावर दुसऱ्या नदीचा उल्लेख करू नये; आणि दोन्ही हातांनी अंग खाजवू नये.

Verse 22

असन्तर्प्य पितॄन् देवान्नदीपारञ्च न व्रजेत् मलादिप्रक्षिपेन्नाप्सु न नग्नः स्नानमाचरेत्

पितरांना व देवांना तृप्त न करता नदीच्या पलीकडे जाऊ नये. पाण्यात मलादी टाकू नये आणि नग्न होऊन स्नान करू नये.

Verse 23

परभृतो भवेन्न हि इति झ लोष्टमद्दीत्यादिः, न रात्रिग इत्य् अन्तः पाठः, गपुस्तके नास्ति देवाद्रिच्छाययेति ख , छ , ग च मलादिक्षेपयेन्नाप्सु इति ख , ट च ततः समभिगच्छेत योगक्षेमार्थमीश्वरं स्रजन्नात्मनाप्पनयेत् खरादिकरजस्त्यजेत्

मनुष्याने परावलंबी होऊ नये. नंतर योगक्षेम—कल्याण व संरक्षण—यासाठी ईश्वराकडे जावे. पूजेत स्वतःवर माळ घालून नंतर ती काढून टाकावी आणि गाढव इत्यादींच्या धुळीसारखी मलिनता त्यागावी.

Verse 24

हीनान्नावहसेत् गच्छेन्नादेशे नियसेच्च तैः वैद्यराजनदीहीने म्लेच्छस्त्रीबहुनायके

हीन किंवा असुरक्षित होडीतून प्रवास करू नये. अयोग्य देशात जाऊ नये व अशा लोकांत राहू नये. जिथे वैद्य, राजा व नदी नाहीत, तसेच जिथे म्लेच्छ, स्त्रिया किंवा अनेक नायकांचे वर्चस्व आहे—तो प्रदेश टाळावा.

Verse 25

रजस्वलादिपतितैर् न भाषेत केशवं स्मरेत् नासंवृतमुखः कुर्याद्धासं जृम्भां तथा क्षुतं

रजस्वला इत्यादी अशौच/पतित अवस्थेतील लोकांशी बोलू नये. केशवाचे स्मरण करावे. आणि तोंड न झाकता हसणे, जांभई देणे व शिंकणे करू नये.

Verse 26

प्रभोरप्यवमनं खद्गोपयेद्वचनं बुधः इन्द्रियाणां नानुकूली वेदरोधं न कारयेत्

प्रभूचे अवमानकारक वचनही बुद्धिमानाने तलवारीप्रमाणे म्यानात लपवावे (उघड करू नये). इंद्रियसुखासाठी वेदधर्माला अडथळा आणू नये.

Verse 27

नोपेक्षितव्यो व्याधिः स्याद्रिपुरल्पो ऽपि भार्गव रथ्यातिगः सदाचामेत् विभृयान्नाग्निवारिणी

हे भार्गव! व्याधीची कधीही उपेक्षा करू नये; जसा लहान शत्रूही दुर्लक्षित करू नये. जो सार्वजनिक रस्त्याने चालतो त्याने नेहमी आचमन करावे आणि संरक्षणार्थ अग्नी व जल बरोबर ठेवावे.

Verse 28

न हुङ्कुर्याच्छिवं पूज्यं पादं पादेन नाक्रमेत् प्रत्यक्षं वा परोक्षं वा कस्य चिन्नाप्रियं वदेत्

पूज्य शिवाबद्दल तुच्छतादर्शक “हुँ” असे न बोलावे; आपल्या पायाने दुसऱ्याचा पाय ओलांडू नये; आणि कोणाच्याही अप्रिय वचनांचा उच्चार करू नये—समोरही नाही, मागेही नाही.

Verse 29

वेदशास्त्रनरेन्द्रर्षिदेवनिन्दां विवर्जयेत् स्त्रीणामीर्षा न कर्तव्या त्रिश्वासन्तासु वर्जयेत्

वेद-शास्त्र, नरेन्द्र (राजा), ऋषी आणि देव यांची निंदा पूर्णतः टाळावी. स्त्रियांविषयी ईर्ष्या करू नये आणि ‘त्रिश्वासन्ता’ (रजस्वला) स्त्रीशी संग/समागम वर्ज्य करावा.

Verse 30

धर्मश्रुतिं देवरतिं कुर्याद्धर्मादि नित्यशः सोमस्य पूजां जन्मर्क्षे विप्रदेवादिपूजनं

धर्मश्रवण व देवभक्ती यांत नित्य रत राहावे आणि धर्मादि कर्तव्ये दररोज करावीत. जन्मनक्षत्राच्या दिवशी सोमाची पूजा करावी तसेच ब्राह्मण व देव इत्यादींचे पूजन-सत्कार करावा.

Verse 31

पुर्वत्सोपि इति ङ समाचामेदिति छ स्त्रीणामिच्छेति क देवनतिमिति ग , घ , ङ , ञ , ट च वेदनतिमिति ख ,छ च भद्रं भद्रमिति ब्रूयादित्यादिः, कुर्याद्धर्मादि नित्यश इत्य् अन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति षष्ठीचतुर्दश्यष्टम्यामभ्यङ्गं वर्जयेत्तथा दूराद्गृहान् मूत्रविष्ठे नोत्तमैवैरमाचरेत्

भिन्न हस्तलिखितांत पाठभेद नोंदले आहेत—उदा. “पूर्वत्सोपि”, “समाचामेत्”, “स्त्रीणामिच्छा”, “देवनति/वेदनति”, “भद्रं भद्रमिति ब्रूयात्” इत्यादी; तसेच “कुर्याद्धर्मादि नित्यशः” हा अंतःपाठ ‘झ’ हस्तलिखितात नाही. विधी असा की षष्ठी, चतुर्दशी व अष्टमी तिथींना अभ्यंग (तेलमालिश) टाळावा; मूत्र-विष्ठेपासून घरे दूर ठेवावीत; आणि उत्तम जनांशी वैर करू नये.