Adhyaya 40

Verse 1

अर्जुन उवाच । महाकालस्त्वसौ कश्च कथं सिद्धिमुपागतः । अस्मिंस्तीर्थे मुनिश्रेष्ठ महदाश्चर्य मत्र मे

അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ഈ മഹാകാലൻ ആരാണ്? അവൻ എങ്ങനെ സിദ്ധി പ്രാപിച്ചു? ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ഈ തീർത്ഥത്തിൽ എനിക്ക് മഹത്തായ അത്ഭുതം തോന്നുന്നു।

Verse 2

सर्वमेतत्समाख्याहि श्रद्दधानाय पृच्छते

ഞാൻ ശ്രദ്ധയോടെ ചോദിക്കുന്നു; ദയവായി ഇതെല്ലാം എനിക്ക് പൂർണ്ണമായി വിശദമായി പറഞ്ഞുതരുക।

Verse 3

नारद उवाच । नमस्कृत्य महाकालं वरदं स्थाणुमव्ययम् । शक्तितश्चरितं तस्य वक्ष्ये पांडुकुलोद्वह

നാരദൻ പറഞ്ഞു—വരദനും സ്ഥാണുവും അവ്യയനും ആയ മഹാകാലനെ നമസ്കരിച്ചു, ഹേ പാണ്ഡുകുലശ്രേഷ്ഠാ, എന്റെ ശേഷിയോളം അവന്റെ ചരിതം ഞാൻ പറയും।

Verse 4

वाराणस्यां पुरि पुरा बभूव जपतां वरः । रुद्रजापी महाभागो मांटिर्नाम महायशाः

പുരാതനകാലത്ത് വാരാണസീ നഗരത്തിൽ ജപിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, രുദ്രജപത്തിൽ നിരതൻ, മഹാഭാഗ്യവാനും മഹായശസ്സും ഉള്ള ‘മാംടി’ എന്നൊരാൾ ഉണ്ടായിരുന്നു।

Verse 5

तस्यापुत्रस्य पुत्रार्थे रुद्रान्संजपतः किल । गतं वर्षशतं तुष्टस्ततस्तं प्राह शंकरः

അവൻ പുത്രനില്ലാത്തവൻ; പുത്രലാഭത്തിനായി രുദ്രജപം കഠിനമായി ചെയ്തു. നൂറുവർഷം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ പ്രസന്നനായ ശങ്കരൻ അവനോട് പറഞ്ഞു।

Verse 6

मांटे तव सुतो धीमान्मत्प्रभावपराक्रमः । वंशस्य तव सर्वस्य समुद्धर्ता भविष्यति

ഹേ മാംടി, നിനക്ക് ഒരു ധീമാനായ പുത്രൻ ഉണ്ടാകും; എന്റെ പ്രഭാവത്താൽ അവൻ പരാക്രമശാലിയാകും; നിന്റെ സമസ്ത വംശത്തിന്റെ ഉദ്ധാരകനും അധാരവുമാകും।

Verse 7

इति श्रुत्वा रुद्रवचो मांटिर्हर्षं परं गतः । ततः काले कियन्मात्रे पत्नी मांटेर्महात्मनः

രുദ്രവചനം ശ്രവിച്ച മാംടി പരമാനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞു. പിന്നെ കുറച്ചു കാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ആ മഹാത്മാവായ മാംടിയുടെ ഭാര്യ…

Verse 8

दधार गर्भं चटिका तपोमूर्तिधरा यथा । तस्य गर्भस्य वर्षाणि चत्वारि किल संययुः

ചടികാ തപസ്സിന്റെ മൂർത്തിയെ തന്നെ ധരിച്ചതുപോലെ ഗർഭം ധരിച്ചു. ആ ഗർഭത്തിന് നാലു വർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞുവെന്ന് പറയുന്നു.

Verse 9

न पुनर्मातुरुदरंत्यक्त्वा निर्गच्छते बहिः । ततो मांटिरुपामंत्र्य सामभिस्तमवोचत

എന്നാൽ മാതാവിന്റെ ഗർഭം വിട്ടിട്ടും അവൻ പുറത്തേക്ക് വന്നില്ല. അപ്പോൾ മാംടി സാമഗാനങ്ങളാൽ അവനെ ആഹ്വാനിച്ച് പറഞ്ഞു.

Verse 10

वत्स सामान्यपुत्रोऽपि पित्रोः सुखकरः सदा । शुद्धायां मातरी भवोमत्तः किं पीडयस्यलम्

വത്സാ, സാധാരണ പുത്രനും പിതാമാതാക്കൾക്ക് എപ്പോഴും സന്തോഷകാരകനാണ്. മാതാവ് ശുദ്ധയായിരിക്കെ നീ ഉള്ളിൽ നിന്ന് അവളെ എന്തിന് ഇത്ര പീഡിപ്പിക്കുന്നു?

Verse 11

वत्स मानुष्यवासस्य स्पृहा तुभ्यं कथं न हि । यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्यापि च संततिः

വത്സാ, മനുഷ്യലോകവാസത്തിനുള്ള ആഗ്രഹം നിനക്കു എങ്ങനെ ഉണ്ടാകാതിരിക്കും? അവിടെ ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം, മോക്ഷം പോലും സിദ്ധിക്കാം.

Verse 12

कदामनुष्या जायेम पूजा यत्र महाफला । पितॄणां देवतानां च नानाधर्माश्च यत्र हि

പൂജ മഹാഫലം നൽകുന്നിടത്ത്—പിതൃകൾക്കും ദേവന്മാർക്കും തർപ്പണം ചെയ്യാനും, നാനാവിധ ധർമ്മാചരണം യഥാവിധി സാധ്യമാകാനും ഉള്ളിടത്ത്—നാം എപ്പോൾ മനുഷ്യജന്മം പ്രാപിക്കും?

Verse 13

इति भूतानि शोचंति नानायोनिगतान्यपि । तत्त्वं मानुष्यमतुलं स्पृहणीयं दिवौकसाम् । अनादृत्य कथं ब्रूहि स्थितश्चोदर एव च

ഇങ്ങനെ നാനായോണികളിൽ ജനിച്ച ജീവികളും വിലപിക്കുന്നു—‘സത്യത്തിൽ മനുഷ്യജീവിതം അതുല്യം; ദേവന്മാർക്കും അതു സ്പൃഹണീയം. എന്നിട്ടും നീ അതിനെ അവഗണിക്കുന്നു—പറയൂ, നീ ഉദരത്തിനകത്ത് മാത്രം എങ്ങനെ നിലകൊള്ളുന്നു?’

Verse 14

गर्भ उवाच । तात जानाम्यहं सर्वमेतत्परम दुर्लभम् । किं तु बिभेमि चातिमात्रं कालमार्गस्य नित्यशः

ഗർഭം പറഞ്ഞു—‘പിതാവേ, ഇതെല്ലാം ഞാൻ അറിയുന്നു; ഇത് പരമദുർലഭം. എന്നാൽ ഞാൻ നിത്യം കാലമാർഗത്തെ അത്യന്തമായി ഭയപ്പെടുന്നു.’

Verse 15

द्वौ मार्गौ किल वेदेषु प्रोक्तौ कालोऽर्चिरेव च । अर्चिषा मोक्षमायांति कालमार्गेण कर्मणि

വേദങ്ങളിൽ നിശ്ചയമായി രണ്ടു മാർഗങ്ങൾ പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു—കാലമാർഗവും അർച്ചി (പ്രകാശ) മാർഗവും. അർച്ചിമാർഗം വഴി മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു; കാലമാർഗം വഴി കർമ്മത്തിലേക്ക് മടങ്ങുന്നു.

Verse 16

स्वर्गे वा नरके वापि कालमार्गगतो ह्ययम् । न शर्म लभते क्वापि व्याधविद्धमृगो यथा

സ്വർഗത്തിലായാലും നരകത്തിലായാലും, കാലമാർഗത്തിൽ പതിച്ചവന് എവിടെയും ശാന്തി ലഭിക്കില്ല—വേട്ടക്കാരന്റെ അമ്പാൽ കുത്തേറ്റ മാൻപോലെ.

Verse 17

तस्यैव हेतोः प्रयतेत्कोविदो यन्न दुःखवित् । कालेन घोररुपेण गंभीरेण समाहितः

അതുകൊണ്ടുതന്നെ ദുഃഖത്തെ അറിയുന്നവനാകാതിരിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ജ്ഞാനി, ഭയങ്കരവും അഗാധവുമായ കാലസ്വരൂപത്തെ സ്മരിച്ചു പൂർണ്ണ ഏകാഗ്രതയോടെ പരിശ്രമിക്കണം।

Verse 18

तच्चेन्मम मनस्तात नानादोषैर्न मोह्यते । ततोऽहं दुर्लभं जन्म मानुष्यं शीघ्रमाप्नुयाम्

ഹേ താതാ, എന്റെ മനസ് നാനാദോഷങ്ങളാൽ മോഹിതമാകാതിരുന്നാൽ, ഞാൻ शीഘ്രം ദുർലഭമായ മനുഷ്യജന്മം പ്രാപിക്കട്ടെ।

Verse 19

ततस्तस्य पिता पार्थ कांदिशीको महेश्वरम् । जगाम शरणं देवं त्राहित्राहि महेश्वर

അപ്പോൾ, ഹേ പാർഥ, അവന്റെ പിതാവായ കാന്തിശീകൻ ദേവനായ മഹേശ്വരന്റെ ശരണം പ്രാപിച്ചു—“ത്രാഹി ത്രാഹി, മഹേശ്വരാ!” എന്നു കരഞ്ഞു വിളിച്ചു।

Verse 20

त्वां विना कोऽपरो देव पुत्रस्याभीष्टदोऽस्ति मे । त्वयैव दत्तस्त्वं चामुं जन्म प्रापय मे सुतम्

ഹേ ദേവാ, നിന്നെ കൂടാതെ എന്റെ പുത്രന് അഭീഷ്ടം നല്കാൻ മറ്റാരുണ്ട്? ഈ പുത്രനെ നീ തന്നെയാണ് ദത്തനാക്കിയതു; അതുകൊണ്ട് നീ തന്നേ എന്റെ സുതനെ ഈ ലോകത്തിൽ ജന്മം പ്രാപിക്കുമാറാക്കേണമേ।

Verse 21

ततस्तस्यातिभक्त्यासौ प्राह तुष्टो महेश्वरः । विभूतीः स्वाधर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यमेव च

അപ്പോൾ അവന്റെ അതിഭക്തിയിൽ പ്രസന്നനായ മഹേശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—“വിഭൂതികൾ, സ്വധർമ്മജ്ഞാനം, വൈരാഗ്യം, യഥാർത്ഥ ഐശ്വര്യം എന്നിവ ഞാൻ നിനക്കു നൽകുന്നു।”

Verse 22

विपरीतश्च शीघ्रं भो मांटिपुत्रः प्रबोध्यताम् । ततस्ता द्योतयंत्यश्च विभूत्यो गर्भमूचिंरे

“ഹേ പ്രഭോ! മാണ്ടിയുടെ പുത്രനെ വേഗം ഉണർത്തേണമേ; ഈ വിപരീതാവസ്ഥ മാറട്ടെ.” തുടർന്ന് ദീപ്തമായ വിഭൂതികൾ പ്രകാശിച്ചു ഗർഭത്തെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു।

Verse 23

महामते मांडिपुत्र न धार्यं ते भयं हृदि । चत्वारस्त्वां हि धर्माद्या मनस्त्यक्ष्यामहे न ते

ഹേ മഹാമതിയായ മാണ്ടിപുത്രാ! ഹൃദയത്തിൽ ഭയം ധരിക്കരുത്. ഞങ്ങൾ നാലുപേർ—ധർമ്മാദികൾ—നിന്റെ മനോധൈര്യം ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല.

Verse 24

ततोऽपरास्त्वधर्माद्याः प्रोचुर्नैव तथा वयम् । भविष्यामो मनस्तुभ्यमस्मत्तव भयं न हि

അപ്പോൾ അധർമ്മാദികളായ മറ്റുള്ളവർ പറഞ്ഞു—“അങ്ങനെ അല്ല; ഞങ്ങൾ നിന്റെ മനസ്സിൽ തന്നെ ചേർന്നു നില്ക്കും. ഞങ്ങളിൽ നിന്നുതന്നെ നിനക്ക് ഭയം ഉദിക്കും.”

Verse 25

इत्युक्ते स विभूतीभिः शीघ्रमेव कुमारकः । निःससार बहिर्जातश्चकंपेतिरुरोद च

വിഭൂതികൾ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ ബാലൻ വേഗത്തിൽ പുറത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു; പുറത്തു ജനിച്ച് വിറച്ച് കരഞ്ഞു.

Verse 26

ततो विभूतयः प्राहुर्मांटे तव सुतस्त्वसौ । अद्यापि कालमार्गस्य भीतः कम्पति रोदिति

അപ്പോൾ വിഭൂതികൾ പറഞ്ഞു—“ഹേ മാണ്ടി! ഇതാ നിന്റെ പുത്രൻ തന്നേ. ഇപ്പോഴും കാലമാർഗത്തെ ഭയന്ന് വിറച്ച് കരയുന്നു.”

Verse 27

कालभीतिरिति ख्यातस्तस्मादेष भविष्यति । इति दत्त्वा वरं ताश्च महादेवांतिकं ययुः

അതുകൊണ്ട് അവൻ ‘കാലഭീതി’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനാകും. ഇങ്ങനെ വരം നൽകി അവർ മഹാദേവന്റെ സന്നിധിയിലേക്കു പോയി.

Verse 28

सोऽपि बालः प्रववृधे शुक्लपक्ष इवोडुपः । संस्कृतः स च संस्कारैर्धीमान्पशुपतिव्रती

ആ ബാലനും ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ക്രമേണ വളർന്നു. യഥാവിധി സംസ്കാരങ്ങളാൽ ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ട്, ബുദ്ധിമാനായി, പാശുപതവ്രതാനുയായിയായി മാറി.

Verse 29

पंचमंत्राञ्जपञ्छुद्धस्तीर्थयात्रापरोऽभवत् । रुद्रक्षेत्रेषु सस्नौ स जपन्मन्त्रांश्च भारत

പഞ്ചമന്ത്രജപംകൊണ്ട് ശുദ്ധനായ അവൻ തീർത്ഥയാത്രയിൽ ലീനനായി. ഹേ ഭാരതാ, അവൻ രുദ്രക്ഷേത്രങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് നിരന്തരം മന്ത്രജപം ചെയ്തു.

Verse 30

कालभीतिगुप्तक्षेत्रगुणाञ्छ्रुत्वाभ्युपाययौ । स्नात्वा ततो महीतोये जप्त्वा मन्त्रांश्च कोटिशः

ഗുപ്തക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹിമകൾ കേട്ട് കാലഭീതി അവിടേക്ക് എത്തി. തുടർന്ന് അവിടെ ഭൂമിജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് കോടിക്കണക്കിന് മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ചു.

Verse 31

निवृत्तो नातिदूरेथ बिल्ववृक्षं ददर्श सः । दृष्ट्वा तं तस्य चाधस्तल्लक्षमेकं जजाप सः

മടങ്ങിവരുമ്പോൾ അധികം ദൂരം പോകുന്നതിന് മുമ്പേ അവൻ ഒരു ബിൽവവൃക്ഷം കണ്ടു. അത് കണ്ടിട്ട് അതിന്റെ കീഴിൽ ഇരുന്ന് ഒരു ലക്ഷ ജപം പൂർത്തിയാക്കി.

Verse 32

जपतस्तस्य विप्रस्य इंद्रियाणि लयं ययुः । केवलं परमानंदस्वरूपोऽसावभूत्क्षणात्

ആ വിപ്രൻ ജപം തുടരുമ്പോൾ അവന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ലയിച്ച് നിശ്ചലമായി. ക്ഷണമാത്രത്തിൽ അവൻ പരമാനന്ദസ്വരൂപനായി മാത്രം നിലകൊണ്ടു.

Verse 33

तस्यानंदस्य नौपम्यं स्वर्गादीनां भवेत्क्वचित् । गंगोदकस्येव मानं केवलं सोऽप्यसावपि

ആ പരമാനന്ദത്തിന് സ്വർഗ്ഗാദികളുമായി എവിടെയും യഥാർത്ഥ ഉപമയില്ല. അതിന്റെ ‘മാനം’ അതുതന്നെ അറിയുന്നു—ഗംഗാജലത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ മാനം ഗംഗാജലത്തിലൂടെയേ ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ.

Verse 34

तत्र लीनो मुहुर्तेन पुनश्चाभूद्यथा पुरा । ततो विसिष्मिये पार्थ कालभीतिरुवाच ह

അവിടെ അവൻ അല്പസമയം ലീനനായി, പിന്നെ മുൻപുപോലെ തന്നെയായി. അപ്പോൾ വിസ്മയത്തോടെ കാലഭീതി—ഹേ പാർഥ—എന്ന് പറഞ്ഞു.

Verse 35

नायं मम महानन्दो वाराणस्यां न नमिषे । न प्रभासे न केदारे न चाप्यमरकण्टके

എന്റെ ഈ മഹാനന്ദം വാരണാസിയിൽ ഇല്ല, നൈമിഷത്തിൽ ഇല്ല; പ്രഭാസത്തിൽ ഇല്ല, കേടാരത്തിൽ ഇല്ല, അമരകണ്ഠകത്തിലും ഇല്ല.

Verse 36

श्रीपर्वते न चान्यत्र यादृशोद्यप्रवर्त्तते । निर्विकाराणि स्वच्छानि गंगांबांसीवखानि मे

ഇന്ന് എന്നിൽ ഉദിച്ച ഈ അവസ്ഥ ശ്രീപർവതത്തിലും ഇല്ല, മറ്റെവിടെയും ഇല്ല. എന്റെ അന്തഃകരണവൃത്തികൾ നിർവികാരവും സുതാര്യവുമാകുന്നു—ഗംഗാജലം നിറഞ്ഞ ചാലുകൾപോലെ.

Verse 37

भूतेषु परमा प्रीतिस्त्रिजगद्द्योतते स्फुटम् । धर्ममेकं परं मह्यं चेतश्चाप्यवगच्छति

സകലഭൂതങ്ങളോടും എന്റെ ഉള്ളിൽ പരമ പ്രീതി ഉദിച്ചിരിക്കുന്നു; ത്രിലോകവും എനിക്ക് സ്ഫുടമായി പ്രകാശിക്കുന്നു. എന്റെ ചിത്തം ഏകമായ പരമധർമ്മത്തെയേ പരമമായി ഗ്രഹിക്കുന്നു.

Verse 38

अहो स्थानप्रभावोऽयं स्फुटं चाप्यत्र प्रोच्यते । निर्दोषं यच्छुचि स्तान सर्वोपद्रववर्जितम्

അഹോ! ഈ സ്ഥലത്തിന്റെ മഹിമയായ ഈ പ്രത്യക്ഷ പ്രഭാവം ഇവിടെ സ്ഫുടമായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു. ഇത് നിർദോഷവും ശുദ്ധവുമായ ധാമം; എല്ലാ ഉപദ്രവങ്ങളും കലഹങ്ങളും ഇല്ലാത്തത്.

Verse 39

तत्र स्थितस्य धर्मार्थस्तद्वद्भूयात्सहस्रधा । तदस्माच्च प्रभावाद्धि जानामीतः स्वचेतसि

അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നവന് ധർമ്മവും അർത്ഥവും അതുപോലെ സഹസ്രഗുണമായി വർദ്ധിക്കുന്നു. ആ പ്രഭാവം കൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ ഇത് എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ സാക്ഷാൽ അറിയുന്നു.

Verse 40

विशिष्टं काशिमुख्येभ्यस्तीर्थेभ्यः स्थानकं त्विदम् । तस्मादत्रैव संस्थोहं तपस्तप्स्यामि पुष्कलम्

ഈ പുണ്യസ്ഥലം കാശി മുതലായ പ്രധാന തീർത്ഥങ്ങളിലേക്കാളും വിശിഷ്ടമാണ്. അതിനാൽ ഞാൻ ഇവിടെ തന്നെയിരുന്ന് സമൃദ്ധമായ തപസ്സു അനുഷ്ഠിക്കും.

Verse 41

इदं चेदं तीर्थमिति सदा यस्तृषितश्चरेत् । न स सिद्धिमवाप्नोति क्लेशेनैव म्रियेत सः

തൃഷ്ണയാൽ പ്രേരിതനായി എപ്പോഴും അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞ്—‘ഇതാണ് തീർത്ഥം, അതാണ് തീർത്ഥം’ എന്നു പറയുന്നവൻ—സിദ്ധി പ്രാപിക്കുകയില്ല; അവൻ ക്ലേശത്തിലേ മരിക്കും.

Verse 42

इति संचिंत्य बिल्वस्य वृक्षस्याधो व्यवस्थितः । जजाप मन्त्रान्रुद्रस्य अंगुष्ठाग्रेण धिष्ठितः

ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച് അദ്ദേഹം ബില്വവൃക്ഷത്തിന്റെ കീഴിൽ സ്ഥിരമായി ഇരുന്നു. അങ്കുഷ്ഠാഗ്രത്തെ ആശ്രയിച്ച് ഏകാഗ്രചിത്തനായി രുദ്രമന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ചു.

Verse 43

गृहीत्वा नियमं तोयबिंदुं वर्षशतेऽग्निवत् । ततो वर्षशते याते जपतस्तस्य भारत

ജലത്തിന്റെ ഒരു തുള്ളി മാത്രം സ്വീകരിച്ച് അദ്ദേഹം കഠിനനിയമം അനുഷ്ഠിച്ചു. അഗ്നിപോലെ തേജസ്സോടെ നൂറുവർഷം ജപത്തിൽ നിലകൊണ്ടു, ഹേ ഭാരത।

Verse 44

कश्चित्तो यभृतं कुम्भं गृहीत्वा नर आव्रजत् । सतं प्रणम्य प्राहेदं कालभीतिं प्रहर्षतः

അപ്പോൾ ജലത്തോടെ നിറഞ്ഞ കുംഭം എടുത്തുകൊണ്ട് ഒരാൾ അവിടെ എത്തി. ആ സത്പുരുഷ തപസ്വിയെ നമസ്കരിച്ചു സന്തോഷത്തോടെ കാലഭീതിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 45

अद्य ते नियमः पूर्णस्तोयमेतन्महामते । गृहाण सफलं मह्यं श्रमं कर्तुमिहार्हसि

ഇന്ന് നിങ്ങളുടെ നിയമം പൂർത്തിയായി, ഹേ മഹാമതേ; ഇതാ ഈ ജലം. ദയവായി സ്വീകരിക്കണം, അങ്ങനെ ഇവിടെ എന്റെ പരിശ്രമം ഫലവത്താകും.

Verse 46

कालभीतिरुवाच । को भवान्वर्णतो ब्रूहि किमाचारश्च तत्त्वतः । जन्माचारौ विदित्वा ते ग्रहीष्याम्यन्यथा न हि

കാലഭീതി പറഞ്ഞു—നീ ആരാണ്? നിന്റെ വർണം പറയുക; സത്യത്തിൽ നിന്റെ ആചാരം എന്താണ്? നിന്റെ ജന്മവും ആചാരവും അറിഞ്ഞശേഷം മാത്രമേ ഞാൻ ഇത് സ്വീകരിക്കൂ; അല്ലെങ്കിൽ ഇല്ല.

Verse 47

नर उवाच । न जाने पितरौ स्वीयौ नष्टौ वा सर्वथा न हि । एवमेवापि पश्यामि सर्वदाऽहं स एव च

ആ മനുഷ്യൻ പറഞ്ഞു—എന്റെ സ്വന്തം മാതാപിതാക്കളെ ഞാൻ അറിയുന്നില്ല; അവർ പൂർണ്ണമായി നശിച്ചുപോയോ ഇല്ലയോ എന്നും അറിയില്ല. ഞാൻ എപ്പോഴും ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ് കാണുന്നത്—ഞാൻ എങ്ങനെ ആണോ അങ്ങനെ തന്നെയാണ്; അവനും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.

Verse 48

आचारैश्चापि धर्मैश्च न कार्यं मम किंचन । तस्माद्वक्ष्यामि नाप्येतन्न चाप्यस्मि समाचरे

ആചാരങ്ങളും ധർമ്മകർമ്മങ്ങളും—അവയുമായി എനിക്ക് ഒന്നും ചെയ്യാനില്ല. അതുകൊണ്ട് ഞാൻ തുറന്നുപറയുന്നു—ആ യോഗ്യതകൾ എനിക്കില്ല; ശരിയായ ആചാരവും ഞാൻ അനുഷ്ഠിക്കുന്നില്ല.

Verse 49

कालभीतिरुवाच । यद्येवं नोदकं तुभ्यं ग्रहीष्याम्यस्मि कर्हिचित् । श्रृणुष्वात्र वचो यन्मे गुरुराह श्रुतीरितम्

കാലഭീതി പറഞ്ഞു—അങ്ങനെ ആണെങ്കിൽ ഞാൻ നിന്നിൽ നിന്ന് ഒരിക്കലും വെള്ളം സ്വീകരിക്കുകയില്ല. ഇവിടെ എന്റെ വാക്ക് കേൾക്കുക—ശ്രുതിയിൽ പ്രസ്താവിച്ചതുപോലെ എന്റെ ഗുരു എന്നെ ഉപദേശിച്ച വചനം.

Verse 50

न ज्ञायते कुलं यस्य बीजशुद्धिं विना ततः । तस्य खादन्पिबन्वापि साधुः सीदति तत्क्षणात्

ബീജശുദ്ധി പരിശോധിക്കാതെ ആരുടെ കുലം അറിയാനാകുന്നില്ലയോ, അവന്റെ അന്നമോ വെള്ളമോ തിന്നുകയോ കുടിക്കുകയോ ചെയ്താൽ സദ്ജനനും ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ ദുരിതത്തിലാകും.

Verse 51

यश्च रुद्रं न जानाति रुद्रभक्तश्च यो नहि । अन्नोदकं तस्य भुञ्जन्पातकी स्यान्न संशयः

രുദ്രനെ അറിയാത്തവനും രുദ്രഭക്തനല്ലാത്തവനും—അവന്റെ അന്നവും വെള്ളവും ഉപഭോഗിക്കുന്നവൻ സംശയമില്ലാതെ പാപിയാകും.

Verse 52

अज्ञात्वा यः शिवं भुक्ते कथ्यते सोऽत्र ब्रह्महा । मार्ष्टि च ब्रह्महान्नादे तस्मात्तस्य न भक्षयेत्

ശിവനെ അറിയാതെ ആഹാരം ഭുജിക്കുന്നവൻ ഇവിടെ ‘ബ്രഹ്മഹാ’ എന്നു പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു. ബ്രഹ്മഹന്റെ അന്നം തിന്നുന്നവനും മലിനനാകും; അതുകൊണ്ട് അവന്റെ അന്നം ഭുജിക്കരുത്.

Verse 53

गंगोदकुम्भः स्याद्यद्वत्तन्मध्ये मद्य बिंदुना । अशिवज्ञस्य यो भुंक्ते शिवज्ञोऽपि तथैव सः

ഗംഗാജലകുംഭത്തിൽ ഒരു മദ്യബിന്ദു വീണാൽ അത് ദൂഷിതമാകുന്നതുപോലെ, ശിവനെ അറിയാത്തവന്റെ അന്നം ഭുജിക്കുന്നവൻ ശിവജ്ഞാനിയാണെങ്കിലും അതുപോലെ തന്നെയാകും.

Verse 54

हीनवर्णश्च यः स्याद्धि शिवभक्तोऽपि नैव सः । प्रतिगृह्यौ गुणौ तस्माद्विलोक्यौ द्वौ प्रतिग्रहे

ഹീനാചാരമോ താഴ്ന്ന നിലയോ ഉള്ളവൻ ശിവഭക്തനെന്ന് പറയുകയുണ്ടായാലും യഥാർത്ഥ ശിവഭക്തനല്ല. അതിനാൽ പ്രതിഗ്രഹത്തിൽ (ദാനം/ആതിഥ്യം സ്വീകരിക്കൽ) രണ്ടു ഗുണങ്ങൾ പരിശോധിക്കണം.

Verse 55

नर उवाच । एतेन तव वाक्येन हास्यं संजायते मम । अहो मुग्धोऽसि मिथ्या त्वमपस्मारी जडोऽपि च

നരൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് എനിക്ക് ചിരി വരുന്നു. അയ്യോ, നീ മോഹിതനാണ്; നീ അസത്യം പറയുന്നു—നീ അപസ്മാരരോഗിയും ജഡനും കൂടിയാണ്.

Verse 56

सदा सर्वेषु भूतेषु शिवो वसति नित्यशः । साध्वसाधु ततो वाक्यं नैव निन्दा शिवस्य सा

ശിവൻ സദാ നിത്യമായി എല്ലാ ജീവികളിലും വസിക്കുന്നു. അതിനാൽ നല്ലത്-ചീത്തയെക്കുറിച്ചുള്ള വാക്ക് യഥാർത്ഥത്തിൽ ശിവനിന്ദയല്ല.

Verse 57

आत्मनश्च परस्यापि यः करोत्यंतरो हरम् । तस्य भिन्नदृशो मृत्युर्विदधे भयमुल्बणम्

സ്വയം-പരൻ എന്നിങ്ങനെ ഹരൻ (ശിവൻ) വിഷയത്തിൽ ഭേദം സൃഷ്ടിക്കുന്നവന്‍, വിഭിന്നദൃഷ്ടിയുള്ള അവന്‍, മൃത്യു ഭയങ്കരമായ ഭയം വരുത്തുന്നു।

Verse 58

अथवा का हि पानीये भवेदशुचिता वद । मृत्तिकोद्भवकुम्भोऽयं पावकेनापि पाचितः

അല്ലെങ്കിൽ പറയുക—ജലത്തിൽ എങ്ങനെ അശുചിത്വം ഉണ്ടാകാം? ഈ കുംഭം മണ്ണിൽ നിന്നു ജനിച്ചതും അഗ്നിയിൽ ചുട്ടതുമാണ്।

Verse 59

पूर्णश्च पयसा कस्मिन्नेषामसुचिता कुतः

ഇത് പാലാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുമ്പോൾ, ഇവയിൽ അശുചിത്വം എവിടെ നിന്നാണ്—എങ്ങനെ വരുക?

Verse 60

अथ चेन्मम संसर्गादशुचित्वं च मीयते । तदस्यां संस्थितः पृथ्व्यामहंत्वं च कुतो वद

എന്റെ സമ്പർക്കം മൂലം അശുചിത്വം ഉണ്ടാകുന്നു എന്ന് കരുതിയാൽ, പറയുക—ഈ ഭൂമിയിലേ തന്നെ സ്ഥാപിതനായവന് ‘അഹംഭാവം’ എവിടെ നിന്നു വരും?

Verse 61

कुतः पृथिव्यां चरसि खे त्वं नैव चरस्युत । एवं विचार्यमाणे ते भाषितं मुग्धवद्भवेत्

നീ ഭൂമിയിൽ നടക്കുന്നു, എന്നാൽ ആകാശത്തിൽ നടക്കുന്നില്ല—എങ്ങനെ? ഇങ്ങനെ പരിശോധിച്ചാൽ നിന്റെ വാക്ക് മോഹിതന്റെ വാക്കുപോലെ തോന്നും।

Verse 62

कालभीतिरुवाच । सर्वभूतेषु चेदेवं शिव एवेति चोच्यते । नास्तिकां मृत्तिका कस्माद्भक्षयंति नभस्यके

കാലഭീതി പറഞ്ഞു—സകലഭൂതങ്ങളിലും ‘ശിവൻ മാത്രമേ ഉള്ളൂ’ എന്നു ഇങ്ങനെ പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ, നഭസ്യ (ഭാദ്രപദ) മാസത്തിൽ മൃത്ക (മണ്ണ്) നാസ്തികനെ എന്തുകൊണ്ട് ‘ഭക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ’ ബാധിക്കുന്നു?

Verse 63

शुद्ध्यर्थं तेन विश्वस्य स्थापिता संस्थितिर्यथा । फलेन पालिता सा च नान्यथा तां श्रृणुष्व च

ശുദ്ധിക്കായി അദ്ദേഹം വിശ്വത്തിന്റെ യഥാവിധി സ്ഥിതി-ക്രമം സ്ഥാപിച്ചു; അത് ഫലത്താൽ തന്നെ (കർമഫലത്താൽ തന്നെ) നിലനിൽക്കുന്നു, മറ്റെങ്ങനെ അല്ല—ഇതു കേൾക്കുക.

Verse 64

ससर्जेति पुरा धाता रूपात्मकमिदं जगत् । तच्च नामप्रपञ्चेन बद्धं दाम्ना च गौर्यथा

പുരാതനകാലത്ത് ധാതാവ് ഈ ജഗത്തെ രൂപാത്മകമായി സൃഷ്ടിച്ചു; അത് നാമപ്രപഞ്ചമെന്ന കയറാൽ പശുവിനെപ്പോലെ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 65

स च नामप्रपञ्चस्तु चतुर्द्धा भिद्यते किल । ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम्

ആ നാമപ്രപഞ്ചം വാസ്തവത്തിൽ നാലായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു—ധ്വനി, വർണങ്ങൾ, പദം, വാക്യം; ഇവയാണ് നാലു ആശ്രയങ്ങൾ.

Verse 66

तत्र ध्वनिर्नादमयो वर्णाश्चाकारपूर्वकाः । पदं शा वमि ति प्रोक्तं वाक्यं चेति शिवं भजेत्

അവിടെ ധ്വനി നാദമയമാണ്; വർണങ്ങൾ ‘അ’കാരത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്നു. ‘ശാ–വ–മി’ എന്നത് പദമായി ഉപദേശിക്കപ്പെടുന്നു, വാക്യവും അതുപോലെ—ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞ് ശിവനെ ഭജിക്കണം.

Verse 67

तच्चापि वाक्यं त्रिविधं भवेदिति श्रुतेर्मतम् । प्रभुसम्मतमेकं च सुहृत्संमतमेव च

ശ്രുതിയുടെ മതപ്രകാരം ആ വാക്യവും ത്രിവിധം—ഒന്ന് പ്രഭു/സ്വാമി സമ്മതമായത്, മറ്റൊന്ന് സുഹൃദ് (ഹിതൈഷി മിത്രൻ) സമ്മതമായത്।

Verse 68

कांतासंमतमेवापि वाक्यं हि त्रिविधं विदुः । प्रभुः स्वामी यथा भृत्यमादिशत्येतदाचर

കാന്താ (പ്രിയ) സമ്മതമായ വാക്കും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു—ഇങ്ങനെ വാക്യം ത്രിവിധമെന്ന് അറിയുന്നു. സ്വാമി ഭൃത്യനോട് ‘ഇത് ആചരിക്ക’ എന്ന് ആജ്ഞാപിക്കുന്നതുപോലെ, അതാണ് പ്രഭുസമ്മത വാക്യം.

Verse 69

तथा श्रुतिस्मृती चोभे प्राहतुः प्रभुसंमतम् । इतिहासपुराणादि सुहृत्संमतमुच्यते

അതുപോലെ ശ്രുതിയും സ്മൃതിയും—ഇരണ്ടും—‘പ്രഭുസമ്മത’ വചനത്തെ പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ഇതിഹാസം, പുരാണം മുതലായവ ‘സുഹൃദ്‌സമ്മത’മെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 70

सुहृद्वत्प्रतिबोध्यैनं प्रवर्तयति तत्त्वतः । काव्यालापादिकं यच्च कांतासंमतमुच्यते

സത്യസുഹൃദ് പോലെ ഉപദേശിച്ച് അവനെ തത്ത്വമാർഗത്തിൽ പ്രവേശിപ്പിക്കണം. കാവ്യാലാപം മുതലായവ (കാന്താ/പ്രിയ) സമ്മതമായാൽ ‘കാന്താസമ്മതം’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 71

प्रभुवाक्यं स्मृतं यच्च सबाह्याभ्यंतरं शुचि । सुहृद्वाक्यं तथा शौचं पालयेत्स्वर्गकांक्षया

സ്വാമിയുടെ വചനങ്ങൾ സ്മരിച്ചു ബാഹ്യവും അന്തസ്സും ശുചിയായി പാലിക്കണം. അതുപോലെ സുഹൃദ് വചനവും അനുസരിച്ചു, സ്വർഗ്ഗകാംക്ഷയാൽ ശൗചം കാത്തുസൂക്ഷിക്കണം.

Verse 72

तदेतत्पालनीयं स्याद्भूमिजानां श्रुतिर्वदेत् । त्वया नास्तिक्यवाक्येन चेदेतदभिधीयते

ഇത് തീർച്ചയായും പാലിക്കേണ്ടതാണ്—എന്ന് ഭൂമിയിൽ ജനിച്ചവരുടെ പരമ്പരാശ്രുതി പറയുന്നു. എന്നാൽ നീ ഇത് നാസ്തികവചനങ്ങളാൽ പ്രസ്താവിച്ചാൽ, ആ രീതിയിൽ അത് സ്വീകര്യമല്ല.

Verse 73

एतेन श्रुतिशास्त्राणि पुराणं च वृतैव किम् । अग्रे सप्तर्षिपूर्वा ये ब्राह्मणाः क्षत्रिया भवन्

അങ്ങനെയെങ്കിൽ വേദശ്രുതി, ശാസ്ത്രങ്ങൾ, പുരാണങ്ങൾ—ഇവയ്ക്കെന്ത് ആവശ്യം? പുരാതനകാലത്ത് സപ്തർഷികൾക്കുമുമ്പുണ്ടായിരുന്ന ബ്രാഹ്മണർ, പിന്നീട് കർമ്മഭൂമികയിൽ ക്ഷത്രിയരായി മാറി.

Verse 74

मुग्धाः सर्वेऽभवन्दक्षा ये हि वेदं गता ह्यनु । तथा वेदांतवचनं सत्त्वस्था ह्यूर्ध्वगामिनः

വേദത്തെ അനുഗമിച്ചവർ എല്ലാവരും, മുമ്പ് മോഹിതരായിരുന്നാലും, പിന്നീട് ദക്ഷരും പരിഷ്കൃതരുമായി. അതുപോലെ വേദാന്തവചനം—സത്ത്വത്തിൽ സ്ഥാപിതരായവരാണ് തീർച്ചയായും ഊർദ്ധ്വഗാമികൾ.

Verse 75

तिष्ठंति राजसा मध्ये ह्यधो गच्छंति तामसाः । सत्त्वाहारैः सत्त्ववृत्त्या स्वर्गगामी भवेत्ततः

രജോഗുണപ്രേരിതർ മദ്ധ്യസ്ഥിതിയിൽ നില്ക്കുന്നു; തമോഗുണാധീനർ അധോഗതിയിലേക്കു പോകുന്നു. എന്നാൽ സാത്ത്വികാഹാരവും സാത്ത്വികവൃത്തിയും കൊണ്ടു മനുഷ്യൻ സ്വർഗ്ഗഗാമിയാകുന്നു.

Verse 76

न चैतदप्य सूयामो यद्भूतेषु शिवो न हि । अस्त्येव सर्वभूतेषु श्रृण्वत्राप्युपमानकम्

ഇതിൽ നാം അസൂയയോ വൈരമോ കാണിക്കരുത്; കാരണം ജീവികളിൽ ശിവൻ ഇല്ല എന്നല്ല. അവൻ തീർച്ചയായും സർവ്വഭൂതങ്ങളിലും നിലകൊള്ളുന്നു—ഇവിടെ ഒരു ഉപമയും കേൾക്കുക.

Verse 77

यथा सुवर्णजातानि भूषणानि बहूनि च । कानिचिच्छ्रद्धरूपाणि हीनरूपाणि कानिचित्

സ്വർണ്ണത്തിൽ നിന്നു പല ആഭരണങ്ങളും ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ—ചിലത് ശ്രദ്ധാഭരിതമായ ഉത്തമരൂപമുള്ളവ, ചിലത് രൂപത്തിൽ ഹീനമായവ।

Verse 78

स्वर्णं सर्वेषु चास्त्येव तथैव स सदाशिवः । हीनरूपं शोधितं सच्छुद्धिमेति न चैकताम्

എല്ലാ ആഭരണങ്ങളിലും സ്വർണ്ണം തീർച്ചയായും നിലകൊള്ളുന്നു; അതുപോലെ എല്ലാ ജീവികളിലും ആ സദാശിവൻ സന്നിഹിതനാണ്। ഹീനരൂപം ശോധിതമാകുമ്പോൾ സത്യശുദ്ധി പ്രാപിക്കും; എങ്കിലും എല്ലാറ്റിനോടും ഒരേ രൂപമായി മാറുകയില്ല।

Verse 79

तथेदं शोधितं देहं शुद्धं दिवि व्रजेत्स्फुटम् । तस्मात्सर्वात्मना हीनान्न ग्राह्यं बत धीमता

അതുപോലെ ഈ ദേഹം ശോധിതമായി ശുദ്ധമായാൽ വ്യക്തമായി സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലേക്ക് ഗമിക്കുന്നു। അതിനാൽ ജ്ഞാനി സർവ്വഥാ ഹീനമായതു സ്വീകരിക്കരുത്।

Verse 80

चेदिदं शोधयेद्देहं नैव ग्राह्यं समंततः । सर्वतो यः प्रति ग्राही निहाराहारयोर्न च

ഈ ദേഹം ശോധിതമായാലും എല്ലാതരത്തിലും എല്ലാ ഇടപാടുകളിലും അത് സ്വീകരണീയമല്ല; കാരണം എല്ലായിടത്തുനിന്നും വിവേചനമില്ലാതെ സ്വീകരിക്കുന്നവൻ ആചാരത്തിലും ആഹാരത്തിലും ശുദ്ധനല്ല।

Verse 81

शुचिः स्यादल्पदिवसात्पाषाणोऽसौ भवेत्स्फुटम् । तस्मात्सर्वात्मना नैव ग्रहीष्येहं जलं स्फुटम्

അവൻ കുറച്ച് ദിവസങ്ങൾക്കകം ‘ശുചി’യായാലും, അവന്റെ കല്ലുപോലെയുള്ള സ്വഭാവം വ്യക്തമായി തന്നെ നിലനിൽക്കും। അതിനാൽ ഞാൻ പൂർണ്ണനിശ്ചയത്തോടെ ഇവിടെ ഈ ജലം ഒരിക്കലും സ്വീകരിക്കുകയില്ല।

Verse 82

साधुवाप्यथवाऽसाधु प्रमाणं नः श्रुतिः परा । एवमुक्ते स च नरः प्रहसन्दक्षिणेन च

അത് സാധുവായാലും അസാധുവായാലും, ഞങ്ങൾക്ക് പരമപ്രമാണം ശ്രുതിയത്രേ. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ മനുഷ്യൻ ചിരിച്ചു, വലങ്കൈകൊണ്ടും സൂചന ചെയ്തു.

Verse 83

अंगुष्ठेन लिखन्भूमिं चक्रे गर्तं महोत्तमम् । तत्र चिक्षेप तत्तोयं तेन गर्तः स्म पूरितः

അംഗുഷ്ഠംകൊണ്ട് നിലം കുറിച്ച് അവൻ അത്യുത്തമമായ ഒരു കുഴി ഉണ്ടാക്കി. ആ വെള്ളം അതിലേക്കെറിഞ്ഞപ്പോൾ കുഴി വെള്ളംകൊണ്ട് നിറഞ്ഞു.

Verse 84

अत्यरिच्यत तोयं च चक्रे पादेन संलिखन् । चक्रे सरः पूरितं चाप्यतिरिक्तजलेन तत्

വെള്ളം കവിഞ്ഞൊഴുകി; പിന്നെ അവൻ പാദംകൊണ്ട് നിലം കുറിച്ച് ഒരു സരോവർ ഉണ്ടാക്കി. അതും അധികജലത്താൽ നിറഞ്ഞു.

Verse 85

तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा नैव विप्रो विसिष्मिये । यतो बहुविधं चित्रं भवेद्भूताद्युपासिषु

ആ മഹാദ്ഭുതം കണ്ടിട്ടും ആ ബ്രാഹ്മണൻ ഒട്ടും അത്ഭുതപ്പെട്ടില്ല; കാരണം ഭൂതാദികളെ ഉപാസിക്കുന്നവരിൽ പലവിധ വിചിത്ര അത്ഭുതങ്ങൾ സംഭവിക്കാം.

Verse 86

तच्चित्रेण न जह्याच्च श्रुतिमार्गं सनातनम्

ഇത്തരം വിചിത്ര അത്ഭുതങ്ങൾ കൊണ്ടും ശ്രുതി ഉപദേശിച്ച സനാതനമാർഗം ഉപേക്ഷിക്കരുത്.

Verse 87

नर उवाच । अतिमूर्खोसि विप्रत्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे । किं न श्रुतस्त्वया श्लोकः पुराविद्भिरुदीरितः । कूपोन्यस्य घटोऽन्यस्य रज्जुरन्यस्य भारत

ആ മനുഷ്യൻ പറഞ്ഞു—നീ അതിമൂഢൻ; എങ്കിലും ബ്രാഹ്മണത്വവും പണ്ഡിതവാക്കുകളും പറയുന്നു. പുരാതന ജ്ഞാനികൾ ഉച്ചരിച്ച ശ്ലോകം കേട്ടിട്ടില്ലയോ—‘കിണർ ഒരാളുടെ, ഘടം മറ്റൊരാളുടെ, കയർ മറ്റൊരാളുടെ, ഹേ ഭാരത’॥

Verse 88

पायंत्यन्ये पिबंत्यन्ये सर्वे ते समभागिनः । तज्जलं मम कस्मात्त्वं धर्मज्ञो न पिबस्यसि

ചിലർ മറ്റുള്ളവരെ കുടിപ്പിക്കുന്നു, ചിലർ സ്വയം കുടിക്കുന്നു—എങ്കിലും എല്ലാവരും സമഭാഗികളാണ്. ആ ജലം എന്റെതാണ്; പിന്നെ ധർമ്മജ്ഞനെന്ന് പറയുന്ന നീ എന്തുകൊണ്ട് കുടിക്കാത്തത്?

Verse 89

नारद उवाच । ततो विममृशे श्लोको बहुधा समभागिनाम् । अनिश्चयाद्विचार्यासौ घटाद्यैः समभागिता

നാരദൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ അവൻ ‘സമഭാഗികൾ’ എന്ന ആ ശ്ലോകത്തെ പലവിധം ആലോചിച്ചു. ഉറപ്പില്ലാത്തതിനാൽ, ഘടം മുതലായ ഉപാധികളിലൂടെ പോലും സമഭാഗിത്വമുണ്ടോ എന്ന് വിചാരിച്ചു.

Verse 90

बहुपोतद्रव्यक्षेपः सर्वैः सा समभागिता । एवं कर्तुः फलैः सर्वैः समं स्याच्च पुनःपुनः

അനേകം പടവുകളോളം ദ്രവ്യം എല്ലാവരും ചേർത്ത് നിക്ഷേപിച്ചാൽ, ആ കർമ്മപുണ്യം എല്ലാവർക്കും സമഭാഗമാകും. അതുപോലെ കർത്താവിന് ലഭിക്കുന്ന ഫലവും വീണ്ടും വീണ്ടും എല്ലാവർക്കും സമമായി ലഭിക്കും.

Verse 91

यः शुचिश्च शिवं ध्यायन्प्रासादकूपकर्तरि । जलप्रतिग्रहाभावात्पिबतोऽस्य समं फलम्

ശുദ്ധചിത്തനായി ശിവനെ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട്, പ്രാസാദവും കിണറും നിർമ്മിച്ചവന്റെ കിണറ്റിലെ ജലം കുടിക്കുന്നവൻ—ജലത്തിൽ ‘പ്രതിഗ്രഹം’ (ദാനം സ്വീകരിക്കൽ) ഇല്ലാത്തതിനാൽ—അവനു നിർമ്മാതാവിനോടു സമമായ ഫലം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 92

इति निश्चित्य प्रोवाच कालभीतिर्नरं च तम् । सत्यमेत्किं तु कुंभपयसा गर्तपूरणे

ഇങ്ങനെ നിശ്ചയിച്ച് കാലഭീതി ആ മനുഷ്യനോട് പറഞ്ഞു—“ഇത് സത്യം; പക്ഷേ ഒരു കുടം വെള്ളംകൊണ്ട് കുഴി എങ്ങനെ നിറയും?”

Verse 93

दृष्ट्वा प्रत्यक्षतो मादृक्कथं पिबति भो वद । साधु वाप्यथवाऽसाधु न पिबेयं कथंचन

“കണ്ണിന് മുന്നിൽ തന്നെ ഇത് പ്രത്യക്ഷമായി കാണുമ്പോൾ എനിക്കുപോലെയുള്ളവൻ എങ്ങനെ കുടിക്കും? പറയൂ. നല്ലതായാലും ചീത്തയായാലും ഞാൻ ഒരുവിധത്തിലും കുടിക്കില്ല.”

Verse 94

एवं विनिश्चयं दृष्ट्वास्य स्थिरं कुरुनंदन । पुरुषोऽसौ प्रहस्यैव क्षणादंतर्दधे ततः

അവന്റെ നിശ്ചയം ഇങ്ങനെ ദൃഢമാണെന്ന് കണ്ടു, ഹേ കുരുനന്ദന, ആ പുരുഷൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ക്ഷണത്തിൽ അവിടെ നിന്ന് അന്തർധാനം ചെയ്തു.

Verse 95

कालभीतिश्च परमं विस्मयं समुपागतः । वृत्तांतः कोयमित्येव चिंतयामास भूयसा

കാലഭീതി അത്യന്തം വിസ്മയത്തിലായി ഏറെ ചിന്തിച്ചു—“ഇത് എന്ത് സംഭവമാണ്? ഇതെന്ത് കാര്യം?”

Verse 96

ततश्चिंतयतस्तस्य बिल्वाधस्तात्सुशोभनम् । उच्छ्रितं सुमहालिंगं पृथिव्या द्योतयद्दिशः

അവൻ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ബിൽവവൃക്ഷത്തിന്റെ കീഴിൽ അത്യന്തം ശോഭനമായ, ഉയർന്ന മഹാലിംഗം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അത് ഭൂമിയിലെ ദിക്കുകളെ പ്രകാശിപ്പിച്ചു.

Verse 97

प्रादुर्भावे ततस्तस्य महालिंगस्य भारत । ननर्त खेप्सरोवृंदं गधर्वा ललितं जगुः

ആ മഹാലിംഗത്തിന്റെ പ്രാദുർഭാവത്തിൽ, ഹേ ഭാരതാ, ആകാശത്തിൽ അപ്സരാവൃന്ദം നൃത്തം ചെയ്തു; ഗന്ധർവർ മധുരമായി പാടി.

Verse 98

पारिजातमयीं पुष्पवृष्टिमिंद्रो मुमोच ह । जयेति देवा मुनयस्तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः

ഇന്ദ്രൻ പാരിജാതപുഷ്പവൃഷ്ടി ചൊരിഞ്ഞു; ദേവന്മാരും മുനിമാരും ‘ജയ’ എന്നു ഘോഷിച്ച് വിവിധ സ്തവങ്ങളാൽ പ്രഭുവിനെ സ്തുതിച്ചു.

Verse 99

तस्मिन्महति कौरव्य वर्तमाने महोत्सवे । कालभीतिः प्रमुदितः प्रणम्य स्तोत्रमैरयत्

ആ മഹാമഹോത്സവം നടക്കുമ്പോൾ, ഹേ കൗരവ്യ, ആനന്ദഭരിതനായ കാലഭീതി നമസ്കരിച്ചു സ്തോത്രം ഉച്ചരിക്കാൻ തുടങ്ങി.

Verse 100

पापस्य कालं भवपंककालं कलाकलं कालमार्गस्य कालम् । देवं महाकालमहं प्रपद्ये श्रीकालकंठं भवकालरूपम्

പാപത്തിന്റെ കാലനായവനേ, ഭവപങ്കം നശിപ്പിക്കുന്നവനേ, കലകലനാദസ്വരൂപനേ, കാലമാർഗത്തിനും കാലനായ ദേവ മഹാകാലാ—ശ്രീ കാലകണ്ഠാ, ഭവചക്രാന്തക കാലരൂപാ, ഞാൻ നിന്റെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 101

ईशानवक्त्रं प्रणमामि त्वाहं स्तौति श्रुतिः सर्वविद्येश्वरस्त्वम् । भूतेश्वरस्त्वं प्रपितामहस्त्वं तस्मै नमस्तेस्तु महेश्वराय

ഞാൻ നിന്റെ ഈശാനമുഖത്തെ പ്രണാമിക്കുന്നു. ശ്രുതി—വേദം തന്നേ നിന്നെ സ്തുതിക്കുന്നു; നീ സർവ്വവിദ്യകളുടെ ഈശ്വരൻ, ഭൂതേശ്വരൻ, ആദി പിതാമഹൻ. അതിനാൽ ഹേ മഹേശ്വരാ, നിനക്കു നമസ്കാരം.

Verse 102

यं स्तौति वेदस्तमहं प्रपद्ये तत्पुरुषसंज्ञं शरणं द्वितीयम् । त्वां विद्महे तच् नस्त्वं प्रदेहि श्रीरुद्र देवेश नमोनमस्ते

വേദങ്ങൾ സ്തുതിക്കുന്ന ആ പരമേശ്വരനിൽ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു—‘തത്പുരുഷ’ എന്ന നാമത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്ന രണ്ടാം ആശ്രയം. ഞങ്ങൾ നിന്നെ അറിയുന്നു; ആ അനുഗ്രഹം ഞങ്ങൾക്ക് ദയചെയ്യണമേ. ശ്രീരുദ്ര ദേവേശാ, നിനക്കു വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം.

Verse 103

अघोरवक्त्रं त्रितयं प्रपद्ये अथर्वजुष्टं तव रूपकाणि । अघोरघोराणि च घोरघोराण्यहं सदानौमि भूतानि तुभ्यम्

നിന്റെ മൂന്നാം മുഖമായ ‘അഘോര’ത്തിൽ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു; അഥർവ പരമ്പരയിൽ പ്രീതിപാത്രമായ നിന്റെ രൂപങ്ങൾ ഇവയാണ്. അവ സൗമ്യമാകട്ടെ ഭയങ്കരമാകട്ടെ, നിന്റെ അധീനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന എല്ലാ ഭൂത-പ്രാണികൾക്കും ഞാൻ സദാ നമസ്കരിക്കുന്നു.

Verse 104

चतुर्थवक्त्रं च सदा प्रपद्ये सद्योभिजाताय नमोनमस्ते । भवेभवेनादिभवो भवस्व भवोद्भवो मां शिव तत्रतत्र

ഞാൻ സദാ നിന്റെ നാലാം മുഖമായ ‘സദ്യോജാത’ത്തിൽ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു; നിനക്കു വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം. ജന്മജന്മങ്ങളിൽ നീയേ എന്റെ ആദികാരണമാകണമേ; ഹേ ശിവാ, ഭവത്തെ അതിക്രമിച്ച് ഉദ്ഭവിച്ചവനേ, അവിടവിടെയെല്ലാം എന്നെ കാത്തു നയിക്കണമേ.

Verse 105

नमोस्तु ते वामदेवाय ज्येष्ठरुद्राय कालाय कलाविकारिणे । बलंकरायापि बलप्रमाथिने भूतानि हंत्रे च मनोन्मनाय

വാമദേവരൂപത്തിലും, ജ്യേഷ്ഠരുദ്രരൂപത്തിലും, കാലരൂപത്തിലും—കലകളെ പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്നവനായ നിനക്കു നമസ്കാരം. ബലം നൽകുന്നവനും എല്ലാ ബലത്തെയും ദമിപ്പിക്കുന്നവനും, ദുഷ്ടഭൂതങ്ങളെ സംഹരിക്കുന്നവനും, മനസ്സിന് അതീതനായ ‘മനോന്മനാ’ നിനക്കു നമസ്കാരം.

Verse 106

त्रियंबकं त्वां च यजामहे वयं सुपुण्यगंधैः शिवपुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकं पक्वमिवोग्रबंधनाद्रक्षस्व मां त्र्यंबक मृत्युमार्गात्

പരമ പുണ്യസുഗന്ധങ്ങളാൽ, ശിവമയമായ ക്ഷേമവും പുഷ്ടിയും വർധിപ്പിക്കുന്ന ത്ര്യംബകനെ ഞങ്ങൾ ആരാധിക്കുന്നു. പാകമായ ഉർവാരുകം (വെള്ളരിക്ക) കടുത്ത ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് വിടുതൽ നേടുന്നതുപോലെ, ഹേ ത്ര്യംബകാ, എന്നെ മരണപഥത്തിൽ നിന്ന് വിടുവിച്ച് കാത്തരുളണമേ.

Verse 107

षडक्षरं मंत्रवरं तवेश जपंति ये मुनयो वीतरागाः । तेषां प्रसन्नोऽसि जपामहेतं त्वोंकारपूर्वं च नमः शिवाय

ഹേ ഈശ്വരാ! വിരാഗികളായ മുനിമാർ നിന്റെ ശ്രേഷ്ഠമായ ഷഡക്ഷര മന്ത്രം ജപിക്കുന്നു; അവരോടു നീ പ്രസന്നനാകുന്നു. ഞങ്ങളും അതേ മന്ത്രം ജപിക്കുന്നു—ഓംകാരപൂർവ്വം ‘നമഃ ശിവായ’ എന്നു.

Verse 108

एवं स्तुतो महादेवो लिंगान्निःसृत्य भारत । त्रिजगद्द्योतयन्मभासा प्रत्यक्षः प्राह च द्विजम्

ഹേ ഭാരതാ! ഇങ്ങനെ സ്തുതിക്കപ്പെട്ട മഹാദേവൻ ലിംഗത്തിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ടു. ത്രിലോകത്തെയും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന മഹാപ്രഭയോടെ അദ്ദേഹം പ്രത്യക്ഷനായി ദ്വിജനോടു പറഞ്ഞു.

Verse 109

यत्त्वयात्र महातीर्थे भृशमाराधितो द्विज । तेनाति तुष्टस्ते वत्स नेशः कालः कथंचन

ഹേ ദ്വിജാ! ഈ മഹാതീർത്ഥത്തിൽ നീ അത്യന്തം ഭക്തിയോടെ എന്നെ ആരാധിച്ചു; അതിനാൽ, വത്സാ, ഞാൻ നിനക്കു മേൽ അത്യന്തം പ്രസന്നനാണ്. ഇനി കാലൻ ഒരുവിധത്തിലും നിന്നെ അധീനപ്പെടുത്തുകയില്ല.

Verse 110

अहं च नररूपी यो दृष्ट्वा ते धर्मसंस्थितिम् । धन्यस्तद्धर्ममार्गोऽयं पाल्यते यद्भवद्विधैः

ഞാനും—മാനവരൂപത്തിൽ ആയിരുന്നാലും—നിന്റെ ധർമ്മനിഷ്ഠ കണ്ടു പറയുന്നു: ധന്യമാണ് ഈ ധർമ്മമാർഗം; നിനക്കുപോലുള്ള സജ്ജനർ അതിനെ പാലിച്ചു നിലനിർത്തുന്നു.

Verse 111

सर्वतीर्थोदकैर्गरतः पूरितो मे सरस्तथा । जलमेतन्महापुण्यं त्वदर्थं मे समाहृतम्

എന്റെ സരോവരും എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിൽ നിന്നു കൊണ്ടുവന്ന ജലങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഈ ജലം മഹാപുണ്യമയം; നിന്റെ നിമിത്തം ഞാൻ ഇതു സമാഹരിച്ചതാണ്.

Verse 112

सप्तमंत्ररहस्यं च यत्कृतं स्तवनं मम । अनेन पठ्यमानेन सप्तमंत्रफलं भवेत्

ഏഴ് മന്ത്രങ്ങളുടെ ഗൂഢരഹസ്യം എന്റെ ഈ സ്തവനത്തിൽ നിബദ്ധമായിരിക്കുന്നു. ഇത് പാരായണം ചെയ്താൽ സപ്തമന്ത്രസാധനയുടെ ഫലമേ ലഭിക്കും.

Verse 113

अभीष्टं च वरं मत्तो वृणीष्व मनसेप्सितम् । त्वयातितोषितो ह्यस्मिनादेयं विद्यते तव

എന്നിൽ നിന്ന് നിന്റെ ഹൃദയം ആഗ്രഹിക്കുന്ന അഭീഷ്ടവരം തിരഞ്ഞെടുക്കുക. നീ എന്നെ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനാക്കിയിരിക്കുന്നു; ഇവിടെ നിനക്കായി തടയേണ്ടതൊന്നുമില്ല.

Verse 114

कालभीतिरुवाच । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यत्त्वं तुष्टोऽसि शंकर । त्वत्तोषात्सफला धर्माः श्रमायैवान्यतामताः

കാലഭീതി പറഞ്ഞു—ഞാൻ ധന്യൻ, ഞാൻ അനുഗ്രഹിതൻ; ഹേ ശങ്കര, നീ പ്രസന്നനായതിനാൽ. നിന്റെ തൃപ്തിയാൽ ധർമ്മകർമ്മങ്ങൾ ഫലപ്രദമാകുന്നു; അല്ലെങ്കിൽ അവ വെറും പരിശ്രമമാത്രം എന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.

Verse 115

यदि तुष्टोऽसि सांनिद्यं लिंगेऽत्र क्रियतां सदा । अक्षयं तत्कृतं चास्तु यल्लिंगे क्रियतेऽत्र च

നീ പ്രസന്നനായാൽ, ഈ ലിംഗത്തിൽ നിന്റെ സാന്നിധ്യം സദാ സ്ഥാപിതമാകട്ടെ. ഈ ലിംഗത്തിനായി ഇവിടെ ചെയ്യുന്നതെല്ലാം അക്ഷയഫലദായകമാകട്ടെ.

Verse 116

जपतो यत्फलं देवपंचमंत्रायुतेन च । तत्फलं जायतां नणामस्य लिंगस्य दर्शने

ദൈവ പഞ്ചാക്ഷരമന്ത്രം പത്തായിരം പ്രാവശ്യം ജപിച്ചതാൽ ലഭിക്കുന്ന ഫലം ഏതോ, അതേ ഫലം ഈ ലിംഗത്തിന്റെ ദർശനവും ഭക്തിപൂർവ്വ നമസ്കാരവും മാത്രത്താൽ ലഭിക്കട്ടെ.

Verse 117

कालमार्गादहं यस्मान्मोचितोऽहं महेश्वर । महाकालमिति ख्यातं लिंगं तस्माद्भवत्विदम्

ഹേ മഹേശ്വരാ! ഞാൻ കാലമാർഗ്ഗം (മൃത്യുപഥം) മുതൽ മോചിതനായതിനാൽ, ഈ ലിംഗം ‘മഹാകാല’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാകട്ടെ.

Verse 118

अस्मिंश्च कूपे यो मर्त्यः स्नात्वा तर्पयते पितॄन् । सर्वतीर्थफलं चास्तु पितॄणामक्षया गतिः

കൂടാതെ ആരെങ്കിലും ഈ കിണറ്റിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പിതൃകൾക്ക് തർപ്പണം അർപ്പിച്ചാൽ—അവന് സർവ്വതീർത്ഥഫലം ലഭിക്കട്ടെ; പിതൃകൾക്ക് അക്ഷയഗതി സിദ്ധിക്കട്ടെ.

Verse 119

इति तस्यवचः श्रुत्वा प्रीतस्तं शंकरोऽब्रवीत् । स्वायंभुवं यत्र लिंगं तत्र नित्यं वसाम्यहम्

അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് പ്രസന്നനായ ശങ്കരൻ പറഞ്ഞു: എവിടെ സ്വയംഭൂ ലിംഗം ഉണ്ടോ, അവിടെ ഞാൻ നിത്യവും വസിക്കുന്നു.

Verse 120

स्वयंभुबाणरत्नोत्थदातुपाषाणलोहजम् । लिंगं क्रमेण फलदमंत्यात्पूर्वं दशोत्तरम्

സ്വയംഭൂ, ബാണനിർമ്മിതം, രത്നോത്ഭവം, ധാതു/കല്ല്/ലോഹംകൊണ്ടുള്ളത്—ഇത്തരം ലിംഗങ്ങൾ ക്രമമായി ഫലം നൽകുന്നു; മുൻപുള്ളവ പിന്നിലുള്ളവയെക്കാൾ പത്തിരട്ടി ഫലപ്രദമെന്നു പറയുന്നു.

Verse 121

आकाशे तारकालिंगं पाताले हाटकेश्वरम् । स्वायंभुवं धारपृष्ठे तदेतत्त्रितयं समम्

ആകാശത്തിൽ താരകാ-ലിംഗം, പാതാളത്തിൽ ഹാടകേശ്വരം, ധാരയുടെ പൃഷ്ഠത്തിൽ സ്വയംഭൂ (ലിംഗം)—ഈ ത്രയവും പവിത്രതയിലും ശക്തിയിലും സമമാണ്.

Verse 122

विशेषात्प्रार्थितं यच्च तच्च भविष्यति । अत्र पुष्पं फलं पूजा नैवेद्यं स्तवनक्रिया

ഇവിടെ പ്രത്യേകമായി ഹൃദയപൂർവ്വം പ്രാർത്ഥിക്കുന്നതു നിശ്ചയമായും സഫലമാകും. ഇവിടെ പുഷ്പ-ഫലാർപ്പണം, പൂജ, നൈവേദ്യം, സ്തുതിക്രിയ എന്നിവ വിശേഷഫലപ്രദം.

Verse 123

दानं वान्यश्च यत्किंचिदक्षयं तद्भविष्यति । माघासितचतुर्दश्यां शिवयोगे च पुत्रक

ദാനമോ മറ്റേതെങ്കിലും പുണ്യകർമ്മമോ—അതിന്റെ ഫലം അക്ഷയമാകും; പ്രത്യേകിച്ച് മാഘമാസ കൃഷ്ണപക്ഷ ചതുര്ദശിയിൽ, ശിവയോഗം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, മകനേ.

Verse 124

लिंगाच्च पूर्वतः कूपेस्नात्वा यस्तर्पयेत्पितॄन् । सर्वतीर्थफलावाप्तिः पितॄणां चाक्षया गतिः

ലിംഗത്തിന്റെ കിഴക്കുള്ള കിണറ്റിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പിതൃകൾക്ക് തർപ്പണം ചെയ്യുന്നവൻ സർവ്വ തീർത്ഥഫലവും പ്രാപിക്കുന്നു; പിതൃകൾക്ക് അക്ഷയഗതി ലഭിക്കുന്നു.

Verse 125

तस्यां रात्रौ महाकालं यामेयामे प्रपूजयेत् । यः क्षिपेत्सर्वलिंगेषु स जागरफलं लभेत्

ആ രാത്രിയിൽ ഓരോ യാമത്തിലും മഹാകാലനെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കണം. സർവ്വ ലിംഗങ്ങളിലും അർപ്പണം ചെയ്യുന്നവൻ ജാഗരണത്തിന്റെ പൂർണ്ണഫലം പ്രാപിക്കും.

Verse 126

जितेंद्रियश्च यो नित्यं मां लिंगेत्र प्रपूजयेत् । भुक्तिमुक्ती न दूरस्थे तस्य नित्यं द्विजोत्तम

ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! ഇന്ദ്രിയജയം നേടിയ ഭക്തൻ ഈ ലിംഗക്ഷേത്രത്തിൽ നിത്യമായി എന്നെ പൂജിച്ചാൽ, അവനു ഭോഗവും മോക്ഷവും ദൂരെയല്ല—എപ്പോഴും സമീപത്തുതന്നെ ഇരിക്കും.

Verse 127

माघे चतुर्दश्यष्टम्यां सोमवारे च पर्वणि । स्नात्वा सरसि योऽभ्यर्च्य लिंगमेतच्छिवं व्रजेत्

മാഘമാസത്തിലെ ചതുര്ദശിയിലോ അഷ്ടമിയിലോ, കൂടാതെ പർവ്വദിനമായ തിങ്കളാഴ്ചയും, ആരെങ്കിലും തടാകത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ഈ ശിവലിംഗത്തെ ഭക്തിയോടെ പൂജിച്ചാൽ അവൻ ശിവപദം പ്രാപിക്കും।

Verse 128

दानं तपो रुद्रजापः सर्वमक्षयमेव च । त्वं च नन्दी द्वितीयो मे प्रतीहारो भविष्यसि

ദാനം, തപസ്സ്, രുദ്രനാമജപം—ഇവയൊക്കെയും സത്യമായും അക്ഷയഫലമാകുന്നു। നന്ദീ, നീ എന്റെ രണ്ടാം ദ്വാരപാലകനാകും।

Verse 129

कालमार्गजयाद्वत्स महाकाला भिधश्चिरम् । करंधमोऽत्र राजर्षिरचिरादागमिष्यति

വത്സാ, കാലത്തിന്റെ മാർഗ്ഗം ജയിച്ചതിനാൽ അവൻ ദീർഘകാലമായി ‘മഹാകാലൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനാണ്। ഇവിടെ കരന്ധമൻ എന്ന രാജർഷിയും ഉടൻ എത്തും।

Verse 130

तस्य प्रोच्य भवान्धर्मांस्ततो मल्लोकमाव्रज । इत्युक्त्वा भगवान्रुद्रो लिंगमध्ये न्यलीयत

അവനോട് ധർമ്മങ്ങളെ ഉപദേശിച്ച് ഭഗവാൻ രുദ്രൻ—“പിന്നെ എന്റെ ലോകത്തിലേക്ക് വരിക” എന്നു അരുളി. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് പ്രഭു ലിംഗത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ തന്നെ ലയിച്ചു।

Verse 131

महाकालोऽपि मुदितस्तत्र तेपे महत्तपः

മഹാകാലനും അവിടെ സന്തോഷത്തോടെ മഹത്തായ തപസ്സ് അനുഷ്ഠിച്ചു।

Verse 132

इति महाकालप्रादुर्भावः । नारद उवाच । अथ केनापि कालेन पार्थ राजा करंधमः । विशेषमिच्छुर्धर्मेषु श्रुत्वा तीर्थमहागुणान्

ഇങ്ങനെ മഹാകാലന്റെ പ്രാദുര്ഭാവം. നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഒരു സമയത്ത് പാർഥരാജാവായ കരന്ധമൻ ധർമ്മത്തിൽ പ്രത്യേക ശ്രേഷ്ഠത ആഗ്രഹിച്ചു തീർത്ഥങ്ങളുടെ മഹാഗുണങ്ങൾ കേട്ടു.

Verse 133

महाकालचरित्रं च तत्रैव समुपाययौ । महीसागर तोयेऽसौ स्नात्वा लिंगान्यथार्चयत्

അവൻ മഹാകാലചരിത്രം പ്രസിദ്ധമായ അതേ സ്ഥലത്തേക്ക് എത്തി. ഭൂമി-സാഗരജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പിന്നെ യഥാക്രമം ലിംഗങ്ങളെ ആരാധിച്ചു.

Verse 134

महाकालमनुप्राप्य परमां प्रीतिमागतः । स पश्यन्सुमहालिंगं नातृप्यत जनेस्वरः

മഹാകാലനെ പ്രാപിച്ചപ്പോൾ അവൻ പരമാനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞു. അത്യന്തം മഹത്തായ ലിംഗം ദർശിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ ജനേശ്വരൻ തൃപ്തനായില്ല.

Verse 135

यथा दरिद्रः कृपणो निधिकुम्भमवाप्य च । सफलं जीवितं मेने महाकालं निरीक्ष्य सः

ദരിദ്രനും കൃപണനുമായ ഒരാൾ നിധികുംഭം ലഭിച്ചാൽ ജീവിതം സഫലമെന്ന് കരുതുന്നതുപോലെ, മഹാകാലനെ ദർശിച്ച് അവൻ തന്റെ ജീവിതം കൃതാർത്ഥമെന്ന് വിചാരിച്ചു.

Verse 136

पंचमंत्रायुतजपफलं यस्येह दर्शनात् । ततः सपर्ययाक्ष्यर्च्य महत्यासौ प्रणम्य च

ഇവിടെ അവന്റെ ദർശനമാത്രം പഞ്ചമന്ത്രത്തിന്റെ പത്തായിരം ജപഫലം നൽകുന്നു—അതിനുശേഷം അവൻ യഥാവിധി ഉപചാരങ്ങളോടെ പൂജ നടത്തി, ഭക്തിയോടെ അർച്ചന ചെയ്ത് മഹാഭക്തിയോടെ പ്രണാമം ചെയ്തു.

Verse 137

श्रुत्वा च लिंगप्रवरं महाकालमुपासदत् । ततो रुद्रवचः स्मृत्वा महाकालः स्मयन्निव

ലിംഗങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മഹാകാലന്റെ മഹിമ കേട്ട് അവൻ ആരാധനയ്ക്കായി സമീപിച്ചു. അപ്പോൾ രുദ്രവചനം സ്മരിച്ചു മഹാകാലൻ যেন മന്ദമായി പുഞ്ചിരിച്ചതുപോലെ തോന്നി.

Verse 138

प्रत्युद्गम्य नृपं पूजामर्घं च प्रत्यपादयत् । ततः कुशलप्रश्रादि कृत्वा शांतमुखं नृपः

രാജാവിനെ വരവേൽക്കാൻ മുന്നോട്ട് ചെന്നു അദ്ദേഹം പൂജയും അർഘ്യവും സമർപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് കുശലപ്രശ്നാദി ശിഷ്ടാചാരങ്ങൾ നടത്തി രാജാവിന്റെ മുഖം ശാന്തമായി.

Verse 139

महाकालमुपामंत्र्य कथांते वाक्यमब्रवीत् । भगवन्संशयो मह्यं सदाऽयं परिवर्तते

സംഭാഷണത്തിന്റെ അവസാനം മഹാകാലനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് അവൻ പറഞ്ഞു—“ഭഗവൻ, എന്റെ ഉള്ളിലെ ഈ സംശയം എപ്പോഴും വീണ്ടും വീണ്ടും തിരിഞ്ഞുവരുന്നു.”

Verse 140

यदिदं तर्पणंनाम पितॄणां क्रियते नृभिः । जलमध्ये जलं याति कथं तृप्यंति पूर्वजाः

മനുഷ്യർ പിതൃകൾക്കായി ‘തർപ്പണം’ ചെയ്യുമ്പോൾ അർപ്പിക്കുന്ന ജലം ജലത്തിൽ തന്നെ ലയിക്കുന്നു; എന്നാൽ പൂർവ്വജർ എങ്ങനെ തൃപ്തരാകുന്നു?

Verse 141

एवं पिंडादिपूजा च सर्वमत्रैव दृश्यते । कथमेवं स्म मन्यामः पित्राद्यैरुपभुज्यते

അതുപോലെ പിണ്ഡാദി പൂജയും എല്ലാം ഇവിടെ തന്നെയാണു കാണപ്പെടുന്നത്; എന്നാൽ പിതൃകൾ മുതലായവർ അതിനെ യഥാർത്ഥത്തിൽ അനുഭവിക്കുന്നു എന്ന് നാം എങ്ങനെ കരുതണം?

Verse 142

न चैतदस्ति यत्तेषां नोपतिष्ठति किंचन । स्वप्ने यथाक्रम्य नरं दृश्यंते याचकाश्च ते

അവർക്കു ഒന്നും എത്തുന്നില്ല എന്നല്ല; അവർ സ്വപ്നത്തിലും ക്രമമായി മനുഷ്യന്റെ അടുക്കൽ വന്ന്, ദാനം യാചിക്കുന്ന യാചകരെപ്പോലെ ദൃശ്യമാകുന്നു।

Verse 143

देवानां चापि दृश्यंते प्रत्यक्षाः प्रत्ययाः सदा । तत्कथं प्रतिगृह्णन्ति मनो मेऽत्र प्रमुह्यति

ദേവന്മാർക്കും എപ്പോഴും പ്രത്യക്ഷമായ ലക്ഷണങ്ങളും തെളിവുകളും കാണപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ അവർ ഈ അർപ്പണങ്ങൾ എങ്ങനെ ‘സ്വീകരിക്കുന്നു’? ഇതിൽ എന്റെ മനസ്സ് ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാണ്।

Verse 144

महाकाल उवाच । योनिरेवंविदा तेषां पितॄणां च दिवौकसाम् । दूरोक्तं दूरपूजा च दूरस्तुतिरथापि यत्

മഹാകാലൻ പറഞ്ഞു—പിതൃകൾക്കും സ്വർഗവാസികൾക്കും ഇത്തരത്തിലുള്ള നിലയാണു; ദൂരത്തിൽ നിന്നു പറഞ്ഞ വാക്കും, ദൂരത്തിൽ നിന്നു ചെയ്ത പൂജയും, ദൂരത്തിൽ നിന്നു ചെയ്ത സ്തുതിയും അവരിലേക്കെത്തുന്നു।

Verse 145

भव्यं भूतं भविष्यच्च सर्वं जानंति यांति च । पंचतन्मात्ररूपं च मनोबुद्धिरहंजडाः

അവർ ഭൂതം, വർത്തമാനം, ഭാവി—എല്ലാം അറിയുകയും (സ്വേച്ഛയായി) സഞ്ചരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവരുടെ രൂപം പഞ്ച തന്മാത്രാസ്വരൂപവും, മനസ്, ബുദ്ധി, അഹങ്കാരതത്ത്വങ്ങളോടുകൂടിയതുമാണ്।

Verse 146

नवतत्तवमयं देहं दशमः पुरुषो मतः । तस्माद्गंधेन तृप्यंति रसतत्त्वेन ते तथा

ദേഹം ഒമ്പത് തത്ത്വമയമാണെന്നും പുരുഷൻ പത്താമനാണെന്നും കരുതുന്നു. അതിനാൽ അവർ ഗന്ധംകൊണ്ട് തൃപ്തരാകുന്നു; അതുപോലെ രസതത്ത്വം (രുചിയുടെ സൂക്ഷ്മസാരം) കൊണ്ടും തൃപ്തരാകുന്നു।

Verse 147

शब्दतत्त्वेन तुष्यंति स्पर्शतत्त्वं च गृह्णते । शुचि दृष्ट्वा त तुष्यंति नात्र राजन्भवेन्मृषा

അവർ ശബ്ദതത്ത്വത്താൽ തൃപ്തരാകുന്നു; സ്പർശതത്ത്വവും ഗ്രഹിക്കുന്നു. ശുചിത്വം കണ്ടാൽ സന്തുഷ്ടരാകുന്നു—ഹേ രാജാവേ, ഇതിൽ അസത്യം ഇല്ല.

Verse 148

यता तृणं पशूनां च नराणामन्नमुच्यते । एवं दैवतयोनीनामन्नसारस्य भोजनम्

പശുക്കൾക്കു തൃണം ആഹാരമെന്നും മനുഷ്യർക്കു അന്നം ആഹാരമെന്നും പറയുന്നതുപോലെ, ദൈവയോനികള്ക്ക് അന്നത്തിന്റെ സാരഭാഗം തന്നെയാണ് ഭോജനം.

Verse 149

शक्तयः सर्वभावानामचिंत्या ज्ञानगोचराः । तस्मात्तत्त्वं प्रगृह्णन्ति शेषमत्रैवदृश्यते

സകലഭാവങ്ങളിലുമുള്ള ശക്തികൾ അചിന്ത്യങ്ങളാണ്; എങ്കിലും ജ്ഞാനദൃഷ്ടിക്ക് ഗമ്യമാണ്. അതുകൊണ്ട് അവർ തത്ത്വം ഗ്രഹിക്കുന്നു; ശേഷമുള്ളത് ഇവിടെ തന്നെയെന്ന് കാണപ്പെടുന്നു.

Verse 150

करंधम उवाच । पितृभ्यो दीयते श्राद्धं स्वकर्मवशगाश्च ते । स्वर्गस्था नरकस्था वा कथं तैरुपभुज्यते

കരന്ധമൻ പറഞ്ഞു—പിതൃകൾക്കു ശ്രാദ്ധം നല്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ അവർ സ്വകർമ്മവശരാണ്. അവർ സ്വർഗത്തിലായാലും നരകത്തിലായാലും—നാം അർപ്പിച്ചതെങ്ങനെ അവർ അനുഭവിക്കും?

Verse 151

अथ स्वर्गेऽथ नरेक स्थिताः कर्माभियंत्रिताः । शक्नुवंति वरानेतान्दातुं ते चेश्वराः कथम्

അവർ സ്വർഗത്തിലായാലും നരകത്തിലായാലും കർമം നിയന്ത്രിക്കുന്നവരായാൽ—‘ഈശ്വരർ’ എന്ന നിലയിൽ അവർ ഇത്തരത്തിലുള്ള വരങ്ങൾ എങ്ങനെ നൽകാൻ കഴിയും?

Verse 152

आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुकानि च । प्रयच्छन्तु तथा राज्यं प्रीता नॄणां पितामहाः

മനുഷ്യരുടെ പിതാമഹന്മാർ പ്രസന്നരായാൽ ദീർഘായുസ്സ്, സന്തതി, ധനം, വിദ്യ, സ്വർഗ്ഗം, മോക്ഷം, സുഖങ്ങൾ കൂടാതെ രാജാധികാരവും നൽകട്ടെ।

Verse 153

महाकाल उवाच । सत्यमेततस्वकर्मस्थाः पितरो यन्नृपोत्तम । किं तु देवासुराणां च यक्षादीनाममूर्तकाः

മഹാകാലൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജശ്രേഷ്ഠാ, ഇത് സത്യമാകുന്നു; പിതൃകൾ തങ്ങളുടെ കർമ്മാനുസാരമായ നിലകളിൽ വസിക്കുന്നു. എന്നാൽ ദേവ, അസുര, യക്ഷാദികളിലും അമൂർത്ത (സൂക്ഷ്മ) സത്തകൾ ഉണ്ട്।

Verse 154

मूर्ताश्चतुर्णां वर्णानां पितरः सप्तधा स्मृताः । ते हि सर्वे प्रयच्छंति दातुं सर्वं यतोप्सितम्

നാലു വർണങ്ങളിലെ പിതൃകൾ മൂർത്തരായി ഏഴുവിധമായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെല്ലാം നൽകാൻ സമർത്ഥരാണ്।

Verse 155

एकत्रिंशद्गणा येषां पितॄणां प्रबला नृप । कृतं च तदिदं श्राद्धं तर्पयेत्तान्परान्पितॄन्

ഹേ രാജാവേ, പിതൃകളുടെ ഗണങ്ങൾ ഏകത്രിംശത് (മുപ്പത്തൊന്ന്) എണ്ണത്തിൽ പ്രബലമാണ്; ഈ നിർവഹിച്ച ശ്രാദ്ധം ആ പരമ പിതൃകളെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തട്ടെ।

Verse 156

ते तृप्तास्तर्पयन्त्यस्य पूर्वजान्यत्र संस्थितान् । एवं स्वानां चोपतिष्ठेच्छ्राद्धं यच्छंति ते वरान्

അവർ തൃപ്തരായാൽ, അവന്റെ മുൻജന്മപിതൃകൾ ഏത് ഏത് ലോകങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുന്നുവോ അവരെയും തർപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ സ്വന്തം വംശത്തിനായി വിധിപൂർവ്വം ശ്രാദ്ധം അനുഷ്ഠിക്കണം—അപ്പോൾ അവർ വരങ്ങൾ നൽകും।

Verse 157

राजोवाच । भूतादिभ्यो यथा विप्र नाम्ना वोद्दिश्य दीयते । सुरादीनां कथं चैव संक्षेपेण न दीयते

രാജാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ വിപ്രാ! ഭൂതാദികൾക്ക് പേരെടുത്തു ചൂണ്ടി ബലി/അർപ്പണം നൽകുന്നതുപോലെ, ദേവാദികൾക്കും സംക്ഷേപമായി നാമോദ്ദേശത്തോടെ അർപ്പണം എന്തുകൊണ്ട് നൽകുന്നില്ല?

Verse 158

इदं पितृभ्यो देवेभ्यो द्विजेभ्यः पावकाय च । एवं कस्माद्विस्तराः स्युर्मनः कायादिकष्टदाः

‘ഇത് പിതൃകൾക്കായി, ഇത് ദേവന്മാർക്കായി, ഇത് ദ്വിജന്മാർക്കായി, ഇത് അഗ്നിക്കായി’—ഇങ്ങനെ പറയാൻ കഴിയുമ്പോൾ, മനസ്സിനും ശരീരത്തിനും ക്ലേശം തരുന്ന വിപുലമായ വിധികൾ എന്തിന്?

Verse 159

महाकाल उवाच । उचिता प्रतिपत्तिश्च कार्या सर्वेषु नित्यशः । प्रतिपत्तिं चोचितां ते विना गृह्णन्ति नैव च

മഹാകാലൻ പറഞ്ഞു—എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും നിത്യമായി യഥോചിതമായ ആചാര-വിധി അനുഷ്ഠിക്കണം. യോജ്യമായ പ്രതിപത്തി ഇല്ലാതെ അവർ (ദേവാദികൾ) അർപ്പണം ഒട്ടും സ്വീകരിക്കുകയില്ല.

Verse 160

यथा श्वा गृहद्वारस्थोबलिं गृह्णाति किं तथा । प्रधानपुरुषो राजन्गृह्णाति च शुना समः

വീട്ടുവാതിലിൽ നിൽക്കുന്ന നായ വെച്ച ബലി പിടിച്ചെടുക്കുന്നതുപോലെ, ഹേ രാജാവേ, അനുചിത ദാനം സ്വീകരിക്കുന്ന ‘പ്രധാനപുരുഷൻ’ പോലും നായയ്‌ക്കു തുല്യനാകുന്നു.

Verse 161

एवं ते भूतवद्देवा न हि गृह्णन्ति कर्हिचित् । शुचि कामं जुषंते न हविरश्रद्दधानतः

ഇങ്ങനെ ദേവന്മാർ അതിനെ ഒരിക്കലും സ്വീകരിക്കുകയില്ല; അത് ഭൂതങ്ങൾക്കുള്ളതുപോലെ ആകുന്നു. അർപ്പണം ശുദ്ധമായാലും, ശ്രദ്ധയില്ലാതെ സമർപ്പിച്ച ഹവിയെ അവർ ആസ്വദിക്കുകയില്ല.

Verse 162

विना मंत्रैश्च यद्दत्तं न तद्गृह्णन्ति तेऽमलाः । श्रुतिरप्यत्र प्राहेदं मंत्राणां विषये नृप

മന്ത്രങ്ങളില്ലാതെ നൽകിയ ദാനം ആ നിർമലർ സ്വീകരിക്കുകയില്ല. ഹേ രാജാവേ! മന്ത്രവിഷയത്തിൽ ശ്രുതിയും ഇവിടെ ഇതേ പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 163

मंत्रा दैवता यद्यद्विद्वान्मन्त्रवत्करोति देवताभिरेव तत्करोति यद्ददानि देवतभिरेव तद्ददाति यत्प्रतिगृह्णाति देवताभिरेव तत्प्रतिगृह्णाति तस्मान्नामन्त्रवत्प्रतिगृह्णीयात् नामन्त्रवत्प्रतिपद्यते इति

മന്ത്രങ്ങളാണ് ദേവതകൾ. പണ്ഡിതൻ മന്ത്രപൂർവം എന്തു ചെയ്യുകയാണോ, അത് ദേവതകളാൽ തന്നെയാണ് ചെയ്യുന്നത്; എന്തു ദാനം ചെയ്യുകയാണോ, അത് ദേവതകളാൽ തന്നെയാണ് ദാനം ചെയ്യുന്നത്; എന്തു സ്വീകരിക്കുകയാണോ, അത് ദേവതകളാൽ തന്നെയാണ് സ്വീകരിക്കുന്നത്. അതിനാൽ മന്ത്രമില്ലാതെ സ്വീകരിക്കരുത്; മന്ത്രമില്ലാതെ കർമത്തിൽ പ്രവേശിക്കരുത്—എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

Verse 164

तस्मान्मंत्रैः सदा देयं पौराणैर्वैदिकैरपि । अन्यथा ते न गृह्णन्ति भूतानामुपतिष्ठति

അതുകൊണ്ട് ദാനം എപ്പോഴും മന്ത്രങ്ങളോടുകൂടി നൽകണം—പൗരാണികമാകട്ടെ വൈദികമാകട്ടെ. അല്ലെങ്കിൽ അവർ അത് സ്വീകരിക്കുകയില്ല; ആ അർപ്പണം ഭൂതഗണങ്ങളിലേക്കു പോകുന്നു.

Verse 165

राजोवाच । दर्भांस्तिलानक्षतांश्च तोयं चैतैः सुसंयुतम् । कस्मात्प्रदीयते दानं ज्ञातुमिच्छामि कारणम्

രാജാവ് പറഞ്ഞു—ദർഭ, എള്ള്, അക്ഷതം, ജലം—ഇവയോടുകൂടി ദാനം എന്തുകൊണ്ട് നൽകുന്നു? അതിന്റെ കാരണം അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

Verse 166

महाकाल उवाच । पुरा किल प्रदत्तानि भूमेर्दानानि भूरिशः । प्रत्यगृह्णन्त दैत्याश्च प्रविश्याभ्यंतरं बलात्

മഹാകാലൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാബാഹു രാജാവേ! പുരാതനകാലത്ത് ഭൂമിദാനങ്ങൾ അനേകം നൽകിയിരുന്നു; എന്നാൽ ദൈത്യർ ബലമായി അകത്തേക്ക് കടന്ന് അവ വീണ്ടും പിടിച്ചെടുക്കുമായിരുന്നു.

Verse 167

ततो देवाश्च पितरः प्रत्यूचुः पद्मसंभवम्

അപ്പോൾ ദേവന്മാരും പിതൃഗണങ്ങളും പ്രത്യുത്തരമായി പദ്മസംഭവനായ ബ്രഹ്മാവിനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് പറഞ്ഞു।

Verse 168

स्वामिन्नः पश्यतामेव सर्वं दैत्यैः प्रगृह्यते । विधेहि रक्षां तेषां त्वं न नष्टः स्मो यथा वयम्

സ്വാമീ! ഞങ്ങൾ നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കെ തന്നെ ദൈത്യർ എല്ലാം കവർന്നെടുക്കുന്നു. അവരുടെ വിരുദ്ധമായി രക്ഷാവിധാനം ചെയ്യുക, ഞങ്ങൾ നശിക്കാതിരിക്കേണ്ടതിന്।

Verse 169

ततो विमृश्यैव विधी रक्षो पायमचीकरत् । तिलैर्युक्तं पितॄणां च देवानामक्षतैः सह

അതിനുശേഷം വിധാതാവായ ബ്രഹ്മാവ് നന്നായി ആലോചിച്ച് ഒരു രക്ഷോപായം നിർണ്ണയിച്ചു—പിതൃകൾക്കായി തിലയുക്തമായത്, ദേവന്മാർക്കായി അക്ഷതസഹിതമായത്।

Verse 170

तोयं दर्भांश्च सर्वत्र एवं गृह्णन्ति नासुराः । एतान्विना प्रदत्तं यत्फलं दैत्यैः प्रगृह्यते

ജലവും ദർഭയും എല്ലായിടത്തും ഇപ്രകാരം തന്നെയാണ് സ്വീകരിക്കുന്നത്—അസുരന്മാർ അല്ല. ഇവയില്ലാതെ അർപ്പിക്കുന്ന ഫലം (പുണ്യം) ദൈത്യർ കവർന്നെടുക്കുന്നു।

Verse 171

निःश्वस्य पितरो देवा यांति दातुः फलं न हि । तस्माद्युगेषु सर्वेषु दानमेव प्रदीयते

നിശ്വാസം വിട്ട് പിതൃഗണങ്ങളും ദേവന്മാരും പിരിഞ്ഞുപോകുന്നു; ദാതാവിന് ഉദ്ദേശിച്ച ഫലം ലഭിക്കുകയില്ല. അതിനാൽ എല്ലാ യുഗങ്ങളിലും വിധിപൂർവ്വം ദാനം തന്നേ നൽകേണ്ടതാണ്।

Verse 172

करंधम उवाच । चतुर्युगव्यवस्थानं श्रोतुमिच्छमि तत्त्वतः । महतीयं विवित्सा मे सदैव परिवर्तते

കരന്ധമൻ പറഞ്ഞു—ചതുര്യുഗങ്ങളുടെ സമ്പൂർണ്ണ ക്രമം തത്ത്വമായി കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അതറിയാനുള്ള മഹത്തായ ജിജ്ഞാസ എന്റെ ഉള്ളിൽ എപ്പോഴും ഉയരുന്നു.

Verse 173

महाकाल उवाच । आद्यं कृतयुगं विद्धिततस्त्रेतायुगं स्मृतम् । द्वापरं च कलिश्चेति चत्वारश्च समासतः

മഹാകാലൻ പറഞ്ഞു—ആദ്യത്തേത് കൃതയുഗം എന്നു അറിയുക; അതിന് ശേഷം ത്രേതായുഗം എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ ദ്വാപരവും കലിയും—സംക്ഷേപത്തിൽ ഈ നാലു യുഗങ്ങൾ.

Verse 174

सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं च रजस्तमः । कलिस्तमस्तु विज्ञेयं युगवृत्तं युगेषु च

കൃതയുഗം സത്ത്വമയമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു; ത്രേതാ രജോഗുണപ്രധാനമാണ്. ദ്വാപരം രജസ്-തമസ് മിശ്രം; കലി തമസ്സെന്നു തന്നെ അറിയണം. യുഗങ്ങളിലെ വൃത്തിയുടെ സ്വഭാവം ഇതുതന്നെ.

Verse 175

ध्यानं परं कृकयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते । वृत्तं च द्वापरे सत्यं दानमेव कलौ युगे

കൃതയുഗത്തിൽ പരമ ധ്യാനമാണ് ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; ത്രേതായുഗത്തിൽ യജ്ഞം ഉപദേശിക്കുന്നു. ദ്വാപരത്തിൽ സത്യവൃത്തിയാണ് മുഖ്യം; കലിയിൽ ദാനം മാത്രമേ പരമസാധനമായുള്ളൂ.

Verse 176

कृते तु मानसी सृष्टिर्वृत्तिः साक्षाद्रसोल्लसा । तेजोमय्यः प्रजास्तृप्ताः सदानंदाश्च भोगिनः

കൃതയുഗത്തിൽ സൃഷ്ടി മനസ്സിൽ നിന്നു ജനിച്ചതുപോലെ ആയിരുന്നു; ജീവിതവൃത്തി സാക്ഷാൽ രസസമ്പന്നമായി പ്രകാശിച്ചു. പ്രജകൾ തേജോമയരായി, തൃപ്തരായി, സദാ ആനന്ദികളായി, ഭോഗസമർത്ഥരായി നിലകൊണ്ടു.

Verse 177

अधमोत्तमो न तासां ता निर्विशेषाः प्रजाः शुभाः । तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन्कृते युगे

അവരിൽ ‘അധമൻ’ എന്നും ‘ഉത്തമൻ’ എന്നും ഇല്ല; ആ ശുഭപ്രജകൾ ഭേദമില്ലാത്തവരായിരുന്നു. കൃതയുഗത്തിൽ എല്ലാവർക്കും ആയുസ്സും സുഖവും രൂപവും സമമായിരുന്നു.

Verse 178

न चाप्रीतिर्न च द्वंद्वो न द्वेषो नापि च क्लमः । पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनुक्रोशप्रियास्तु ताः

അപ്രസന്നതയില്ല, ദ്വന്ദ്വമില്ല; ദ്വേഷമില്ല, ക്ഷീണമില്ല. പർവതങ്ങളിലും സമുദ്രതീരങ്ങളിലും വസിച്ച അവർ കരുണാപ്രിയരായിരുന്നു.

Verse 179

वर्णाश्रमव्यवस्था च तदासीन्न हि संकरः । एकमन्यं न ध्यायंति परमं ते सदा शिवम्

അന്ന് വർണാശ്രമവ്യവസ്ഥ ഉണ്ടായിരുന്നു; ധർമ്മകർമ്മങ്ങളിൽ സംകരമില്ല. അവർ മറ്റൊന്നും ധ്യാനിച്ചില്ല; സദാ പരമശിവനെയേ ധ്യാനിച്ചു.

Verse 180

चतुर्थे च ततः पादे नष्ट साऽभूद्रसोल्लसा । प्रादुरासंस्ततस्तासां वृक्षाश्वगृहसंज्ञिताः

പിന്നീട് നാലാം പാദത്തിൽ മുൻപുണ്ടായിരുന്ന രസോല്ലാസം നശിച്ചു. തുടർന്ന് അവർക്കായി ‘വൃക്ഷം’, ‘അശ്വം’, ‘ഗൃഹം’ എന്നു പേരുള്ള വസ്തുക്കൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 181

वस्त्राणि च प्रसूयंते फलान्याभरणानि च । तेष्वेव जायते तासां गंधवर्णरसान्वितम्

വസ്ത്രങ്ങൾ ഉദിച്ചു; ഫലങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും ഉദിച്ചു. അവയിലേയ്ക്കുതന്നെ അവർക്കായി സുഗന്ധം, വർണം, രസം എന്നിവയോടുകൂടിയത്വം പ്രകടമായി.

Verse 182

सुमाक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु । तेन ता वर्तयंति स्म कृतस्यांते प्रजास्तदा

കുടം കുടമായി ഉത്തമമായ തേൻ ഉണ്ടായിരുന്നു—തേനീച്ചകൾ നിർമ്മിച്ചതും മഹാവീര്യമുള്ളതും. അതിനാൽ കൃതയുഗാന്ത്യത്തിൽ പ്രജകൾ ജീവൻ നിലനിർത്തി.

Verse 183

हृष्टपुष्टास्तथा वृद्धाः प्रजा वै विगतज्वराः । ततः कालेन केनापि तासां वृद्धे रसेंद्रिये

പ്രജകൾ സന്തോഷവാന്മാരും പുഷ്ടരുമും ദീർഘായുസ്സുള്ളവരുമായിരുന്നു—തീർച്ചയായും ജ്വരരഹിതർ. പിന്നെ കുറെ കാലം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ അവരുടെ രസേന്ദ്രിയം, അഥവാ രുചിയിലേക്കുള്ള ആഗ്രഹം, വർധിച്ചു.

Verse 184

युगभावात्तथा ध्याने स्वल्पीभूते शिवस्य च । वृक्षांस्तान्पर्यगृह्णंत मधु वा माक्षिकं बलात्

യുഗസ്വഭാവം മൂലവും ശിവന്റെ ധ്യാനപ്രഭാവം ക്ഷീണിച്ചതിനാലും, അവർ ബലമായി ആ വൃക്ഷങ്ങളെ പിടിച്ചടക്കി തേനീച്ചകൾ നിർമ്മിച്ച തേൻ എടുത്തുകൊണ്ടുപോയി.

Verse 185

तासां तेनोपचारेण लोभदोषकृतेन वै । प्रनष्टा मधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित्

അവരുടെ ആ പെരുമാറ്റം ലോഭദോഷത്തിൽ നിന്നുണ്ടായത്; അതിന്റെ ഫലമായി ചിലിടങ്ങളിൽ കൽപവൃക്ഷങ്ങൾ തേൻ സഹിതം അപ്രത്യക്ഷമായി.

Verse 186

तस्यां चाप्यल्पशिष्टायां द्वंद्वान्यभ्युत्थितानि वै । शीतातपैर्मनोदुःखैस्ततस्ता दुःखिता भृशम्

ആ സമൃദ്ധിയിൽ അല്പം മാത്രമേ ശേഷിച്ചിരുന്നുള്ളൂ; അപ്പോൾ ദ്വന്ദ്വങ്ങൾ ഉയർന്നു. ശീതവും ചൂടും, മനോദുഃഖങ്ങളും മൂലം അവർ അത്യന്തം പീഡിതരായി.

Verse 187

चक्रुरावरणार्थं हि केतनानि ततस्ततः । ततः प्रदुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः

സ്വരക്ഷയ്ക്കായി അവർ ഇവിടെ അവിടെ വാസസ്ഥലങ്ങൾ പണിതു. പിന്നെ ത്രേതായുഗത്തിൽ അവരുടെ ജീവികോപായവും സിദ്ധിയും വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

Verse 188

वृष्ट्या बभूवुरौषध्यो ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश । अकृष्टपच्यानूप्तास्तोयभूमिसमागमात्

മഴയാൽ ഗ്രാമ്യവും വന്യവും ആയ പതിനാലു തരത്തിലുള്ള ഔഷധികൾ ഉദ്ഭവിച്ചു. ജലവും ഭൂമിയും സംഗമിച്ചതിനാൽ അവ കൃഷിയില്ലാതെ, വിതച്ചില്ലാതെ തന്നെ പാകമായി.

Verse 189

ऋतु पुष्पफलैश्चैव वृक्षगुल्माश्च जज्ञिरे । तैश्च वृत्तिरभूत्तासां धान्यैः पुष्पैः फलैस्तथा

ഋതുക്കൾക്കനുസരിച്ച് പുഷ്പഫലങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; വൃക്ഷങ്ങളും കുറ്റിച്ചെടികളും ജനിച്ചു. അവയാൽ തന്നെയായിരുന്നു അവരുടെ ജീവനം—ധാന്യങ്ങളാലും, അതുപോലെ പൂക്കളാലും ഫലങ്ങളാലും.

Verse 190

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभश्च सर्वतः । कालवीर्येण वा गृह्य नदीक्षेत्राणि पर्वतान्

പിന്നീട് അവരുടെ ഇടയിൽ എല്ലായിടത്തും രാഗവും ലോഭവും ഉദിച്ചു. കാലത്തിന്റെ ബലത്താൽ പ്രേരിതരായി അവർ നദികളെയും തീർത്ഥക്ഷേത്രങ്ങളെയും പർവ്വതങ്ങളെയും കൈവശപ്പെടുത്തി.

Verse 191

वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्याशु यथाबलम् । विपर्ययेण चौषध्यः प्रनष्टाश्च चतुर्दश

വൃക്ഷങ്ങളും കുറ്റിച്ചെടികളും ഔഷധികളും തത്തത്തിൻ ബലമനുസരിച്ച് വേഗത്തിൽ ബലാത്കാരമായി കീഴടക്കപ്പെട്ടു. പിന്നെ വിപരീത പരിണാമത്താൽ പതിനാലു തരത്തിലുള്ള ഔഷധികൾ നശിച്ചു.

Verse 192

नत्वा धरां प्रविष्टास्ता ओषध्यः पीडिताः प्रजाः । दुदोह गां पृथुर्वैन्यः सर्वभूतहिताय वै

ഭൂമിയെ നമസ്കരിച്ചു ആ ഔഷധികൾ അവളിൽ പ്രവേശിച്ചു; പ്രജകൾ പീഡിതരായി. തുടർന്ന് പൃഥു വൈന്യൻ സർവ്വഭൂതഹിതാർത്ഥം ഭൂമിയെ ‘ദോഹനം’ ചെയ്തു.

Verse 193

तदाप्रभृति चौषध्यः फालकृष्टाः प्रजास्ततः । वार्त्तया वर्तयंति स्म पाल्यमानाश्च क्षत्रियैः

അന്നുമുതൽ ഉഴവുകൊണ്ട് കൃഷിചെയ്ത നിലത്തിൽ ഔഷധികളും വിളകളും ഉദിച്ചു; തുടർന്ന് പ്രജകൾ കൃഷിയും വ്യാപാരവും ആശ്രയിച്ച് ജീവിച്ചു, ക്ഷത്രിയർ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട്.

Verse 194

वर्णाश्रमप्रतिष्ठा च यज्ञस्त्रेतासु चोच्यते । सदाशिवध्यानमयं त्यक्त्वा मोक्षमचेतनाः

ത്രേതായുഗത്തിൽ വർണാശ്രമസ്ഥാപനവും യജ്ഞകർമ്മവും പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ സദാശിവധ്യാനമയാവസ്ഥ ഉപേക്ഷിച്ച് അവിവേകികൾ മറ്റുവഴികളിലൂടെ മോക്ഷം തേടുന്നു.

Verse 195

पुष्पितां वाचमाश्रित्य रागात्स्वर्गमसाधयन् । द्वापरे च प्रवर्तंते मतिभेदास्ततो नृणाम्

പുഷ്പിതമായ അലങ്കൃതവാക്കുകളിൽ ആശ്രയിച്ച്, ആസക്തിയാൽ സ്വർഗ്ഗസാധനയിൽ മാത്രം ഏർപ്പെട്ടു, ദ്വാപരയുഗത്തിൽ മനുഷ്യരിൽ അഭിപ്രായഭേദങ്ങൾ ഉയരുന്നു.

Verse 196

मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्ता प्रसिध्यति । लोभोऽधृतिः शिवं त्यक्त्वा धर्माणां संकरस्तथा

മനസ്സാൽ, കർമത്താൽ, വാക്കാൽ ഉപജീവനം വലിയ കഷ്ടത്തോടെയാണ് സാധ്യമാകുന്നത്. ലോഭവും ധൈര്യക്കുറവും—ശിവനെ ഉപേക്ഷിച്ച്—ധർമ്മങ്ങളുടെ സംകരവും ആശയക്കുഴപ്പവും വരുത്തുന്നു.

Verse 197

वर्णाश्रमपरिध्वंसाः प्रवर्तंते च द्वापरे । तदा व्यासैश्चतुर्द्धा च व्यस्यते द्वापरात्ततः

ദ്വാപരയുഗത്തിൽ വർണാശ്രമധർമ്മത്തിന്റെ ക്ഷയം ആരംഭിക്കുന്നു. അപ്പോൾ വ്യാസന്മാർ ആ ഏകവേദത്തെ നാലായി വിഭജിക്കുന്നു—ദ്വാപരത്തിൽ നിന്നു പിന്നെയും അങ്ങനെ തന്നേ.

Verse 198

एको वेदश्चतुष्पादैः क्रियते द्विजहेतवे । इतिहासपुराणानि भिद्यंते लोकगौरवात्

ദ്വിജന്മാരുടെ ഹിതത്തിനായി ഏകവേദം നാലു പാദങ്ങളായി (നാലു ഭാഗങ്ങളായി) ക്രമീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ലോകത്തിന്റെ ഗൗരവത്തിനും മാർഗ്ഗദർശനത്തിനുമായി ഇതിഹാസങ്ങളും പുരാണങ്ങളും വേർതിരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 199

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा । तथान्यन्नारदीय च मार्कंडेयं च सप्तमम

ബ്രാഹ്മം, പാദ്മം, വൈഷ്ണവം, ശൈവം, ഭാഗവതം—ഇവ (പുരാണങ്ങൾ) എന്നു പ്രസിദ്ധം. കൂടാതെ നാരദീയം, ഏഴാമതായി മാർകണ്ഡേയം.

Verse 200

आग्नेयमष्टमं प्रोक्तं भविष्यं नवमं स्मृतम् । दशमं ब्रह्मवैवर्तं लैंगमेकादशं तथा

ആഗ്നേയം എട്ടാമതായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു; ഭവിഷ്യം ഒമ്പതാമതായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. പത്താമത് ബ്രഹ്മവൈവർത്തം, പതിനൊന്നാമത് ലൈംഗം (ലിംഗപുരാണം).