Sarga 40
प्रयाणवर्णनम् (Departure from Ayodhya; Civic Lament and the Chariot’s Urgency)
अयोध्याकाण्ड
ఈ సర్గలో రామ-సీత-లక్ష్మణుల అయోధ్యా ప్రస్థానానికి సంబంధించిన విధివిధానాలు, హృదయవిదారక దృశ్యాలు వర్ణించబడతాయి. ముగ్గురూ కృతాంజలులై రాజు దశరథుని పాదాలను స్పర్శించి ప్రదక్షిణ చేసి, శోకాకులుడైన తండ్రికి నమస్కరించి వీడ్కోలు తీసుకుంటారు. అనంతరం రాముడు కౌసల్యకు ప్రణామం చేస్తాడు; లక్ష్మణుడు కౌసల్యకూ తన తల్లి సుమిత్రకూ వందనం చేస్తాడు. సుమిత్ర లక్ష్మణునికి ధర్మోపదేశం చేస్తుంది—వనవాసాన్ని రాజధర్మపు కొనసాగింపుగా భావించు; రాముని తండ్రిగా, సీతను తల్లిగా, అడవిని అయోధ్యగా భావించి సేవించు—ఇదే నిర్బంధ జీవనానికి నీతిసంరచన. సుమంత్రుడు వినయంగా రథారోహణం చేయమని రామునికి తెలియజేసి, పద్నాలుగు సంవత్సరాల గణన ప్రారంభమైందని గుర్తుచేస్తాడు. దశరథుడు వస్త్రాలు, ఆభరణాలు, శస్త్రాలు-కవచాలు మొదలైన రక్షణ సామగ్రిని రథంలో ఉంచిస్తాడు. రథం కదలగానే అయోధ్య ప్రజలు వెల్లువలా వెంటపడతారు; రథపు ప్రక్కలను పట్టుకుని నెమ్మదిగా నడపమని వేడుకుంటారు—రామముఖ దర్శనం నిలవాలనే తపనతో. గంటల మ్రోగుడు, గుర్రాల-ఏనుగుల శబ్దాలు నగరపు సమూహ శోకాన్ని ప్రతిధ్వనింపజేస్తాయి. దశరథుడు రాహుగ్రస్త పూర్ణచంద్రునిలా మనసులో కమ్ముకొని కూలిపోతాడు; ప్రజలు విలపిస్తారు, కౌసల్య కూడా రథం వెనుక పరుగెడుతుంది. తల్లిదండ్రుల దుఃఖాన్ని తట్టుకోలేక రాముడు పదేపదే వెనక్కి చూస్తూనే, సారథిని వేగంగా నడపమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. ‘ఆగు’ అనే రాజాజ్ఞ, ‘పో’ అనే రామాజ్ఞ మధ్య సుమంత్రుడు రామవాక్యాన్నే అనుసరిస్తాడు; తరువాత నింద వచ్చినప్పుడు ‘వినిపించలేదు’ అని చెప్పి, బాధను పొడిగించడం ధర్మవిరుద్ధమని భావిస్తాడు. చివరికి మంత్రులు రాజును—తిరిగి రావాలని కోరుకునేవారిని చాలా దూరం వరకు అనుసరించవద్దని—ఆపుతారు; దశరథుడు చెమటతో తడిసి, శోకంతో కుంగి, కుమారుని దిశగా త staringగా నిలుస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः।उपसङ्गृह्य राजानं चक्रुर्दीना: प्रदक्षिणम्।।।।
అప్పుడు రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు కృతాంజలులై, హృదయం దుఃఖంతో నిండగా, రాజును భక్తితో స్పర్శించి ఆయనకు ప్రదక్షిణ చేసిరి।
Verse 2
तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञस्सीतया सह।राघव श्शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत्।।।।
ఆయన (దశరథుడు) అనుమతి కూడా పొందిన ధర్మజ్ఞుడైన రాఘవుడు, సీతతో కలిసి శోకంతో మూర్ఛితుడై తన జననికి నమస్కరించాడు।।
Verse 3
अअन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौशल्यामभ्यवादयत्।अथ मातु स्सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः।।।।
సోదరుని వెంటనే లక్ష్మణుడు కౌశల్యాదేవికి అభివాదము చేసెను; అనంతరం తన మాత సుమిత్రాదేవి పాదములను మరల పట్టుకొని వందనము చేసెను.
Verse 4
तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत्।हितकामा महाबाहुं मूध्नर्युपाघ्राय लक्ष्मणम्।।।।
వందనం చేస్తున్న సౌమిత్రి లక్ష్మణుని చూసి, అతని తల్లి సుమిత్ర కన్నీరు కార్చుచూ కూడా అతని హితాన్ని కోరుతూ, లక్ష్మణుని లలాటాన్ని ముద్దాడి (శిరఃఘ్రాణం చేసి) మహాబాహువైన అతనితో పలికింది।
Verse 5
सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तस्सुहृज्जने।रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति।।।।
నీవు నీ ప్రియ సుహృజ్జనులపై ఎంతో అనురక్తుడవైనా, నీకు విధించబడింది వనవాసమే. కుమారా, అన్న రాముడు బయలుదేరునప్పుడు ఆయన విషయంలో నిర్లక్ష్యం చేయకు।
Verse 6
व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ।एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत्।।।।
హే అనఘా, కష్టంలోనైనా సంపదలోనైనా—ఆయనే నీ ఆశ్రయం. ఈ లోకంలో సజ్జనుల ధర్మం ఇదే: జ్యేష్ఠుని వశంలో ఉండి అతని ఆజ్ఞను పాటించడం।
Verse 7
इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम्।दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु च।।।।
ఇదే మీ వంశానికి సనాతనమూ యోగ్యమూ అయిన ఆచారం—దానం, యజ్ఞాలలో దీక్ష, మరియు యుద్ధంలో దేహ-ప్రాణాల త్యాగం।
Verse 8
लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वा सा संसिद्धं प्रियराघवम्।सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम्।।।।
లక్ష్మణునితో ఇలా చెప్పిన సుమిత్ర, పూర్తిగా సిద్ధమైన తన ప్రియ రాఘవుని చూచి, కుమారునితో మళ్లీ మళ్లీ—“వెళ్లు, వెళ్లు” అని పలికింది।
Verse 9
रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम्।अयोध्यामटवीं विध्दि गच्छ तात यथासुखम्।।।।
రాముని దశరథునిగా భావించు; జనకాత్మజ సీతను నన్నుగా భావించు; అరణ్యాన్ని అయోధ్యగా భావించు. తాతా, సుఖంగా వెళ్లు।
Verse 10
ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा।।।।
ఆపై వినయవంతుడూ శిష్టాచార నిపుణుడైన సుమంత్రుడు కృతాంజలిగా కాకుత్స్థుడు (రాముడు)తో పలికెను—మాతలి వాసవుడు (ఇంద్రుడు)తో పలికినట్లు।
Verse 11
ररथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः।क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसि।।।।
“మహాయశస్సుగల రాజకుమారా, నీకు మంగళం కలుగుగాక—రథమేరుము. హే రామా, నీవు ఎక్కడికి చెప్పినచో అక్కడికి నిన్ను త్వరగా చేర్చెదను.”
Verse 12
चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया।तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्यासि चोदितः।।।।
నిశ్చయంగా నీవు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు వనంలో నివసించవలెను. దేవి (రాణి) ఆజ్ఞచే నియతమైన ఆ సంవత్సరాలు ఇప్పుడు యథావిధిగా ప్రారంభించవలెను।।
Verse 13
तं रथं सूर्यसङ्काशं सीता हृष्टेन चेतसा।आरुरोह वरारोहा कृत्वालङ्कारमात्मनः।।।।
సూర్యసమానంగా ప్రకాశించే ఆ రథాన్ని వరారోహా సీత హర్షభరిత మనస్సుతో తనను అలంకరించుకొని అధిరోహించింది।।
Verse 14
अथो ज्वलनसङ्काशं चामीकरविभूषितम्।तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।।।
అనంతరం అగ్నివలె ప్రకాశించే, స్వర్ణాభరణాలతో అలంకృతమైన ఆ రథాన్ని రామలక్ష్మణులైన ఇద్దరు సోదరులు వేగంగా అధిరోహించారు।।
Verse 15
वनवासं हि संख्याय वासांस्याभरणानि च।भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ।।।।
వనవాస సంవత్సరాలను లెక్కచేసి, భర్తను అనుసరించబోయే సీతకు శ్వశురుడు వస్త్రాలు మరియు ఆభరణాలు ప్రసాదించాడు।।
Verse 16
तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्यां कवचानि च।रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनं च तत्।।।।सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा दृष्टमचोदयत्।सुमन्त्रस्सम्मतानश्वान् वायुवेगसमान्जवे।।।।
అదేవిధంగా అతడు రథాసనంపై ఇద్దరు సహోదరుల కొరకు ఆయుధసమూహమును, కవచములను ఉంచి, తోడు కవచఢాళ్లను మరియు దృఢమైన రక్షణోపకరణములను కూడా పెట్టెను।
Verse 17
तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्यां कवचानि च। रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनं च तत्।।2.40.16।।सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा दृष्टमचोदयत्। सुमन्त्रस्सम्मतानश्वान् वायुवेगसमान्जवे।।2.40.17।।
సీత మూడవదిగా వారితో రథారూఢురాలై ఉన్నదని చూచి, సుమంత్రుడు వాయువేగసమానమైన జవముగల, సుశిక్షితమైన అశ్వములను ప్రేరేపించి వేగంగా ముందుకు నడిపెను।
Verse 18
प्रतियाते महारण्यं चिररात्राय राघवे।बभूव नगरे मूर्छा बलमूर्छा जनस्य च।।।।
రాఘవుడు దీర్ఘకాలము మహారణ్యమునకు బయలుదేరినప్పుడు, నగరమంతట మూర్ఛ కమ్మెను; ప్రజల బలమూ క్షీణించి మూర్ఛితమైనట్లు అయెను।
Verse 19
तत्समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसङ्कुपितद्विपम्।हयशिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम्।।।।
ఆ నగరం కలవరముతో, భ్రాంతితో నిండిపోయెను; మదోన్మత్తమై కోపించిన గజములు ఉగ్రపడెను; అశ్వహ్రేషణములూ గంటల ఘోషమూ కలసి మహాధ్వనిగా వినిపించెను।
Verse 20
तत स्सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता।राममेवाभिदुद्राव घर्मार्ता सलिलं यथा।।।।
అప్పుడు ఆ నగరం—బాలవృద్ధులతో కూడి—అత్యంత బాధపడుతూ, ఎండవేడితో కాతరపడినవారు నీటివైపు పరుగెత్తినట్లు, రాముని వైపే పరుగు తీసెను।
Verse 21
पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः।बाष्पपूर्णमुखास्सर्वे तमूचुर्भृशनिस्वनाः।।।।
రథాన్ని పక్కల నుండీ వెనుక నుండీ అంటిపెట్టుకొని, అతనివైపు ముఖం తిప్పి, కన్నీళ్లతో నిండిన ముఖాలతో అందరూ గాఢమైన సొబులతో గొంతు బిగబట్టి సుమంత్రునితో పలికారు।
Verse 22
संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैश्शनैः।मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति।।।।
“హే సూతా! గుర్రాల కట్టెలను అదుపులో పెట్టు; నెమ్మదిగా, నెమ్మదిగా పో. మేము రాముని ముఖాన్ని చూడగలగాలి; త్వరలోనే ఆయనను చూడటం మాకు దుర్లభమవుతుంది.”
Verse 23
आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम्।यद्देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते।।।।
నిస్సందేహంగా రామమాత హృదయం ఇనుముతో చేసినదే; దేవపుత్రునివలె ఉన్న రాముడు వనానికి వెళ్తున్నా అది విరగదు।
Verse 24
कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम्।न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा।।।।
వైదేహి తన కర్తవ్యము నెరవేరిందని భావించి, ధర్మంలో రతగా, నీడలాగా భర్తను అనుసరిస్తుంది; ఆమె ఆయనను విడువదు—మేరు పర్వతాన్ని సూర్యప్రభ విడనాడనట్లే।
Verse 25
अहो लक्ष्मण सिद्धार्थ स्सततं प्रियवादिनम्।भ्रातरं देवसङ्काशं यस्त्वं परिचरिष्यसि।।।।
అహో లక్ష్మణా! నీవు కృతార్థుడవు; ఎందుకంటే నీవు సదా మధురవాక్యుడైన, దేవసమానమైన నీ అన్నను సేవించబోతున్నావు।
Verse 26
महत्येषा हि ते सिध्दिरेष चाभ्युदयो महान्।एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि।।।।
ఇది నిజంగా నీకు మహాసిద్ధి, పుణ్యోన్నతి కూడా మహత్తరమైనది—నీవు ఆయనను అనుసరించుచున్నావు కాబట్టి. ఇదే స్వర్గమార్గము.
Verse 27
एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम्।नरास्तमनुगच्छन्तः प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम्।।।।
ఇలా పలుకుచున్నప్పటికీ, ప్రియుడైన రాముడు—ఇక్ష్వాకువంశానందుడు—ఆయనను అనుసరించుచున్న ఆ పురుషులు ఉప్పొంగిన కన్నీళ్లను ఆపలేకపోయారు.
Verse 28
अथ राजा वृत स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः।निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात्।।।।
అనంతరం రాజు, మనస్సు దుఃఖమున మునిగిపోయి, దుఃఖిత స్త్రీలచే చుట్టుముట్టబడి, “నా ప్రియపుత్రుని దర్శించుదును” అని పలుకుతూ గృహమునుండి బయలుదేరెను.
Verse 29
शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदन्तीनां महास्वनः।यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे।।।।
ముందుగా విలపించుచున్న స్త్రీల మహాక్రందనధ్వని వినబడెను—మహాగజరాజు బంధింపబడినప్పుడు కరేణువుల నాదమువలె.
Verse 30
पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदाऽभवत्।परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा।।।।
అప్పుడు కాకుత్స్థవంశీయుడైన తండ్రి రాజు, శ్రీమంతుడై ఉన్నప్పటికీ, మ్లానుడయ్యాడు—గ్రహణకాలంలో రాహుగ్రస్తమైన పూర్ణచంద్రునివలె।
Verse 31
स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः।सूतं सञ्चोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति।।।।
మరియు శ్రీమంతుడూ, అచింత్యాత్ముడూ అయిన దశరథనందనుడు రాముడు, సూతుని ప్రేరేపించి—“త్వరగా రథం నడుపు” అని అన్నాడు।
Verse 32
रामो याहीति सूतं तं तिष्ठेति स जनस्तदा।उभयं नाशकत्सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः।।।।
దారిలో రాముడు—“ముందుకు పో” అని, అదే వేళ ప్రజలు—“ఆగు” అని అన్నారు; ఇలా ఒత్తిడిలో ఉన్న సూతుడు రెండింటినీ చేయలేకపోయాడు।
Verse 33
निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः।पतितैरभ्यवहितं प्रशशाम महीरजः।।।।
మహాబాహువు రాముడు బయలుదేరగా, పౌరుల కన్నీళ్లు నేలపై పడటంతో లేచిన ధూళి అణిగి శాంతించింది।
Verse 34
रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम्।प्रयाणे राघवस्यासीत्पुरं परमपीडितम्।।।।
రాఘవుని ప్రయాణ సమయంలో నగరం పరమంగా బాధపడింది—ఏడుపు కన్నీళ్లతో తడిసి, ‘హాయ్ హాయ్’ అనే ఆర్తనాదాలతో మార్మోగి, చైతన్యంలేనిదానివలె అయింది।
Verse 35
सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम्।मीनसङ्क्षोभचलितै स्सलिलं पङ्कजैरिव।।।।
స్త్రీల నేత్రాల నుండి శ్రమజనితమైన కన్నీళ్లు జారాయి; చేపల కలకలంతో కదిలిన పద్మాల నుండి నీటి బిందువులు జారినట్లుగా।
Verse 36
दृष्ट्वा तु नृपति श्श्रीमानेकचित्तगतं पुरम्।निपपातैव दुःखेन हतमूल इव द्रुमः।।।।
నగరం అంతా ఒకే శోకంలో లీనమై ఉన్నదని చూసి, శ్రీమంతుడైన నృపతి దుఃఖంతో కూలిపోయాడు—వేర్లు నరికిన వృక్షంలా।
Verse 37
ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः।नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम्।।।।
అప్పుడు రాముని వెనుక పురుషులలో ‘హలహల’ అనే హాహాకార ధ్వని పుట్టింది; తీవ్ర దుఃఖంతో కుంగిపోతున్న రాజును చూసి.
Verse 38
हा रामेति जनाः केचिद्राममातेति चापरे।अन्तःपुरं समृद्धं च क्रोशन्तः पर्यदेवयन्।।।।
కొంతమంది ‘హా రామా!’ అని, మరికొందరు ‘హా రామమాతా!’ అని కేకలు వేశారు; వారి విలాపధ్వనితో సమృద్ధమైన అంతఃపురమూ రోదనతో మార్మోగింది।
Verse 39
अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम्।राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि।।।।
వెనుదిరిగి చూసిన రాముడు, మార్గంలో అనుసరించి వస్తున్న రాజును మరియు తన మాతను చూశాడు—ఇద్దరూ విషణ్ణులై, మనస్సు కలతచెందినవారు।
Verse 40
स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा।धर्मपाशेन सङ्क्षिप्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत।।।।
తాడుతో బంధించబడిన కిషోర జంతువు తన తల్లిని స్పష్టంగా చూడలేనట్లే, ధర్మపాశంతో సంక్షిప్తుడైన శ్రీరాముడు తల్లిదండ్రుల వైపు ప్రకాశంగా దృష్టి పెట్టలేకపోయాడు।
Verse 41
पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ।दृष्ट्वा सञ्चोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम्।।।।
రథారోహణకు యోగ్యులు, సుఖానికి అలవాటైనవారు, దుఃఖానికి అర్హులు కాని తల్లిదండ్రులు పాదచారులుగా ఉన్నదాన్ని చూసి శ్రీరాముడు సారథిని ప్రేరేపించాడు—“శీఘ్రంగా నడుపు.”
Verse 42
न हि तत्पुरुषव्याघ्रो दुःखदं दर्शनं पितुः।मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्रार्दित इव द्विपः।।।।
పురుషవ్యాఘ్రుడైన శ్రీరాముడు తండ్రి, తల్లి యొక్క ఆ దుఃఖదాయక దర్శనాన్ని సహించలేకపోయాడు—అంకుశంతో బాధపడే ఏనుగువలె।
Verse 43
प्रत्यगारमिवायान्ती वत्सला वत्सकारणात्।बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत।।।।
దూడ కారణంగా గోశాల వైపు పరుగెత్తే, దూడ కట్టబడి ఉన్నా స్నేహమయి ఆవు ఎలా పరుగెత్తుతుందో, అట్లే రామమాత శ్రీరాముని వెనుక ధావించింది।
Verse 44
तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्।क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च।।।।रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्।असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम्।।।।
అప్పుడు కౌసల్య కన్నీళ్లు కార్చుతూ ఆ రథాన్ని వెంబడిస్తూ పరుగెత్తింది—“రామా! రామా!” అని విలపిస్తూ, “హా సీతే! లక్ష్మణా!” అని కూడా కేకలు వేస్తూ; రామ-లక్ష్మణ-సీతల కొరకు కళ్ల నుంచి నీరు ధారగా జార్చుతూ—రాముడు మళ్లీ మళ్లీ తల్లివైపు తిరిగి చూశాడు; ఆమె శోకవేగంతో నర్తిస్తున్నదానివలె తూలుతూ కనిపించింది।
Verse 45
तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्। क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च।।2.40.44।।रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्। असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम्।।2.40.45।।
ఈ శ్లోకం మళ్లీ అదే భావంతో—కౌసల్య కన్నీళ్లతో రథాన్ని వెంబడిస్తూ, “రామా! రామా!” అని విలపిస్తూ, “హా సీతే! లక్ష్మణా!” అని కూడా కేకలు వేస్తూ; కళ్ల నీరు కార్చుతూ—రాముడు పదే పదే తల్లివైపు చూశాడు; ఆమె శోకవేగంతో నర్తిస్తున్నదానివలె తూలింది।
Verse 46
तिष्ठेति राजा चुक्रोश याहि याहीति राघवः।सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा।।।।
రాజు “ఆగు, ఆగు!” అని కేకలు వేసాడు; రాఘవుడు (రాముడు) “వెళ్లు, వెళ్లు!” అన్నాడు. అప్పుడు సుమంత్రుని మనస్సు రెండు చక్రాల మధ్య చిక్కినట్టైంది।
Verse 47
नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि।चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत्।।।।
రాముడు అతనితో అన్నాడు—“రాజు నిన్ను మందలించినా, ‘నేను వినలేదు’ అని చెప్పు. దుఃఖాన్ని దీర్ఘం చేయడం అత్యంత పాపకరం.”
Verse 48
रामस्य स वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम्।व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास सारथिः।।।।
రాముని మాటను అనుసరించి, ఆ జనులకు వీడ్కోలు చెప్పి, సారథి సాగుతున్న గుర్రాలను మరింత వేగంగా తోలాడు।
Verse 49
न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम्।मनसाप्यश्रुवेगैश्च न न्यवर्तत मानुषम्।।।।
రాజుని ప్రజలు శ్రీరాముని ప్రదక్షిణ చేసి తిరిగిపోయారు; కాని మనసులో ఉప్పొంగిన శోకవేగం, కన్నీటి ప్రవాహం మాత్రం వారితో కలిసి తిరగలేదు।
Verse 50
यमिच्छेत्पुनरायान्तं नैनं दूरमनुव्रजेत्।इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः।।।।
మళ్లీ తిరిగి రావాలని మనం కోరుకునే వానిని దూరం వరకు అనుసరించకూడదు—అని మంత్రులు మహారాజు దశరథునితో పలికారు।
Verse 51
तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नंप्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः।निशम्य राजा कृपणः सभार्योव्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः।।।।
వారి సర్వగుణసంపన్నమైన, సదుపదేశభరితమైన మాటలు విని రాజు శోకంతో కృశించాడు; అవయవాలు చెమటతో తడిసి, ముఖం దిగులుగా—రాణులతో కలిసి అక్కడే నిలిచి కుమారుని వైపే దృష్టి నిలిపాడు।
Frequently Asked Questions
The sarga presents a dharma-tension between compassion and duty: Rāma must not prolong the parents’ and citizens’ agony, so he orders swift travel, while the king and populace plead for delay—placing Sumantra between conflicting moral claims.
Sumitrā’s instruction offers an exile-ethics model: translate relationships into dharmic roles (Rāma as father, Sītā as mother, forest as Ayodhyā), so that hardship is managed through disciplined perception and service to the eldest as a virtuous norm.
Ayodhyā functions as the cultural landmark, defined by civic procession, lament, and royal protocol; the chariot rite (obeisance, pradakṣiṇā, mounting, reins control) and the transition toward the ‘great forest’ mark the chapter’s spatial and ritual geography.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.