Sarga 40

Verse 1

अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः।उपसङ्गृह्य राजानं चक्रुर्दीना: प्रदक्षिणम्।।।।

そのときラーマとシーターとラクシュマナは、合掌し沈んだ心のまま、王に恭しく触れて礼拝し、右繞（プラダクシナ）して巡った。

Verse 2

तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञस्सीतया सह।राघव श्शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत्।।।।

また彼に暇乞いし、ダルマを知るラाघヴァはシーターと共に、悲しみに打ちひしがれながらも、母に恭しく礼拝した。

Verse 3

अअन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौशल्यामभ्यवादयत्।अथ मातु स्सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः।।।।

兄に続いて、ラクシュマナは恭しくカウシャリヤーに礼拝し、ついで再び自らの母スミトラーの御足を両手に取り拝した。

Verse 4

तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत्।हितकामा महाबाहुं मूध्नर्युपाघ्राय लक्ष्मणम्।।।।

スミトラーの子ラクシュマナが恭しく礼拝して頭を垂れると、母は泣きながらもその幸いを願い、勇壮なる強き腕の者の額に口づけ（香を嗅ぐように）して語りかけた。

Verse 5

सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तस्सुहृज्जने।रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति।।।।

たとえ汝が親しい友に深く愛着していようとも、汝は森住まいの定めにある。わが子よ、兄ラーマが旅立つとき、決して怠ってはならぬ。

Verse 6

व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ।एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत्।।।।

苦難のときも栄えのときも、彼こそ汝の拠り所、咎なき者よ。これがこの世の善き人々のダルマである――長兄に従い仕えること。

Verse 7

इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम्।दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु च।।।।

まことにこれは、汝の一族にふさわしき古来のしきたり――布施の徳、祭祀（ヤジュニャ）における聖なる受戒（ディークシャー）、そして戦場にて身命を捧げること。

Verse 8

लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वा सा संसिद्धं प्रियराघवम्।सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम्।।।।

このようにラクシュマナに告げ終えると、スミトラーは、すでに万端整えた愛しきラ―ガヴァに向かい、幾度も「行きなさい、行きなさい」と言った。

Verse 9

रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम्।अयोध्यामटवीं विध्दि गच्छ तात यथासुखम्।।।।

「ラーマをダシャラタと思いなさい。私を、ジャナカの娘シーターと思いなさい。森を、アヨーディヤと思いなさい。さあ、我が子よ、安らかに行きなさい。」

Verse 10

ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा।।।।

それから、謙虚で礼法に通じたスーマントラは、合掌してカクッツタ（ラーマ）に語りかけた。まるでマーターリがヴァーサヴァ（インドラ）に申し上げるように。

Verse 11

ररथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः।क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसि।।।।

「大いなる名声をもつ王子よ、幸いあれ。戦車にお乗りください。ラーマよ、あなたが命じるところへ、私は速やかにお連れいたします。」

Verse 12

चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया।तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्यासि चोदितः।।।।

まことに汝は十四年、森に住まねばならぬ。王妃の命により定められたその年月を、今より始めて数えるべきである。

Verse 13

तं रथं सूर्यसङ्काशं सीता हृष्टेन चेतसा।आरुरोह वरारोहा कृत्वालङ्कारमात्मनः।।।।

優美なるシーターは自らを飾り、心を喜びに満たして堅く定め、太陽のごとく輝くその車に乗り込んだ。

Verse 14

अथो ज्वलनसङ्काशं चामीकरविभूषितम्।तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।।।

その後、兄弟ラーマとラクシュマナは、黄金に飾られ火のごとく輝くその車に、ただちに乗り上がった。

Verse 15

वनवासं हि संख्याय वासांस्याभरणानि च।भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ।।।।

森住まいの年月を数え定め、夫に従いゆくシーターのために、舅は衣と装身具を授けた。

Verse 16

तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्यां कवचानि च।रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनं च तत्।।।।सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा दृष्टमचोदयत्।सुमन्त्रस्सम्मतानश्वान् वायुवेगसमान्जवे।।।।

同じく彼は、戦車の座に、二人の兄弟のための武器の数々と鎧を置き、さらに盾と堅固な護り具を添えた。

Verse 17

तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्यां कवचानि च। रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनं च तत्।।2.40.16।।सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा दृष्टमचोदयत्। सुमन्त्रस्सम्मतानश्वान् वायुवेगसमान्जवे।।2.40.17।।

彼らが乗り込み、シーターが三人目として同乗したのを見て、スーマントラはよく調教された選りすぐりの馬を、風のごとき速さで駆り立て、きびきびと先へ進んだ。

Verse 18

प्रतियाते महारण्यं चिररात्राय राघवे।बभूव नगरे मूर्छा बलमूर्छा जनस्य च।।।।

ラाघヴァが長きにわたり大いなる森へ旅立つと、都は茫然自失の沈黙に沈み、人々もまた力を奪われたように気を失うばかりであった。

Verse 19

तत्समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसङ्कुपितद्विपम्।हयशिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम्।।।।

都は騒然として乱れ、発情に昂ぶる象たちが荒れ狂い、馬のいななきと鈴の響きが轟いて大きな咆哮のようになった。

Verse 20

तत स्सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता।राममेवाभिदुद्राव घर्मार्ता सलिलं यथा।।।।

そのとき都は、老いも若きも悲痛に責められ、ただラーマのもとへと駆け寄った。まるで熱に灼かれた者が水へ走るように。

Verse 21

पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः।बाष्पपूर्णमुखास्सर्वे तमूचुर्भृशनिस्वनाः।।।।

車の左右と後ろからしがみつき、皆、涙に濡れた顔で、深い嗚咽に声を詰まらせながら、スーマントラに語りかけた。

Verse 22

संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैश्शनैः।मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति।।।।

「御者よ、馬の手綱を抑えてくれ。ゆっくり、ゆっくり進んでくれ。ラーマのお顔を拝ませてほしい。まもなく、私たちには見えがたくなるのだから。」

Verse 23

आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम्।यद्देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते।।।।

まことに疑いなく、ラーマの母の心は鉄でできているに違いない。神々の子にも似た彼が森へ向かうのに、それでも砕けぬのだから。

Verse 24

कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम्।न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा।।।।

ヴァイデーヒーは、自らの真の務めを果たしたと思い、ダルマに心を寄せて、夫を捨てない。影のように夫に従い、メル山を離れぬ日の光のごとく寄り添う。

Verse 25

अहो लक्ष्मण सिद्धार्थ स्सततं प्रियवादिनम्।भ्रातरं देवसङ्काशं यस्त्वं परिचरिष्यसि।।।।

「ああ、ラクシュマナよ、汝の願いは成就した。常に優しい言葉を語る、神にも似た兄に仕えることができるのだから。」

Verse 26

महत्येषा हि ते सिध्दिरेष चाभ्युदयो महान्।एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि।।।।

まことにこれは汝にとって大いなる成就であり、功徳の大いなる増上である。彼に随いゆくことこそ、まさに天界への道である。

Verse 27

एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम्।नरास्तमनुगच्छन्तः प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम्।।।।

そのように語りながらも、彼らは胸に込み上げる涙をこらえられなかった。愛するラーマ――イクシュヴァーク族の歓び――に従いゆく人々であった。

Verse 28

अथ राजा वृत स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः।निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात्।।।।

そのとき王は、嘆き悲しむ女たちに囲まれ、心も沈みきって、宮殿を出て言った。「愛しき我が子に会いたい。」

Verse 29

शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदन्तीनां महास्वनः।यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे।।।।

そして前方から、泣き叫ぶ女たちの大いなる号泣が聞こえた。それは、巨大な雄象が縛られたときの雌象たちの鳴き声のようであった。

Verse 30

पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदाऽभवत्।परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा।।।।

そのとき父君――カクッツタ家の王は、栄光に満ちながらも翳り、まるで満月が蝕の時にグラハ（ラーフ）に覆われるようであった。

Verse 31

स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः।सूतं सञ्चोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति।।।।

そしてラーマ――輝かしく、測り知れぬ魂をもつダシャラタの御子――は御者に促した。「急いで走らせよ。」

Verse 32

रामो याहीति सूतं तं तिष्ठेति स जनस्तदा।उभयं नाशकत्सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः।।।।

道中でラーマが「進め」と促す一方、民は同時に「止まれ」と迫った。こうして急き立てられた御者は、どちらの求めも果たせなかった。

Verse 33

निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः।पतितैरभ्यवहितं प्रशशाम महीरजः।।।।

大いなる腕のラーマが去るとき、大地から舞い上がった塵は、民の落ちる涙に鎮められ、静かに収まっていった。

Verse 34

रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम्।प्रयाणे राघवस्यासीत्पुरं परमपीडितम्।।।।

ラグハヴァの旅立ちに、都は甚だしく苦しんだ。涙に濡れ、「ああ」と嘆きの声がこだまし、まるで正気を失ったかのようであった。

Verse 35

सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम्।मीनसङ्क्षोभचलितै स्सलिलं पङ्कजैरिव।।।।

女たちの眼からは苦悩より生じた涙があふれ、魚のざわめきに揺れる蓮の花から水滴がこぼれ落ちるようであった。

Verse 36

दृष्ट्वा तु नृपति श्श्रीमानेकचित्तगतं पुरम्।निपपातैव दुःखेन हतमूल इव द्रुमः।।।।

栄えある王は、都がひとつの悲しみに沈みきっているのを見て、根を断たれた木のように、嘆きに打たれて崩れ落ちた。

Verse 37

ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः।नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम्।।।।

そのときラーマの後ろで、男たちは王が深い悲しみに押し潰されて崩れゆくのを見て、どよめく叫び声を上げた。

Verse 38

हा रामेति जनाः केचिद्राममातेति चापरे।अन्तःपुरं समृद्धं च क्रोशन्तः पर्यदेवयन्।।।।

ある者は「嗚呼、ラーマよ！」と泣き、またある者は「ラーマの御母上よ！」と叫び、嘆きの声は豊かな奥宮にまで響き渡って涙を誘った。

Verse 39

अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम्।राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि।।।।

振り返ったラーマは、道を追って来る王とその母を見た。二人は沈み、心は乱れていた。

Verse 40

स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा।धर्मपाशेन सङ्क्षिप्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत।।।।

縄に縛られた幼い仔馬が母をはっきり見られぬように、ダルマの縄に引き留められたラーマも、両親をあからさまに見つめることができなかった。

Verse 41

पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ।दृष्ट्वा सञ्चोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम्।।।।

本来は車に乗るにふさわしいのに徒歩で歩き、安楽に慣れていて悲しみに値しない両親を見て、ラーマは御者に促した。「急いで進め。」

Verse 42

न हि तत्पुरुषव्याघ्रो दुःखदं दर्शनं पितुः।मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्रार्दित इव द्विपः।।।।

人中の虎ラーマは、父母のその悲しみを招く姿に耐えられなかった。まるで鉤棒に責め立てられる象のように。

Verse 43

प्रत्यगारमिवायान्ती वत्सला वत्सकारणात्।बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत।।।।

ラーマの母は彼を追って駆けた。まるで子牛が繋がれているため、子を思って牛舎へ急ぐ慈しみ深い雌牛のように。

Verse 44

तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्।क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च।।।।रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्।असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम्।।।।

コーサリヤーは泣きながらその戦車を追い、「ラーマ、ラーマ！ああ、シーター！ラクシュマナ！」と叫び、ラーマとラクシュマナとシーターのために目から涙を流した。ラーマはそのたびに母を振り返り、母は悲嘆のあまり、まるで舞うかのようによろめいていた。

Verse 45

तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्। क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च।।2.40.44।।रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्। असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम्।।2.40.45।।

ここは前節と同じ句の反復である。コーサリヤーは泣きながら戦車を追い、ラーマ、シーター、ラクシュマナの名を呼んで涙を流し、ラーマは幾度も彼女を振り返った。

Verse 46

तिष्ठेति राजा चुक्रोश याहि याहीति राघवः।सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा।।।।

王は「止まれ、止まれ！」と叫び、ラグハヴァ（ラーマ）は「行け、行け！」と言った。スーマントラの心は、まるで二つの車輪の間に挟まれたかのようであった。

Verse 47

नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि।चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत्।।।।

ラーマは彼に言った。「たとえ王に咎められても、『聞こえませんでした』と言いなさい。苦しみを長引かせるのは最も罪深いことだ。」

Verse 48

रामस्य स वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम्।व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास सारथिः।।।।

御者はラーマの言葉に従い、人々に別れを告げると、すでに速く進んでいた馬をさらに駆り立てて、いっそう速く走らせた。

Verse 49

न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम्।मनसाप्यश्रुवेगैश्च न न्यवर्तत मानुषम्।।।।

王の民は、ラーマを敬って右繞（プラダクシナ）し、せめて心のうちにそうしてから引き返した。だが人々の涙の奔流と押し寄せる悲嘆は、彼らとともに引き返さなかった。

Verse 50

यमिच्छेत्पुनरायान्तं नैनं दूरमनुव्रजेत्।इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः।।।।

再び帰って来てほしい者には、あまり遠くまで付き従うべきではない。こうして大臣たちは大王ダシャラタに申し上げた。

Verse 51

तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नंप्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः।निशम्य राजा कृपणः सभार्योव्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः।।।।

あらゆる徳を備えた良き諫言を聞き、王は悲嘆に沈み、后たちとともにそこに立ち尽くした。四肢は汗に濡れ、面差しはうなだれ、眼差しはただ我が子に注がれていた。