Sarga 40
प्रयाणवर्णनम् (Departure from Ayodhya; Civic Lament and the Chariot’s Urgency)
अयोध्याकाण्ड
ഈ സർഗത്തിൽ രാമ-സീതാ-ലക്ഷ്മണരുടെ അയോധ്യാ പ്രസ്ഥാനം വിധിപൂർവവും ഹൃദയഭേദകവുമായ രീതിയിൽ വര്ണിക്കപ്പെടുന്നു. മൂവരും കൃതാഞ്ജലികളായി രാജാവ് ദശരഥന്റെ പാദങ്ങൾ സ്പർശിച്ച് പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, ശോകാകുലനായ പിതാവിനെ വന്ദിച്ച് വിടവാങ്ങുന്നു. തുടർന്ന് രാമൻ കൗസല്യയെ പ്രണമിക്കുന്നു; ലക്ഷ്മണനും കൗസല്യയെയും തന്റെ മാതാവ് സുമിത്രയെയും വന്ദിക്കുന്നു. സുമിത്ര ലക്ഷ്മണനോട് ധർമ്മോപദേശം നൽകുന്നു—വനവാസം രാജധർമ്മത്തിന്റെ തുടർച്ചയായി കരുതുക; രാമനെ പിതാവായി, സീതയെ മാതാവായി, വനത്തെ അയോധ്യയായി ഭാവിച്ച് സേവിക്കുക—ഇതാണ് നിർവാസജീവിതത്തിന്റെ നൈതിക ഘടന. സുമന്ത്രൻ വിനയത്തോടെ രാമനോട് രഥാരോഹണം ചെയ്യാൻ അപേക്ഷിച്ച്, പതിനാലു വർഷങ്ങളുടെ കണക്കെടുപ്പ് ആരംഭിച്ചുവെന്ന് ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ദശരഥൻ വസ്ത്രാഭരണങ്ങളും ശസ്ത്ര-കവചാദി രക്ഷാസാമഗ്രികളും രഥത്തിൽ വെപ്പിക്കുന്നു. രഥം നീങ്ങുമ്പോൾ അയോധ്യയിലെ ജനങ്ങൾ ഒഴുകിയെത്തി പിന്നാലെ ഓടുന്നു; രഥത്തിന്റെ വശങ്ങൾ പിടിച്ച് പതുക്കെ പോകണമെന്നു അപേക്ഷിക്കുന്നു—രാമമുഖദർശനം നിലനിൽക്കാൻ. മണിനാദവും കുതിര-ആനകളുടെ ശബ്ദവും നഗരത്തിന്റെ കൂട്ടദുഃഖത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. ദശരഥൻ രാഹുഗ്രസ്ത പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ മനസ്സിൽ മൂടപ്പെട്ടു തളർന്നു വീഴുന്നു; ജനങ്ങൾ വിലപിക്കുന്നു, കൗസല്യയും രഥത്തിന് പിന്നാലെ ഓടുന്നു. മാതാപിതാക്കളുടെ ദുഃഖം സഹിക്കാനാകാതെ രാമൻ വീണ്ടും വീണ്ടും പിന്നോട്ടു നോക്കിയാലും, സാരഥിയോട് വേഗത്തിൽ നീങ്ങാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ‘നിർത്തുക’ എന്ന രാജാവിന്റെ വിളിയും ‘പോകുക’ എന്ന രാമന്റെ ആജ്ഞയും തമ്മിൽ പെട്ട സുമന്ത്രൻ രാമവചനമേ അനുസരിക്കുന്നു; പിന്നീട് കുറ്റപ്പെടുത്തുമ്പോൾ ‘കേട്ടില്ല’ എന്നു പറയുന്നു—വേദന നീട്ടുന്നത് ധർമ്മവിരുദ്ധമെന്ന ബോധത്തോടെ. അവസാനം മന്ത്രിമാർ രാജാവിനെ—തിരിച്ചു വരണമെന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നവരെ വളരെ ദൂരത്തോളം പിന്തുടരരുതെന്ന്—തടയുന്നു; ദശരഥൻ വിയർപ്പോടെ, ശോകവിഹ്വലനായി, പുത്രന്റെ ദിശയിലേക്കു നോക്കി നിൽക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः।उपसङ्गृह्य राजानं चक्रुर्दीना: प्रदक्षिणम्।।।।
അപ്പോൾ രാമനും സീതയും ലക്ഷ്മണനും കൈകൾ ചേർത്ത്, മനസ്സിൽ ദുഃഖഭാരത്തോടെ, രാജാവിനെ ഭക്ത്യാദരത്തോടെ സ്പർശിച്ചു വന്ദിച്ച് പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു.
Verse 2
तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञस्सीतया सह।राघव श्शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत्।।।।
അവനെയും (ദശരഥനെയും) അനുമതി വാങ്ങി, ധർമ്മജ്ഞനായ രാഘവൻ സീതയോടൊപ്പം—ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയിരുന്നാലും—തന്റെ ജനനിയെ വന്ദിച്ച് പ്രണാമം ചെയ്തു.
Verse 3
अअन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौशल्यामभ्यवादयत्।अथ मातु स्सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः।।।।
സഹോദരന്റെ പിന്നാലെ ഉടൻ ലക്ഷ്മണൻ കൗശല്യയെ ഭക്തിപൂർവ്വം വന്ദിച്ചു; പിന്നെ വീണ്ടും തന്റെ മാതാവായ സുമിത്രയുടെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു പ്രണാമം ചെയ്തു.
Verse 4
तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत्।हितकामा महाबाहुं मूध्नर्युपाघ्राय लक्ष्मणम्।।।।
സൗമിത്രനായ ലക്ഷ്മണൻ വന്ദിച്ചു നമസ്കരിക്കുമ്പോൾ, അവന്റെ മാതാവ് സുമിത്ര കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നാലും ഹിതം ആഗ്രഹിച്ച് മഹാബാഹുവായ ലക്ഷ്മണന്റെ നെറ്റി മണത്തു (ചുംബിച്ചു) സംസാരിച്ചു.
Verse 5
सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तस्सुहृज्जने।रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति।।।।
നീ പ്രിയ സുഹൃത്തുക്കളോടു അത്യന്തം സ്നേഹബന്ധമുള്ളവനായാലും, നിനക്ക് വനവാസം നിശ്ചിതമാണ്. മകനേ, സഹോദരൻ രാമൻ പുറപ്പെടുമ്പോൾ അവനെക്കുറിച്ച് അശ്രദ്ധ കാണിക്കരുത്.
Verse 6
व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ।एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत्।।।।
ഹേ അനഘ, ദുഃഖത്തിലായാലും സമൃദ്ധിയിലായാലും അവനാണ് നിന്റെ ആശ്രയം. ഈ ലോകത്തിൽ സത്പുരുഷന്മാരുടെ ധർമ്മം ഇതാണ്: ജ്യേഷ്ഠന്റെ (അണ്ണന്റെ) അധീനനായി അനുസരണയിൽ നിലകൊള്ളുക.
Verse 7
इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम्।दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु च।।।।
ഇത് നിങ്ങളുടെ വംശത്തിന്റെ സനാതനവും യുക്തിയുക്തവുമായ ചര്യയാണ്—ദാനം, യാഗങ്ങളിൽ ദീക്ഷ, യുദ്ധത്തിൽ ദേഹത്യാഗം (പ്രാണാർപ്പണം) കൂടെ.
Verse 8
लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वा सा संसिद्धं प्रियराघवम्।सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम्।।।।
ലക്ഷ്മണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, സുമിത്ര പൂർണ്ണമായി സന്നദ്ധനായ തന്റെ പ്രിയ രാഘവനോട് വീണ്ടും വീണ്ടും—“പോ, പോ” എന്നു പറഞ്ഞു.
Verse 9
रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम्।अयोध्यामटवीं विध्दि गच्छ तात यथासुखम्।।।।
“രാമനെ ദശരഥനെന്നപോലെ അറിയുക; ജനകാത്മജയായ സീതയെ എന്നപോലെ അറിയുക; വനത്തെ അയോധ്യയെന്നപോലെ കരുതുക. പോകുക, മകനേ, സമാധാനത്തോടെ.”
Verse 10
ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा।।।।
പിന്നീട് സുമന്ത്രൻ കൈകൾ ചേർത്ത്, വിനീതനും മര്യാദയിൽ നിപുണനുമായവനായി, കാകുത്സ്ഥനായ (രാമനോട്) സംസാരിച്ചു—മാതലി വാസവനായ (ഇന്ദ്രനോട്) പറയുന്നതുപോലെ.
Verse 11
ररथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः।क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसि।।।।
“മഹായശസ്സുള്ള രാജകുമാരാ, നിനക്കു മംഗളം—രഥത്തിൽ आरोഹണം ചെയ്യുക. ഹേ രാമാ, നീ പറയുന്നിടത്തേക്ക് ഞാൻ നിന്നെ വേഗത്തിൽ എത്തിച്ചുതരാം.”
Verse 12
चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया।तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्यासि चोदितः।।।।
നിശ്ചയമായും നീ പതിനാലു വർഷം വനത്തിൽ വസിക്കണം; ദേവിയായ രാജ്ഞിയുടെ ആജ്ഞപ്രകാരം ആ വർഷങ്ങൾ ഇപ്പോൾ മുതൽ ആരംഭിച്ചു എണ്ണപ്പെടേണ്ടതാണ്.
Verse 13
तं रथं सूर्यसङ्काशं सीता हृष्टेन चेतसा।आरुरोह वरारोहा कृत्वालङ्कारमात्मनः।।।।
സൂര്യസദൃശമായ ദീപ്തിയുള്ള ആ രഥത്തിൽ, ഹർഷഭരിതമായ മനസ്സോടെ, സുന്ദരീ സീത സ്വയം അലങ്കരിച്ച് കയറി.
Verse 14
अथो ज्वलनसङ्काशं चामीकरविभूषितम्।तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।।।
പിന്നീട് അഗ്നിസദൃശമായി ജ്വലിക്കുന്നതും സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നതുമായ ആ രഥത്തിൽ, സഹോദരന്മാരായ രാമനും ലക്ഷ്മണനും വേഗത്തിൽ കയറി.
Verse 15
वनवासं हि संख्याय वासांस्याभरणानि च।भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ।।।।
വനവാസത്തിന്റെ വർഷങ്ങൾ കണക്കാക്കി, ഭർത്താവിനെ അനുഗമിക്കാൻ പുറപ്പെട്ട സീതയ്ക്ക്, ശ്വശുരൻ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും നൽകി.
Verse 16
तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्यां कवचानि च।रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनं च तत्।।।।सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा दृष्टमचोदयत्।सुमन्त्रस्सम्मतानश्वान् वायुवेगसमान्जवे।।।।
അതുപോലെ തന്നെ അവൻ രഥാസനത്തിൽ രണ്ടു സഹോദരർക്കായി ആയുധങ്ങളുടെ സമാഹാരവും കവചങ്ങളും വെച്ചു; കൂടാതെ ചർമഢാലുകളും ദൃഢമായ രക്ഷാകവചങ്ങളും കൂടി ഒരുക്കി.
Verse 17
तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्यां कवचानि च। रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनं च तत्।।2.40.16।।सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा दृष्टमचोदयत्। सुमन्त्रस्सम्मतानश्वान् वायुवेगसमान्जवे।।2.40.17।।
സീതയെ മൂന്നാമത്തിയായി കൂട്ടി അവർ കയറിയിരിക്കുന്നതു കണ്ട സുമന്ത്രൻ, കാറ്റിന്റെ വേഗംപോലെ ദ്രുതഗതിയുള്ള, നന്നായി പരിശീലിപ്പിച്ച കുതിരകളെ പ്രേരിപ്പിച്ച് ഉത്സാഹത്തോടെ മുന്നോട്ട് ഓടിച്ചു.
Verse 18
प्रतियाते महारण्यं चिररात्राय राघवे।बभूव नगरे मूर्छा बलमूर्छा जनस्य च।।।।
രാഘവൻ ദീർഘകാലം മഹാവനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ നഗരത്തിൽ മൂർച്ച പടർന്നു; ജനങ്ങളും ശക്തി ചോർന്നു പോയവരെപ്പോലെ ബോധം മങ്ങിപ്പോയി.
Verse 19
तत्समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसङ्कुपितद्विपम्।हयशिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम्।।।।
ആ നഗരം കലക്കവും വ്യാകുലതയും നിറഞ്ഞതായി; മദോന്മത്തമായ ആനകൾ ക്ഷുബ്ധരായി, കുതിരകളുടെ കിളിനാദവും മണികളുടെ മുഴക്കവും ചേർന്ന് മഹാശബ്ദമായി ഉയർന്നു.
Verse 20
तत स्सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता।राममेवाभिदुद्राव घर्मार्ता सलिलं यथा।।।।
പിന്നീട് ആ പുരി—കുട്ടികളും വൃദ്ധരും ഉൾപ്പെടെ—പരമവേദനയിൽ പീഡിതയായി, രാമനിലേക്കു മാത്രമേ ഓടിയെത്തിയുള്ളൂ; ചൂടിൽ വലഞ്ഞവർ വെള്ളത്തിലേക്കു ഓടുന്നതുപോലെ.
Verse 21
पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः।बाष्पपूर्णमुखास्सर्वे तमूचुर्भृशनिस्वनाः।।।।
രഥത്തിന്റെ വശങ്ങളിലും പിന്നിലും ചേർന്ന് പിടിച്ച്, എല്ലാവരും കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ മുഖങ്ങളോടെ, ഗാഢമായ കരച്ചിലിന്റെ ശബ്ദത്തോടെ, സുമന്ത്രനോടു പറഞ്ഞു.
Verse 22
संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैश्शनैः।मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति।।।।
“സൂതനേ, കുതിരകളുടെ കയറുകൾ പിടിച്ചുനിർത്തുക; പതുക്കെ, പതുക്കെ പോകുക; ഞങ്ങൾ രാമന്റെ മുഖം കാണട്ടെ—ഇനി ഉടൻ അത് ഞങ്ങൾക്ക് ദുർദർശനമാകും.”
Verse 23
आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम्।यद्देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते।।।।
നിശ്ചയം—സംശയമില്ല—രാമന്റെ മാതാവിന്റെ ഹൃദയം ഇരുമ്പായിരിക്കണം; ദേവഗർഭസമനായ രാമൻ വനത്തിലേക്കു പോകുമ്പോഴും അത് പൊട്ടുന്നില്ല.
Verse 24
कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम्।न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा।।।।
വൈദേഹി കൃതകൃത്യയായി, ധർമ്മത്തിൽ രതയായി, ഭർത്താവിനെ നിഴലുപോലെ അനുഗമിക്കുന്നു; അവനെ വിടുന്നില്ല—മേരു പർവ്വതത്തെ സൂര്യപ്രഭ വിടാത്തതുപോലെ.
Verse 25
अहो लक्ष्मण सिद्धार्थ स्सततं प्रियवादिनम्।भ्रातरं देवसङ्काशं यस्त्वं परिचरिष्यसि।।।।
അഹോ ലക്ഷ്മണാ! നിന്റെ ലക്ഷ്യം സഫലമായി; കാരണം സദാ പ്രിയവചനനായ, ദേവസമനായ സഹോദരനെ നീ സേവിക്കും.
Verse 26
महत्येषा हि ते सिध्दिरेष चाभ्युदयो महान्।एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि।।।।
നിശ്ചയമായും ഇതു നിനക്കു മഹത്തായ സിദ്ധിയും പുണ്യത്തിലെ മഹത്തായ ഉയർച്ചയും ആകുന്നു; അവനെ അനുഗമിക്കുന്നതുതന്നെ സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്കുള്ള മാർഗ്ഗമാണ്.
Verse 27
एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम्।नरास्तमनुगच्छन्तः प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम्।।।।
ഇങ്ങനെ പറയുമ്പോഴും, പ്രിയനായ ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനൻ രാമനെ അനുഗമിച്ചിരുന്ന ആ പുരുഷന്മാർ ഉള്ളിൽ നിന്നുയർന്ന കണ്ണുനീർ സഹിച്ചു തടയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 28
अथ राजा वृत स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः।निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात्।।।।
അപ്പോൾ രാജാവ്, ദുഃഖിതസ്ത്രീകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടും മനസ്സിൽ അത്യന്തം വിഷണ്ണനുമായും, “എന്റെ പ്രിയപുത്രനെ കാണണം” എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് രാജമന്ദിരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്നു.
Verse 29
शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदन्तीनां महास्वनः।यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे।।।।
മുന്നിൽ കരയുന്ന സ്ത്രീകളുടെ മഹത്തായ വിലാപധ്വനി അവൻ കേട്ടു—മഹാനായ ഗജരാജൻ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ കരിണികൾ മുഴക്കുന്ന തുമ്പിക്കൈ-നാദംപോലെ.
Verse 30
पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदाऽभवत्।परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा।।।।
അപ്പോൾ കാകുത്സ്ഥവംശത്തിലെ ശ്രീമാൻ രാജാവായ പിതാവ്, ഗ്രഹണസമയത്ത് രാഹുവാൽ പിടിക്കപ്പെട്ട പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ തേജസ്സു മങ്ങി.
Verse 31
स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः।सूतं सञ्चोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति।।।।
ശ്രീമാനും അചിന്ത്യാത്മാവുമായ ദശരഥനന്ദനൻ രാമൻ സൂതനോട് പ്രേരിപ്പിച്ചു: “വേഗത്തിൽ രഥം ഓടിക്ക.”
Verse 32
रामो याहीति सूतं तं तिष्ठेति स जनस्तदा।उभयं नाशकत्सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः।।।।
രാമൻ വഴിയിൽ “പോകുക” എന്ന് സൂതനെ പ്രേരിപ്പിച്ചു; അതേ സമയം പൗരന്മാർ “നിർത്തുക” എന്ന് അപേക്ഷിച്ചു. അങ്ങനെ വഴിയിൽ പ്രേരിതനായ സൂതന് രണ്ടും ചെയ്യാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 33
निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः।पतितैरभ्यवहितं प्रशशाम महीरजः।।।।
മഹാബാഹുവായ രാമൻ പുറപ്പെടുമ്പോൾ, പൗരജനങ്ങളുടെ വീഴുന്ന കണ്ണീർതുള്ളികളാൽ ഭൂമിയിൽ നിന്നുയർന്ന പൊടി ശമിച്ചു അടങ്ങി.
Verse 34
रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम्।प्रयाणे राघवस्यासीत्पुरं परमपीडितम्।।।।
രാഘവന്റെ പ്രയാണസമയത്ത് നഗരം അത്യന്തം പീഡിതമായി—കണ്ണീരാൽ നനഞ്ഞു, “ഹാ ഹാ” എന്ന വിലാപധ്വനിയാൽ മുഴങ്ങി, ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടതുപോലെ ആയി.
Verse 35
सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम्।मीनसङ्क्षोभचलितै स्सलिलं पङ्कजैरिव।।।।
സ്ത്രീകളുടെ കണ്ണുകളിൽ നിന്നു കഷ്ടജന്യമായ കണ്ണുനീർ ഒഴുകി—മീനങ്ങളുടെ ചലനത്തിൽ കുലുങ്ങുന്ന താമരയിലകളിൽ നിന്നു ജലബിന്ദുക്കൾ വഴുതിവീഴുന്നതുപോലെ।
Verse 36
दृष्ट्वा तु नृपति श्श्रीमानेकचित्तगतं पुरम्।निपपातैव दुःखेन हतमूल इव द्रुमः।।।।
ഒരേയൊരു ദുഃഖത്തിൽ മുഴുകിയ നഗരത്തെ കണ്ടപ്പോൾ, സമൃദ്ധനായ രാജാവ് ദുഃഖത്തിൽ തകർന്നു വീണു—വേരറുത്ത വൃക്ഷം വീഴുന്നതുപോലെ।
Verse 37
ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः।नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम्।।।।
അപ്പോൾ രാമന്റെ പിന്നിൽ നിന്നു പുരുഷന്മാരിൽ നിന്ന് ഹാഹാകാരധ്വനി ഉയർന്നു; അത്യന്തദുഃഖത്തിൽ തളർന്നിറങ്ങുന്ന രാജാവിനെ അവർ കണ്ടപ്പോൾ।
Verse 38
हा रामेति जनाः केचिद्राममातेति चापरे।अन्तःपुरं समृद्धं च क्रोशन्तः पर्यदेवयन्।।।।
ചിലർ ‘ഹാ രാമാ!’ എന്നു വിലപിച്ചു; മറ്റുചിലർ ‘ഹാ രാമമാതേ!’ എന്നു കരഞ്ഞു; അവരുടെ ഉച്ചത്തിലുള്ള വിലാപം സമൃദ്ധമായ അന്തഃപുരത്തെയും കരച്ചിലാൽ മുഴക്കിച്ചു।
Verse 39
अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम्।राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि।।।।
പിന്നോട്ട് നോക്കിയ രാമൻ വഴിയിൽ പിന്നാലെ വരുന്ന രാജാവിനെയും തന്റെ മാതാവിനെയും കണ്ടു—ഇരുവരും വിഷണ്ണരായി, മനസ്സ് കലങ്ങിക്കൊണ്ടു।
Verse 40
स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा।धर्मपाशेन सङ्क्षिप्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत।।।।
കയറാൽ കെട്ടപ്പെട്ട കുതിരക്കുഞ്ഞ് തന്റെ അമ്മയെ വ്യക്തമായി കാണാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, ധർമ്മപാശത്തിൽ ബന്ധിതനായ രാമൻ മാതാപിതാക്കളെ തെളിഞ്ഞു നോക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 41
पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ।दृष्ट्वा सञ्चोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम्।।।।
രഥത്തിൽ ഇരിക്കേണ്ടവരും സുഖത്തിൽ പരിചിതരുമായ, ദുഃഖത്തിന് അർഹരല്ലാത്ത മാതാപിതാക്കളെ കാൽനടയായി നടക്കുന്നത് കണ്ട രാമൻ സാരഥിയോട്, “വേഗം പോകുക” എന്നു പ്രേരിപ്പിച്ചു.
Verse 42
न हि तत्पुरुषव्याघ्रो दुःखदं दर्शनं पितुः।मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्रार्दित इव द्विपः।।।।
പുരുഷവ്യാഘ്രനായ രാമന് പിതാവിന്റെയും മാതാവിന്റെയും ആ ദുഃഖകരമായ ദർശനം സഹിക്കാനായില്ല—അങ്കുശംകൊണ്ട് പീഡിതനായ ആനപോലെ.
Verse 43
प्रत्यगारमिवायान्ती वत्सला वत्सकारणात्।बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत।।।।
കെട്ടിയിട്ട കിടാവിനുവേണ്ടി വാത്സല്യമുള്ള പശു തൊഴുത്തിലേക്കു ഓടുന്നതുപോലെ, രാമന്റെ മാതാവും രാമനെ പിന്തുടർന്ന് ഓടിവന്നു.
Verse 44
तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्।क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च।।।।रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्।असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम्।।।।
ഇങ്ങനെ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് കൗസല്യ ആ രഥത്തെ പിന്തുടർന്ന് ഓടുകയായിരുന്നു; “രാമാ, രാമാ!” എന്നു നിലവിളിച്ച്, “ഹാ സീതേ! ലക്ഷ്മണേ!” എന്നും കരഞ്ഞു. രാമ-ലക്ഷ്മണ-സീതാർഥം കണ്ണുനീർ ഒഴുക്കി, ദുഃഖവ്യാകുലതയിൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്നവളെപ്പോലെ തളർന്നുനടക്കുന്ന മാതാവിനെ രാമൻ വീണ്ടും വീണ്ടും തിരിഞ്ഞുനോക്കി.
Verse 45
तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम्। क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च।।2.40.44।।रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम्। असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम्।।2.40.45।।
ഇവിടെയും അതേ പാഠം തന്നെ: കരഞ്ഞുകൊണ്ട് കൗസല്യ രഥത്തെ പിന്തുടർന്ന് ഓടി “രാമാ, രാമാ! ഹാ സീതേ! ലക്ഷ്മണേ!” എന്നു വിളിച്ചു, രാമ-ലക്ഷ്മണ-സീതാർഥം കണ്ണുനീർ ഒഴുക്കി; വ്യാകുലതയിൽ തളർന്നുനടക്കുന്ന മാതാവിനെ രാമൻ വീണ്ടും വീണ്ടും തിരിഞ്ഞുനോക്കി.
Verse 46
तिष्ठेति राजा चुक्रोश याहि याहीति राघवः।सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा।।।।
രാജാവ് “നിർത്തൂ, നിർത്തൂ!” എന്നു നിലവിളിച്ചു; രാഘവൻ (രാമൻ) “പോകൂ, പോകൂ!” എന്നു പറഞ്ഞു. സുമന്ത്രന്റെ മനസ്സ് രണ്ടുചക്രങ്ങൾക്കിടയിൽ കുടുങ്ങിയതുപോലെ ആയി.
Verse 47
नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि।चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत्।।।।
രാമൻ അവനോട് പറഞ്ഞു: “രാജാവ് നിന്നെ ശാസിച്ചാലും ‘ഞാൻ കേട്ടില്ല’ എന്നു പറയുക. ദുഃഖം നീട്ടിക്കൊണ്ടുപോകുന്നത് അത്യന്തം പാപകരവും നിന്ദ്യവും ആകുന്നു.”
Verse 48
रामस्य स वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम्।व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास सारथिः।।।।
രാമന്റെ വാക്ക് അനുസരിച്ച്, ആ ജനങ്ങളോട് അനുമതി വാങ്ങി വിടപറഞ്ഞ ശേഷം, സാരഥി—പോകുന്നിടത്തിലും—കുതിരകളെ കൂടുതൽ വേഗത്തിൽ ഓടിച്ചു.
Verse 49
न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम्।मनसाप्यश्रुवेगैश्च न न्यवर्तत मानुषम्।।।।
രാജാവിന്റെ ജനങ്ങൾ ഭക്തിപൂർവ്വം രാമനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് മടങ്ങി; മനസ്സിൽ അവർ മടങ്ങിയെങ്കിലും, കണ്ണീരിന്റെ പ്രവാഹവും ദുഃഖത്തിന്റെ പ്രളയവേഗവും മനുഷ്യഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് മടങ്ങിയില്ല.
Verse 50
यमिच्छेत्पुनरायान्तं नैनं दूरमनुव्रजेत्।इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः।।।।
വീണ്ടും മടങ്ങിവരണമെന്നു ആഗ്രഹിക്കുന്നവരെ ദൂരത്തോളം അനുഗമിക്കരുത്—ഇങ്ങനെ മന്ത്രിമാർ മഹാരാജ ദശരഥനോട് വചനം പറഞ്ഞു.
Verse 51
तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नंप्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः।निशम्य राजा कृपणः सभार्योव्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः।।।।
സകലഗുണസമ്പന്നവും ഉത്തമോപദേശസമൃദ്ധവുമായ അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ദുഃഖത്തിൽ ദീനനായ രാജാവ് രാജ്ഞിമാരോടുകൂടെ അവിടെ തന്നെ നിശ്ചലമായി നിന്നു; അവന്റെ അവയവങ്ങൾ വിയർപ്പിൽ നനഞ്ഞു, മുഖം മ്ലാനമായി, ദൃഷ്ടി പുത്രനിലേക്കു തന്നെ അചഞ്ചലമായി പതിഞ്ഞു.
Frequently Asked Questions
The sarga presents a dharma-tension between compassion and duty: Rāma must not prolong the parents’ and citizens’ agony, so he orders swift travel, while the king and populace plead for delay—placing Sumantra between conflicting moral claims.
Sumitrā’s instruction offers an exile-ethics model: translate relationships into dharmic roles (Rāma as father, Sītā as mother, forest as Ayodhyā), so that hardship is managed through disciplined perception and service to the eldest as a virtuous norm.
Ayodhyā functions as the cultural landmark, defined by civic procession, lament, and royal protocol; the chariot rite (obeisance, pradakṣiṇā, mounting, reins control) and the transition toward the ‘great forest’ mark the chapter’s spatial and ritual geography.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.