Varaha Purana - Adhyaya 139
Varaha PuranaAdhyaya 139121 Shlokas

Adhyaya 139: The Glory of Varāha’s Rite: Merits of Cow-dung Plastering, Sweeping, Singing, Instrumental Music, and Dance (with a Truth-Vow Exemplum)

Saukaramāhātmya: Gomayalepana-Saṃmārjana-Gāna-Vādya-Nṛtya-phalapraśaṃsā

Ritual-Manual (Vrata/Temple-Service) with Ethical-Discourse (Satya) and Environmental Stewardship

Varāha instructs Pṛthivī on the karmic results of practical service-actions connected to his worship, emphasizing materially grounded acts that also maintain terrestrial cleanliness. He details the merit of plastering a dwelling or shrine with gomaya (cow-dung), transporting gomaya, providing water for bathing and plastering, and sweeping (saṃmārjana), each quantified through years in heavenly realms and subsequent rebirths in specific dvīpas, culminating in devotion and eventual access to Varāha’s loka. The dialogue then shifts to devotional performance: singing during Viṣṇu’s jāgaraṇa yields exalted heavenly outcomes. A narrative exemplum follows: a caṇḍāla singer, bound by a satya-vrata to return to a brahmarākṣasa, refuses to violate truth; the rākṣasa requests the song’s merit, is released from his fallen state, and the episode reinforces truth and devotion as transformative disciplines. Concluding verses prescribe proper audiences for recitation and frame the chapter as a soteriological, ethically regulated manual of practice.

Key Concepts

gomayalepana (cow-dung plastering as purificatory maintenance)saṃmārjana (sweeping/cleaning as devotional service)dāna of water for snāna and ritual upkeepjāgaraṇa (night vigil) and gāna (devotional singing)satya-vrata (truth-vow) as ethical absolutephala-śruti (quantified merit and postmortem geography)brahmarākṣasa motif (ritual error and moral repair)bhakti expressed through embodied, earth-facing labor

In this adhyaya

People

  • VarahaSpeaksVarāha
  • PrithiviSpeaksListensPṛthivī

What happens

  1. How it opens

    Varāha addresses Pṛthivī in an instructional mode, framing everyday, earth-facing acts of shrine/house maintenance (gomaya plastering, sweeping, carrying materials, supplying water) as direct components of his worship and as karmically potent disciplines that sustain terrestrial order and ritual purity.

  2. Stories within

    The caṇḍāla singer bound by satya-vrata and the brahmarākṣasa (Somśarmā) who seeks the merit of the song and is released from his fallen state.

  3. The turning point

    A graded catalogue of service-actions is given with quantified phala (years in heavenly realms and subsequent auspicious rebirths across dvīpas), then the focus expands from manual service to devotional performance, especially singing during Viṣṇu’s jāgaraṇa on Kaumudī Śuklapakṣa Dvādaśī, presented as a high-yield bhakti practice.

  4. How it ends

    Exemplum: a caṇḍāla singer bound by satya-vrata refuses to break his promise to return to a brahmarākṣasa; the rākṣasa requests transfer/dedication of the song’s merit, is released from his fallen condition, and the narrative resolves by demonstrating that truthfulness and devotion can override social stigma and repair even severe ritual-moral downfall.

Tirthas

Dvīpa-topography and celestial locales are used as postmortem destinations: Kuśadvīpa, Śālmaladvīpa, Krauñcadvīpa, Śākadvīpa, Śvetadvīpa, Puṣkaradvīpa, Jambūdvīpa; heavenly realms include Svargaloka, Indraloka, Nandanopavana, and Kubera-bhavana. Temporal marker: Kaumudī (Kārttika-associated) Śuklapakṣa Dvādaśī (12th lunar day of the bright fortnight).

  • Svargaloka
  • Indraloka
  • Nandanopavana
  • Kubera-bhavana
  • JambudvipaJambūdvīpa
  • KushadvipaKuśadvīpa
  • ShalmaladvipaŚālmaladvīpa
  • KraunchadvipaKrauñcadvīpa
  • ShakadvipaŚākadvīpa
  • ShvetadvipaŚvetadvīpa
  • PushkaradvipaPuṣkaradvīpa
Recitation with translationVaraha Purana Adhyaya 139

Shlokas in Adhyaya 139

Verse 1

अथ सौकरमाहात्म्यम्॥ श्रीवराह उवाच॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि लिप्यमानस्य यत्फलम्॥ सर्वं ते कथयिष्यामि यथा प्राप्नोति मानवः॥

अब सौकर महत्व शुरू होता है। वराह बोलते हैं, देवी, सच-सच सुनो। जब यह लिखा जाता है, उसका क्या फल मिलता है, मैं तुम्हे बताऊंगा। इंसान कैसे यह पाता है, वो भी बताऊंगा।

Verse 2

गृहीत्वा गोमयं भूमे मम वेश्मोपलेपयेत्॥ न्यस्तानि तत्र यावन्ति पदानि च विलिम्पतः॥

गोबर लेकर, धरती माँ, मेरे घर को पूरा लेप दो। जब तक तुम लेप रहे हो, जितने भी कदम वहाँ पड़ेंगे, उतने ही फल मिलेंगे।

Verse 3

तावद्वर्षसहस्राणि दिव्यानि दिवि मोदते॥ यदि द्वादशवर्षाणि लिप्यते मम कर्मसु॥

जो कोई बारह साल तक मेरे काम को लिखता है, वो स्वर्ग में हज़ारों साल तक खुश रहता है। यह भगवान का वरदान है।

Verse 4

जायते विपुले शुद्धे धनधान्यसमाकुले॥ दिव्यैर्नमस्कृतो देवि कुशद्वीपं च गच्छति॥

आदमी अमीर ज़मीन में पैदा होता है जहाँ धन और अनाज़ बहुत होता है। देवी, वो लोग उसे देख के नमस्ते करते हैं। फिर वो कुशद्वीप भी जाता है।

Verse 5

कुशद्वीपमनुप्राप्य सहस्राणि च जीवति॥ दश चैव तु वर्षाणां मम भक्तो महाञ्छुचिः॥

कुशद्वीप पहुँच के वो हज़ारों साल जीता है। मेरा भक्त वहाँ दस साल तक बड़ा और साफ दिल वाला रहता है।

Verse 6

कुशद्वीपात्परिभ्रष्टो मम कर्मपरायणः॥ राजा वै जायते सुभ्रु सर्वधर्मेषु निष्ठितः॥

अगर वो कुशद्वीप से गिर भी जाए, पर मेरा काम करता रहे, तो राजा बनता है। वो सब धरम समझता है और अच्छा राज करता है।

Verse 7

तेन तस्य प्रभावेण मम कर्मपरायणः॥ भक्तौ व्यवस्थितश्चापि सर्वशास्त्राणि पृच्छति॥

उसके अच्छे कामों की वजह से वो मेरा भक्त बन जाता है। फिर वो सब शास्त्र पढ़ता है और समझता है कि क्या सही है।

Verse 8

देवि कारयते सर्वं मम चायतनानि च॥ कारयित्वा यथान्यायं मम लोकं स गच्छति॥

देवी, जो कोई यह सब काम करवाता है, मेरे मंदिर भी बनवाता है, और सही तरह से सब कुछ करता है, वो मेरे पास आता है। मेरे लोक में उसकी जगह बनती है।

Verse 9

गोमयस्य तु वक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥ गोमयन्तु समासाद्य यावल्लोकोऽनुगच्छति॥

अब मैं गोबर के बारे में बताता हूँ, ध्यान से सुन। गोबर मिलने से इंसान को इतना पुण्य मिलता है कि जब तक दुनिया है, तब तक उसके पीछे लगा रहता है।

Verse 10

गोमयानां च नेता वै स्वर्गलोके महीयते॥ ततः स शाल्मले द्वीपे रमते च मुदा युतः॥

जो लोग गोबर का काम करते हैं, उनमें जो सबसे आगे होता है, उसे स्वर्ग में इज़्ज़त मिलती है। फिर वो शाल्मला नाम के द्वीप में जाके खुश रहता है।

Verse 11

एकादशसहस्राणि एकादशशतानि च॥ शाल्मलात्तु परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः॥

ग्यारह हज़ार और ग्यारह सौ साल तक वहाँ रहता है। फिर वहाँ से आके वो धरम वाला राजा बनता है। बड़ा अच्छा राज करता है।

Verse 12

मद्भक्तश्चैव जायेत सर्वधर्मविदां वरः॥ अथ द्वादशवर्षाणि मच्छ्रितः सुदृढव्रतः॥

फिर वो मेरा भक्त बनके पैदा होता है, धरम के बारे में सब जानने वालों में बड़ा माना जाता है। बारह साल तक मेरा नाम लेता है, व्रत पक्का रखता है।

Verse 13

वहते गोमयं सुष्ठु मम लोकं स गच्छति॥ स्नानोपलेपने भूमे सलिलं यो ददाति च॥

जो इंसान गोबर को सही तरीके से उठा के लाता है, वो मेरे पास आता है। और जो कोई पानी देता है, धरती माँ, नहाने के काम के लिए या ज़मीन साफ करने के लिए।

Verse 14

तस्य पुण्यं महाभागे शृणु तत्त्वेन निष्कलम्॥ यावन्तो बिन्दवस्तत्र पानीयस्य वसुन्धरे॥

अब उसका पुण्य सुनो, धरती माँ, पूरा सच बता रहा हूँ। जितने भी पानी के बूँद होते हैं, उतने हिसाब से पुण्य मिलता है।

Verse 15

तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते॥ स्वर्गलोकात्परिभ्रष्टः क्रौचद्वीपं च गच्छति॥

उतनी ही हज़ार साल के लिए वो स्वर्ग में रहता है, वहाँ इज़्ज़त पाता है। फिर स्वर्ग से गिर के वो क्रौंच-द्वीप में जाता है।

Verse 16

क्रौञ्चद्वीपात्परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः॥ तेनैव गुणयोगेन श्वेतद्वीपं च गच्छति॥

क्रौंच-द्वीप से जब वो नीचे आता है, वो धरम वाला राजा बन जाता है। उसी अच्छे करम के चक्कर में वो श्वेत-द्वीप भी जाता है।

Verse 17

सम्मार्जनं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥ यां गतिं पुरुषा यान्ति स्त्रियो वा कर्मसु स्थिताः॥

अब पोछा और साफ करने का फल बताता हूँ, धरती माँ, ध्यान से सुनो। ये काम करने वाले मर्द और औरत दोनों कहाँ जाते हैं, वो बता रहा हूँ।

Verse 18

शुचिर्भागवतः शुद्धोऽपराधविवर्जितः ॥ यावन्तः पांसवो भूमेरुड्डीयन्ते तु चालिताः

जो भगवान का भक्त है और साफ दिल वाला है, उसको इतना पुण्य मिलता है। जितनी धूल की खाँख उठती है जब ज़मीन हिलती है, उतने साल तक उसका भला होता है। वो किसी बुरी बात से दूर रहता है।

Verse 19

तत्र स्थित्वा चिरङ्कालं राजा भवति धार्मिकः ॥ ततो भुक्त्वा सर्वभोगान्स्थित्वा संसारसागरे

वहाँ रह के जब काफी टाइम हो जाता है, वो अच्छा राजा बन जाता है। फिर वो सारी खुशियाँ एन्जॉय करता है। इसके बाद भी वो दुनिया के चक्कर में फँसा रहता है।

Verse 20

श्वेतद्वीपं ततो गच्छेन्मत्कर्मनिरतः शुचिः ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि शृणुष्व गदतो मम

फिर जब वो साफ हो जाता है और मेरा काम करता रहता है, वो श्वेतद्वीप जाता है। और मैं तुम्हे और भी बताता हूँ, सुनो मेरी बात।

Verse 21

गायनं ये प्रकुर्वन्ति मम कर्मपरायणाः ॥ तेषां यद्यत्फलं भूमे शृणुष्व गदतो मम

जो लोग मेरा काम करते हैं और मेरे लिए गाते हैं, उनको क्या मिलता है। हे धरती, सुन मैं तुम्हे बताता हूँ।

Verse 22

गीयमानस्य गीतस्य यावदक्षरपङ्क्तयः ॥ तावद्वर्षसहस्राणि इन्द्रलोके महीयते

जितने शब्द गाने में होते हैं, उतने हज़ार साल तक वो इंद्र के दुनिया में इज़्ज़त पाता है।

Verse 23

रूपवाग्गुणवान् सिद्धः सर्ववेदविदां वरः ॥ नित्यं पश्यति तत्रस्थो देवराजं न संशयः

वो सुंदर है, अच्छे गुण वाला है, और सिद्ध भी है। वो सब वेदों को जानने वालों में बड़ा है। वहाँ रह के वो इंद्र को रोज़ देखता है। इसमें कोई शक नहीं है।

Verse 24

मद्भक्तश्चैव जायेत इन्द्रलोकपथे स्थितः ॥ सर्वकर्मगुणश्रेष्ठस्तत्रापि मम पूजकः

वो मेरा भक्त बनके पैदा होता है। वो इंद्र की दुनिया की राह पर चल रहा है। उसके काम और गुण सबसे अच्छे हैं। वहाँ भी वो मेरा पूजा करता है।

Verse 25

इन्द्रलोकात्परिभ्रष्टो मम गीतपरायणः ॥ नन्दनोपवने रम्ये रमन्देवगणैः सह

अगर वो इंद्र की दुनिया से गिर भी जाए, वो मेरे गुण गाते रहता है। वो नंदन वन में खुश रहता है। वहाँ देव गण के साथ मज़े करता है।

Verse 26

ततः स भूमौ जायेत वैष्णवैः सह संस्थितः ॥ गायन्मम यशो नित्यं भक्त्या परमया युतः

फिर वो धरती पर पैदा होता है। विष्णु के भक्तों के साथ रहता है। वो रोज़ मेरा नाम गाता है। उसके दिल में बड़ा प्यार होता है।

Verse 27

मत्प्रसादात्स शुद्धात्मा मम लोकं हि गच्छति

मेरे करन उसका दिल साफ हो जाता है। फिर वो मेरे पास आता है। मेरे घर पहुँच जाता है।

Verse 28

धरन्युवाच ॥ अहो गीतप्रभावो वै यस्त्वया कीर्त्तितो महान् ॥ के च गीतप्रभावेण सिद्धिं प्राप्ता महौजसः ॥

धरनी ने कहा, अरे वाह, भजन के कितने बड़े पावर्स हैं जो तुमने बताये। अब बताओ, कौन-कौन लोगों ने भजन गाके अपना काम कर लिया, जो लोग बहुत स्ट्रांग थे?

Verse 29

वराह उवाच ॥ तत्रैव चाश्रमे भद्रे चाण्डालः कृतनिश्चयः ॥ दूराज्जागरने याति मम भक्तौ व्यवस्थितः ॥

वराह बोले, उसी जगह एक आश्रम था। वहाँ एक चांडाल रहता था, जो बहुत डिटरमाइंड था। वो रात को जागने के लिए दूर से आता था। वो मेरा बहुत बड़ा भक्त था।

Verse 30

गायमानश्च गीतानि संवत्सरगणान्बहून् ॥ श्वपाकः स गुणज्ञश्च मद्भक्तश्चैव सुन्दरी ॥

वो भजन गाता रहता था, सालों साल तक। वो श्वपक था, पर समझदार था। सुंदर, वो मेरा भक्त भी था।

Verse 31

कौमुदस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी ॥ सुप्ते गते येन जाते वीणामादाय चङ्क्रमात् ॥

फिर कौमुद महीने में, जब चाँद रोशनी में आता है, बारहवीं तारीक को, जब नींद टूट गई और वो उठ गया, उसने वीणा उठाई और चलने लगा।

Verse 32

जाग्रंस्तत्र स चाण्डालो गृहीतो ब्रह्मरक्षसा ॥ अल्पप्राणः श्वपाको वै बलवान्ब्रह्मराक्षसः ॥

जब वो जाग रहा था, उस चांडाल को एक ब्रह्मराक्षस ने पकड़ लिया। वो श्वपक का साँस फूलने लगा, क्योंकि वो ब्रह्मराक्षस बहुत ताकतवर था।

Verse 33

दुःखशोकेन सन्तप्तो न शक्नोति विचेष्टितुम् ॥ तेन प्रोक्तः श्वपाकेण बलवान्ब्रह्मराक्षसः ॥

दर्द और दुख से उसका बुरा हाल था, हिल भी नहीं पा रहा था। तब उस श्वपक ने उस ब्रह्मरक्षस को बोला, जो बहुत ताकतवाला था।

Verse 34

किं त्वया चेष्टितं मह्यं यस्त्वेवं परिधावसि ॥ श्वपाकवचनं श्रुत्वा तेन वै ब्रह्मरक्षसा ॥

ब्रह्मरक्षस ने पूछा, तूने मेरे साथ क्या किया है, इतना क्यों भाग रहा है? यह सुन के ब्रह्मरक्षस ने जवाब दिया।

Verse 35

ततः प्रोवाच तं श्वादं मानुषाहारलोलुपः ॥ अथेह दशरात्रं मे निराहारस्य तिष्ठतः ॥

वो इंसान का खाना खाना चाहता था। उसने श्वपक से कहा, मैं दस दिन से कुछ खाया नहीं, भूखा बैठा हूँ।

Verse 36

विधात्रा विहितस्त्वं वा आहारः पारणाविधौ ॥ अद्य तां भक्षयिष्यामि सवसामांसशोणितैः ॥

भगवान ने तुम्हे मेरा खाना बना दिया है, जब मैं व्रत खत्म करूँगा। आज मैं तुम्हे पूरा खा जाऊँगा, मांस और खून सब साथ में।

Verse 37

राक्षसं छन्दयामास मम भक्त्या व्यवस्थितः ॥ एवमेतन्महाभाग भक्ष्योऽहं समुपागतः ॥

वो भगवान का भक्त था, उसने रक्षस को समझाया। बोला, सही कहा आपने, मैं यहाँ खाने के लिए ही आया हूँ।

Verse 38

अवश्यमेतत्कर्तव्यं धात्रा दत्तं यथा तव ॥ किं त्वहं देवदेवस्य भक्त्या गातुं च जागरे ॥

यह तुम्हे करना ही होगा, क्योंकि भगवान ने यह तुम्हे दिया है। मैं विष्णु की भक्ति में जाग रहा हूँ और व्रत पूरा करूँगा।

Verse 39

उद्यंस्तत्र गत्वाहमुपास्य विधिना हरिम् ॥ पश्चात्खादस्व मां रक्षो जागराद्विनिवर्तितम् ॥

सुबह होते ही मैं वहाँ जाऊँगा और विष्णु की पूजा करूँगा। उसके बाद जब मैं व्रत से वापस आ जाऊँगा, तब तुम मुझे खा लेना।

Verse 40

विष्णोः सन्तोषणार्थाय यतो मे व्रतमास्थितम् ॥ जागरे विनिवृत्ते मां भक्षय त्वं यदीच्छति ॥

मैंने विष्णु को खुश करने के लिए यह व्रत लिया है। जब मेरा जागना खत्म हो जाए, तब तुम मुझे खा लेना, अगर तुम्हे चाहिए।

Verse 41

श्वपाकस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्मरक्षः क्षुधार्दितः ॥ उवाच पुरुषं वाक्यं श्वपाकं तदनन्तरम् ॥

उस आदमी की बात सुन के भूत बड़ा भूखा था। उसने उस आदमी से कहा कि तू झूठ क्यों बोल रहा है।

Verse 42

मिथ्या किं भाषसे मूढ पुनरेष्यामि तेऽन्तिकम् ॥ मृत्योर्मुखमनुप्राप्य पुनर्जीवति मानवः ॥

तू झूठ क्यों बोल रहा है, बेवकूफ? मैं वापस आ जाऊँगा तुम्हारे पास। मौत के मुँह में जाके कोई इंसान दोबारा जीता है क्या?

Verse 43

रक्षसो मुखविभ्रष्टः पुनरागन्तुमिच्छसि ॥ राक्षसस्य वचः श्रुत्वा चाण्डालस्तमथाब्रवीत् ॥

राक्षस ने पूछा, तू मेरे मुँह से गिर के फिर अंदर आना चाहता है? यह सुन के चांडाल ने उसका जवाब दिया।

Verse 44

यद्यप्यहं हि चाण्डालः पूर्वकर्मविदूषितः ॥ सम्प्राप्तो मानुषं भावं विहितेनान्तरात्मना ॥

मैं चांडाल हूँ, मेरे पुराने करम भी खराब हैं। पर मैंने दिल से ठान लिया और इंसान की ज़िन्दगी पा ली।

Verse 45

शृणु मत्समयं रक्षो येनाहं पुनरागमम् ॥ दूराज्जागरनं कृत्वा लोकस्य द्विजराक्षस ॥

सुन राक्षस, मैं तुझे अपनी बात बताता हूँ। मैं वापस आऊँगा। मैं दूर से लोगों के लिए जाग रहा था, पंडित राक्षस।

Verse 46

सत्येन सिद्धिं प्राप्ता हि ऋषयो ब्रह्मवादिनः ॥ सत्येन दीयते कन्या सत्यं जल्पन्ति ब्राह्मणाः ॥

ऋषि लोग सच बोल के सफल हो गए। सच से ही कन्या की शादी होती है। ब्राह्मण लोग सच ही बोलते हैं।

Verse 47

सत्यं जयन्ति राजानस्त्रीण्येतान्यब्रुवन्नृतम् ॥ सत्येन गम्यते स्वर्गो मोक्षः सत्येन चाप्यते ॥

राजा लोग सच से जीतते हैं, यह तीनों झूठ नहीं बोलते। सच से स्वर्ग मिलता है, सच से मुक्ति भी मिलती है।

Verse 48

सत्येन तपते सूर्यः सोमः सत्येन राज्यते ॥ षष्ठ्यष्टमीममावास्यामुभे पक्षे चतुर्दशी ॥

सच बात पे सूरज तपता है और चाँद चमकता है। सच ही इनकी ताकत है। महीने में कुछ दिन खास होते हैं, छठा, आठवाँ, अमावस्या, और चौदहवीं। दोनों पक्ष में यह दिन होते हैं।

Verse 49

अस्नातानां गतिं यास्ये यद्यहं नागमे पुनः ॥ गुरुपत्नीं राजपत्नीं योऽभिगच्छति मोहितः ॥

मैं यह कहता हूँ, अगर मैं वापस नहीं आया तो मैं उसी जगह जाऊँगा जहाँ लोग बिना नहाए मर जाते हैं। जो इंसान अपने गुरु की पत्नी या राजा की पत्नी के पास जाता है, वो बड़ा बड़ा इंसान होता है।

Verse 50

तां गतिं सम्प्रपद्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः ॥ याजकानां च ये लोका ये च मिथ्याभिभाषिणाम् ॥

अगर मैं वापस नहीं आया तो मैं उसी जगह पहुँच जाऊँगा। वो जगह जहाँ जाने वाले लोग झूठ बोलते हैं और पूजा करते वक्त गलत काम करते हैं।

Verse 51

तां गतिं सम्प्रपद्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः ॥ ब्रह्मघ्ने च सुरापे वा स्तेने भग्नव्रते तथा ॥

अगर मैं वापस नहीं आया तो मैं उसी जगह जाऊँगा। जहाँ जाते हैं वो लोग जो किसी को मारते हैं, या शराब पीते हैं, या चोरी करते हैं, या अपना व्रत तोड़ देते हैं।

Verse 52

तेषां गतिं प्रपद्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः ॥ श्वपाकवचनं श्रुत्वा तुष्टो ब्राह्मणराक्षसः ॥

अगर मैं वापस नहीं आया तो मैं उनकी जगह पहुँच जाऊँगा। यह सुन के वो ब्राह्मण जो राक्षस बन गया था, खुश हो गया। उसने श्वपक की बात सुन ली थी।

Verse 53

उवाच मधुरं वाक्यं गच्छ शीघ्रं नमोऽस्तु ते ॥ ब्रह्मराक्षसमुक्त्वा तु श्वपाकः कृतनिश्चयः ॥

उसने प्यार से कहा, जल्दी जाओ, मैं तुम्हे प्रणाम करता हूँ। ब्रह्मराक्षस को यह बोल के, वो श्वपक पक्का इरादे के साथ निकला।

Verse 54

पुनर्गायति मह्यं वै मम भक्तौ व्यवस्थितः ॥ अथ प्रभाते विमले गीते नृत्ये च जागरे ॥

वो फिर से मेरे लिए गाने लगा, वो मेरे भक्ति में पूरा लग गया था। सुबह होने पर, जब गाना और नाच खत्म हुआ और जागरण भी हो गया

Verse 55

उवाच मधुरं वाक्यं चाण्डालं कृतनिश्चयम् ॥ क्व यासि त्वरितः साधो न च त्वं गन्तुमर्हसि ॥

उसने चंडाल से प्यार से बात की, जो पक्का इरादे वाला था। बोला, इतनी जल्दी कहाँ जा रहे हो भाई? तुम्हे वहाँ नहीं जाना चाहिए।

Verse 56

जानन्कौणपपं तं च न त्वं मर्त्तुमिहार्हसि ॥ पुरुषस्य वचः श्रुत्वा चाण्डालः पुनरब्रवीत् ॥

पता है वो बड़ा पापी है, फिर भी तुम्हे यहाँ मरने का कोई फायदा नहीं। उस आदमी की बात सुन के चंडाल ने फिर से जवाब दिया।

Verse 57

समयो मे कृतः पूर्वं राक्षसेन हि भक्षता ॥ तेन तत्र गमिष्यामि सत्यं च परिपालयन् ॥

चंडाल ने कहा, मैंने उस राक्षस से पहले वादा किया था जो मुझे खाना चाहता था। मैं वहाँ जाऊँगा, क्योंकि मैं अपना वादा निभाना चाहता हूँ।

Verse 58

ततः स पद्मपत्राक्षः श्वपाकं प्रत्युवाच ह॥ मधुरां गिरमादाय विहितेनान्तरात्मना

फिर उसने अपनी आँखें खोलें जो कमल के फूल जैसी थिन। उसने उस श्वपक आदमी से बात की। उसकी आवाज़ में नरमपन था और उसका मन शांत था।

Verse 59

मा गच्छ तत्र चाण्डाल यत्रासौ पापराक्षसः॥ जीवितार्थाय सत्यस्य न दोषः परिहापनात्

वो बोले, वहाँ मत जाओ। वहाँ एक बुरा राक्षस रहता है। जान बचाने के लिए अगर तुम अपनी बात से पीछे हट जाओ तो कोई गलती नहीं है।

Verse 60

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा श्वपाकः संशितव्रतः॥ उवाच मधुरं वाक्यं मरणे कृतनिश्चयः

यह सुन के उस श्वपक ने जवाब दिया। वो अपनी बात पर कायम था। उसने नरम आवाज़ में कहा, क्योंकि उसने मरने का फैसला कर लिया था।

Verse 61

नाहमेवं करिष्यामि यन्मां त्वं परिभाषसे॥ न चाहं नाशये सत्यमेतन्मे निश्चितं व्रतम्

मैं ऐसा नहीं करूँगा जो तुम कह रहे हो। मैं सच से नहीं हिलूँगा। यह मेरा पक्का व्रत है।

Verse 62

सत्यमूलं जगत्सर्वं कुलं सत्ये प्रतिष्ठितम्॥ सत्यमेव परो धर्म आत्मा सत्ये प्रतिष्ठितः

सच में ही सारी दुनिया चलती है। खानदान भी सच पे ही चलता है। सच ही सबसे बड़ा धरम है। आत्मा भी सच में ही स्थित है।

Verse 63

न चैवाहं तदुत्सृज्य असत्यः स्यां कदाचन॥ नाहं मिथ्या चरिष्यामि गच्छ तात नमोऽस्तु ते

मैं झूठ नहीं बोलूंगा, कभी नहीं। मैं गलत काम नहीं करूंगा। जाओ भाई, मैं प्रणाम करता हूँ।

Verse 64

आगतोऽस्मि महाभाग मा विलम्बय भक्षय॥ त्वत्प्रसादादहं गन्ता वैष्णवं स्थानमुत्तमम्

मैं आ गया हूँ भाई, टाइम मत लगा। मुझे खा ले। तेरा आशीर्वाद मिलेगा तो मैं विष्णु के पास पहुँच जाऊंगा।

Verse 65

एतानि मम गात्राणि भक्षयस्व यथेष्टतः॥ पिबोष्णं रुधिरं मह्यं पीडितोऽसि क्षुधा भृशम्

मेरा बदन खा ले, जैसे मर्ज़ी। मेरा गरम खून पी ले। तुझे भूख बहुत लगी है न।

Verse 66

तर्पयस्व स्वमात्मानं कुरुष्व मम वै हितम्॥ श्वपाकस्य वचः श्रुत्वा ततः स ब्रह्मराक्षसः

अपनी भूख मिटा ले। मेरा भला कर दे। उस आदमी की बात सुन के वो ब्रह्मराक्षस बोला।

Verse 67

उवाच मधुरं वाक्यं श्वपाकं तदनन्तरम्॥ साधु तुष्टोऽस्म्यहं वत्स सत्यं धर्मं च पालितम्

उसने उस आदमी से प्यार से कहा। शाबाश बेटा, मैं खुश हो गया। तूने सच बोला और धरम निभाया।

Verse 68

चण्डालस्याविधिज्ञस्य यस्य ते मतिरीदृशी॥ ब्रह्मरक्षोवचः श्रुत्वा श्वपाकः सत्यसङ्गरः॥

ब्रह्मराक्षस की बात सुन के श्वपाक ने जवाब दिया। वो सच पे काया था। उसने कहा, मैं चांडाल हूँ, मुझे विधि का कोई ग्यान नहीं। फिर भी तुम्हारा मन्न ऐसा कैसे हो सकता है?

Verse 69

उवाच मधुरं वाक्यं ब्रह्मराक्षसमेव तु॥ यद्यप्यहं वै चाण्डालः सर्वकर्मविवर्जितः॥

उसने ब्रह्मराक्षस को प्यार से कहा। मैंने सच बोला, मैं चांडाल हूँ। मुझे सब कर्मों से बाहर रखा गया है।

Verse 70

तथापि सत्यं वक्तव्यं ब्रह्मराक्षस नित्यशः॥ श्वपाकवचनं श्रुत्वा ब्रह्मरक्षो भयानकम्॥

फिर भी सच बोलना चाहिए, ब्रह्मराक्षस। हमेशा सच बोलो। यह सुन के डरावने ब्रह्मराक्षस ने जवाब दिया।

Verse 71

उवाच मधुरं वाक्यं श्वपाकं संहितव्रतम्॥ यत्त्वया गीयते रात्रौ विष्णोर्जागरणं प्रति॥

ब्रह्मराक्षस ने श्वपाक को प्यार से कहा। वो अपने व्रत में काया था। तू रात को विष्णु के लिए जो गाता है, उसके बारे में बात कर।

Verse 72

फलं गीतस्य मे देहि यदीच्छेर्जীৱितं स्वकम्॥ ततो मोक्ष्यामि कल्याण भक्ष्यामि न च भीषणः॥

अपने गाने का फल मुझे दे। अगर अपनी जान बचानी है तो यह कर। फिर मैं तुझे छोड़ दूंगा, अच्छा आदमी। मैं तुझे नहीं खाऊंगा, डर मत।

Verse 73

भक्षयामीति चोक्त्वा मां गीतपुण्यं किमिच्छसि॥ श्वपाकवचनं श्रुत्वा ब्रह्मरक्षोऽब्रवीत्पुनः॥

उसने कहा, मैं तुम्हे खा जाउंगा, तोह मेरा गाना सुनने का क्या पुण्य चाहिए तुम्हे? यह बात सुन के उस नीच ने जवाब दिया। फिर ब्रह्मराक्षस ने दोबारा बोला।

Verse 74

देहि मे त्वेकयामीयं पुण्यं गीतस्य वै परम्॥ ततो मोक्ष्यसि भक्ष्येण सङ्गतः पुत्रदारकैः॥

मुझे अपने गाने का वोह बड़ा पुण्य दे दो, एक रात की जागरण का फल। फिर मैं तुम्हे छोड़ दूंगा, तुम अपने बेटे और बीवी के पास जा सकते हो।

Verse 75

श्रुत्वा राक्षसवाक्यानि चाण्डालो गीतलोभितः॥ उवाच मधुरं वाक्यं राक्षसं कृतनिश्चयः॥

राक्षस की बात सुन के उस चांडाल को भी लगा कि गाने में कुछ बात है। उसने हिम्मत कर ली। फिर उसने राक्षस से आराम से बात की।

Verse 76

न गायनफलṃ दद्मि ब्रह्मरक्षस्तवेप्सितम्॥ भक्षयस्व यथान्यायं रुधिरं पिब चेप्सितम्॥

मैं अपने गाने का फल नहीं दूंगा, ब्रह्मराक्षस। जो करना है करो, मुझे खा जाओ। मेरा खून पी लो अगर तुम्हे यही चाहिए।

Verse 77

एतेन तारितोऽस्मीति तव गीतफलेन वै॥ श्रुत्वा वाक्यानि चाण्डालो राक्षसस्य निवारयन्॥

राक्षस ने कहा, तुम्हारे गाने के फल से मैं बच गया। यह सुन के चांडाल ने उसे रोका। उसने राक्षस को काम करने से रोक दिया।

Verse 78

उवाच मधुरं वाक्यं चाण्डालो विस्मयान्वितः ॥ किं त्वया विकृतं कर्म तद्ब्रूहि मम राक्षस ॥

चांडाल हैरान रह गया और धीरे से बोला। उसने पूछा, भाई तूने क्या गलती की है? मुझे बताओ, राक्षस। क्या काम किया तूने जो ऐसा हुआ?

Verse 79

कर्मणो यस्य दोषेण राक्षसत्वं समागतः ॥ श्वपाकवचनं श्रुत्वा ब्रह्मरक्षो महायशाः ॥

किसी काम में गलती की वजह से वो राक्षस बन गया था। श्वपाक की बात सुन के ब्रह्म-राक्षस ने जवाब दिया। वो बड़ा बड़ा आदमी था।

Verse 80

श्वपाकवचनं श्रुत्वा राक्षसः पुनरब्रवीत् ॥ एकगीतस्य मे देहि यत्त्वया विष्णुसंसदि ॥

श्वपाक की बात सुन के राक्षस ने फिर से कहा। मुझे वो एक गीत दे दो जो तुमने विष्णु की सभा में गया था।

Verse 81

उवाच मधुरं वाक्यं दुःखसन्तप्तमानसः ॥ नाम्ना वै सोमशर्माहं चरको ब्रह्मयोनिजः ॥

दुख में डूबा हुआ वो धीरे से बोला। मेरा नाम सोम शर्मा है। मैं ब्राह्मण परिवार का हूँ और साधु बन के घूमता हूँ।

Verse 82

प्रवर्तमाने यज्ञे तु कदाचिद्दैवयोगतः ॥ उदरे जातशूलोऽहं तेन पञ्चत्वमागतः ॥

एक बार यज्ञ चल रहा था। अचानक मेरी किस्मत फेर गई और पेट में दर्द हुआ। उस दर्द की वजह से मैं मर गया।

Verse 83

अथ पञ्चमहाराात्रे ह्यसमाप्ते क्रतौ तथा ॥ अस्य यज्ञस्य दोषेण मातङ्ग शृणु मे वचः ॥

पाँचवीं रात को यज्ञ पूरा नहीं हुआ था। इस यज्ञ में एक गलती हो गई थी। हे मातंग, मेरी बात सुन।

Verse 84

राक्षसत्वमनुप्राप्तस्तेन दुष्टेन कर्मणा ॥ मन्त्रहीनं मया तत्र स्वरहीनं च तत्कृतम् ॥

उस गलती की वजह से मैं राक्षस बन गया। मैंने जो यज्ञ किया, उसमें मंत्र नहीं थे। और शब्द भी गलत थे।

Verse 85

मोचयस्वाधमं पापाद्विष्णुगीतॆन सत्वरम् ॥ ब्रह्मरक्षोवचः श्रुत्वा श्वपाकः संशितव्रतः ॥

मुझे इस पाप से जल्दी आज़ाद करो। विष्णु गीता का इस्तेमाल करके। यह बात सुनके वो श्वपाक ने सोचा कि अब क्या करना है। वो अपना व्रत निभा रहा था।

Verse 86

सूत्रहीनं तथा तत्र प्राग्वंशादि कृतं मया ॥ परिमाणं च रूपं च मया तत्रोपलक्षितम् ॥

मैंने मंदिर का काम बिना धागे के किया। नाप भी गलत लिया। और शेप भी ठीक नहीं बनाई।

Verse 87

कृतस्य तस्य दोषेण योनिं प्राप्तोऽस्मि राक्षसीम् ॥ स्वगीतफलदानेन निस्तारयितुमर्हसि ॥

इस गलती की वजह से मैं राक्षस की जात में पैदा हुआ। तुम अपना गीता सुनाके मुझे इस से निकाल सकते हो।

Verse 88

बाढमित्येव तद्वाक्यं राक्षसं प्राब्रवीत्तदा ॥ एतस्य मम गीतस्य सुस्वरस्य फलं तु यत्

उसने राक्षस से कहा, ठीक है। फिर उसने बोला, मैं इस गाने का फल बता रहा हूँ। यह गाना अच्छी आवाज़ में गाया जाता है।

Verse 89

ददामि राक्षस त्वं चेन्मुच्यसे शुद्धमानसः ॥ यस्तु गायति संयुक्तं गीतकं विष्णुसन्निधौ

मैं यह फल दे रहा हूँ, राक्षस। अगर तुम्हारा मन साफ हो के छुट जाए। जो कोई भी विष्णु के पास जाके यह गाना सही तरीके से गाता है।

Verse 90

स तारयति दुर्गाणीत्युक्त्वा तद्दत्तवान् फलम् ॥ एवं तस्मात्फलं प्राप्य श्वपाकाद्राक्षसस्तदा

उसने कहा कि यह गाना मुसीबतों से निकाल देता है। फिर उसने वो फल दे दिया। राक्षस को यह फल मिल गया। वो पहले बहुत नीच हालत में था।

Verse 91

कृत्वा सुविपुलं कर्म स ब्रह्मत्वमुपागतः ॥ एतद्गीतफलं देवि प्राप्नोति मनुजो भुवि

उसने बहुत बड़ा काम किया। वो ब्राह्मण बन गया। देवी, यह गाने का फल है। कोई भी इंसान दुनिया में यह फल पा सकता है।

Verse 92

मह्यं जागरतो भद्रे गीयमानं मनस्विनि ॥ यस्तु गायति सुश्रोणि कौमुदीं द्वादशीं प्रति

मैं जाग रहा हूँ, देवी। जो कोई भी कौमुदी मास की द्वादशी को यह गाना गाता है। वो मेरे लिए गाता है।

Verse 93

सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥ यस्तु गायति गीतानि मम जागरणे सदा

जब कोई सब छोड़ के मेरे पास आता है, वो मेरे लोक में जाता है। जो लोग मेरे जागरण में गाना गाते रहते हैं, वो भी वहीं पहुँचते हैं।

Verse 94

सर्वसङ्गात्प्रमुक्तो वै मम लोकं स गच्छति ॥ एतत्ते कथितं देवि गायनस्य फलं महत्

सब छोड़ के आदमी मेरे पास आ जाता है। देवी, मैंने तुम्हे बताया है कि गाने का कितना बड़ा फल मिलता है।

Verse 95

यस्य गीतस्य शब्देन तरेत्संसारसागरम् ॥ वादित्रस्य प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे

गाने की आवाज़ से इंसान इस संसार के समुंदर से पार हो जाता है। अब मैं तुम्हे बताता हूँ कि बजाने वाले साज़ का क्या मतलब है। वसुंधरा, ध्यान से सुन।

Verse 96

प्राप्तवान्मानुषो येन देवेभ्यः सबलां स्वयम् ॥ शम्पातालप्रयोगेण सन्निपातेन वा पुनः

इससे इंसान को देवियों से एक सबला मिलता है, यह एक खुशहावली गाय है। यह शंपाताला बजाके होता है या जब लोग एक साथ आते हैं।

Verse 97

नववर्षसहस्राणि नववर्षशतानि च ॥ कुबेरभवनं गत्वा मोदते वै यदृच्छया

नौ हज़ार साल और नौ सौ साल तक वो कुबेर के घर जाता है। वहाँ वो खुश रहता है, जैसे किसी अच्छी चीज़ से मिल गया हो।

Verse 98

कुबेरभवनाद्भ्रष्टः स्वच्छन्दगमनालयः॥ शम्यादितालसंपातैर्मम लोकं स गच्छति॥

जो इंसान कुबेर के घर से गिर के आज़ाद हो जाता है, वो आराम से चलता है। जब वो ताल के साथ नाचता है, तो मेरे पास आता है।

Verse 99

नृत्यमानस्य वक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे। मानवो येन गच्छेत् तु छित्त्वा संसारबन्धनम्॥

मैं तुम्हे नाचने का फल बताता हूँ, ध्यान से सुन। इससे इंसान जनम-मरण के बंधन से आज़ाद हो जाता है।

Verse 100

फलं प्राप्नोति सुश्रोणि मम कर्मपरायणः॥ रूपवान् गुणवान् शूरः शीलवान् सत्पथे स्थितः॥

जो मेरे लिए काम करता है, उसे अच्छा फल मिलता है। वो सुंदर होता है, अच्छा होता है, बहादुर होता है। सही रास्ते पर चलता है।

Verse 101

मद्भक्तश्चैव जायेत संसारपरिमोचितः॥ यस्तु जागरितो नित्यं गीतवाद्येन नर्तकः॥

वो मेरा भक्त बन के जन्म लेता है और जनम-मरण के चक्कर से छुट जाता है। जो नाचता है गाने के साथ, वो हमेशा जागरुक रहता है।

Verse 102

जम्बूद्वीपं समासाद्य राजराजस्तु जायते॥ सर्वकर्मसमायुक्तो रक्षिता वै महीपतिः॥

वो जंबुद्वीप में राजाओं का राजा बन के जन्म लेता है। वो सब काम आता है, लोगों की रक्षा करता है, बड़ा राजा होता है।

Verse 103

मद्भक्तश्चैव जायेत मम कर्मपरायणः॥ उपहार्याणि पुष्पाणि मम कर्मपरायणः॥

वो मेरा भक्त बन के पैदा होता है। मेरे लिए काम करता रहता है। फूल चढ़ाता है मुझे। वो भी मेरे लिए काम में लगा रहता है।

Verse 104

यो मामुपनयेद्भूमे मम कर्मपथे स्थितः॥ पुष्पाणि तत्र यावन्ति मम मूर्द्धनि धारयेत्॥

हे धरती, जो मेरे लिए काम करता है, वो मुझे कुछ भी चढ़ाता है। जितने भी फूल हैं, वो सब मेरे सिर पे रख देता है।

Verse 105

स कृत्वा पुष्कलं कर्म मम लोकं स गच्छति॥ एतत्ते कथितं देवि भक्तानां तु महौजसाम्॥

वो इतना अच्छा काम करता है मेरे लिए। फिर मेरे पास आता है। हे देवी, मैंने तुम्हे बताया है भक्तों के बारे में। जो लोग बहुत ताकत वाले होते हैं।

Verse 106

मम भक्तसुखार्थाय सर्वसंसारमोक्षणम्॥ य एतत्पठते भूमे कल्यमुत्थाय मानवः॥

यह सब मैंने इसलिए बताया है ताकि मेरे भक्त खुश रहें। यह सब सुनने से इंसान जनम-मरण के चक्कर से आज़ाद हो जाता है। हे धरती, जो सुबह उठ के यह पढ़ता है।

Verse 107

स तु तारयते जन्तुर्दश पूर्वान्दशापरान्॥ न पठेन्मूर्खमध्ये तु पिशुनानां पुरो न च॥

वो इंसान अपने पहले दस लोगों को और बाद के दस लोगों को भी ले जाता है। लेकिन यह मूर्खों के बीच में मत पढ़ना। और झूठ बोलने वाले लोगों के सामने भी नहीं।

Verse 108

पठेद्भागवतानां च मध्ये मुक्तिरतात्मनाम्॥ अश्रद्दधाने क्रूरे वा न पठेद्देवले तथा॥

यह बात उन भक्तों के सामने बोलो जो मुक्ति के पीछे लगे हैं। जिसको यकीन नहीं है, उससे मत बोलो। जो लोग ज़ालिम हैं, उनसे भी मत बोलो। और मंदिर के अंदर भी यह मत पढ़ना।

Verse 109

मा पठेच्छास्त्रदूषाय अध्यायं वा कदाचन॥ यदीच्छेत्परामां सिद्धिं मम लोके महीयते॥

जो शास्त्रों को बिगाड़ता है, उससे कभी भी एक भी अध्याय मत पढ़ना। अगर तुम सच्ची सिद्धि चाहते हो, तोह ऐसा करने से मेरे लोक में तुम्हारी बड़ाई होगी।

Verse 110

समीपे यदि वा दूरे गत्वा नयति गोमयम्॥ यावन्ति तत्पदान्यस्य तावद्वर्ष सहस्रकम्॥

पास से हो या दूर से, अगर तुम गोबर उठा के ले जाते हो, तोह जितने कदम चलते हो, उतने हज़ार साल का पुण्य मिलता है।

Verse 111

जातः सुविमलो भद्रे शरदीव यथा शशी॥ श्वपाकश्चापि सुश्रोणि मम चैवोपगायकः॥

वोह बिलकुल साफ़ हो के पैदा होता है, जैसे सरद का चाँद चमकता है। चाहे कोई बड़ा गंदा काम करने वाला क्यों न हो, वोह भी मेरा गायक बन जाता है और मेरे पास रहता है।

Verse 112

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि त्रिंशद्वर्षशतानि च॥ पुष्करद्वीपमासाद्य स्वच्छन्दगमनालयः॥

तीस हज़ार साल और तीस सौ साल भी, इतने साल तक पुष्कर-द्वीप में रहता है। वहाँ आज़ादी से घूमता फिरता है, जैसे उसका घर हो।

Verse 113

यदीच्छेत्सिद्धिकल्यानं मङ्गलं च मम प्रियम्॥ धर्माणां परमो धर्मः क्रियाणां परमा क्रिया॥

अगर कोई चाहता है कि उसका काम हो जाए, उसकी लाइफ ठीक रहे, और सब कुछ अच्छा हो, यह मुझे पसंद है। यह सब धरम में सबसे बड़ा धरम है। और सब कामों में यह सबसे बड़ा काम है।

Verse 114

तावद्वर्षशतान्याशु स्वर्गलोके महीयते॥ स्वर्गलोकात्परिभ्रष्टः शाकद्वीपं स गच्छति॥

सौ-सौ साल तक वो स्वर्ग में इज़्ज़त पाता है। फिर जब वहाँ से गिर जाता है, तो शाक-द्वीप में जाता है।

Verse 115

सूत उवाच॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा माधवस्य यशस्विनी॥ कृताञ्जलिपुटा भूयः प्रत्युवाच वसुन्धरा॥

सूत ने कहा, माधव की बात सुन के वसुंधरा ने हाथ जोड़े। फिर उसने जवाब दिया।

Verse 116

तृप्तिं यास्यामि परमां विधात्रा विहितां मम॥ ब्रह्मरक्षोवचः श्रुत्वा श्वपाको गीतलालसः॥

मैं बहुत खुश हो जाऊंगा, यह भगवान ने मेरे लिए लिख दिया है। ब्रह्मा-रक्षस की बात सुन के, वो चमार गाने के लिए तैयार हो गया।

Verse 117

सत्येन पुनरेष्यामि मन्यसे यदि मुञ्च माम्॥ सत्यमूलं जगत्सर्वं लोकाः सत्ये प्रतिष्ठिताः॥

मैं सच बोल के वापस आऊंगा। अगर तुम मानते हो तो मुझे छोड़ दो। सारी दुनिया सच पे चलती है। सारे लोक सच में स्थित हैं।

Verse 118

नमो नारायणायेति श्वपाकः परिवर्त्तते॥ ततस्त्वरितमागत्य पुमांस्तस्याग्रतः स्थितः॥

वो श्वपाक ने नारायण को नमस्ते कहा और फिर मुड़ गया। तुरंत ही एक आदमी आके उसके सामने खड़ा हो गया।

Verse 119

एवमुक्त्वा श्वपाकोऽपि नित्यं सत्यव्रते स्थितः॥ राक्षसं समनुप्राप्तस्तमुवाचाथ पूजयन्॥

यह कहके वो श्वपाक, जो हमेशा सच का व्रत रखता था, राक्षस के पास गया। उसने राक्षस को रेस्पेक्ट से बात की।

Verse 120

ब्रह्मरक्षोवचः श्रुत्वा श्वपाकः प्रत्युवाच ह॥ मनोऽज्ञातमिदं वाक्यं ब्रह्मरक्षो निभाषसे॥

ब्रह्मराक्षस की बात सुनके श्वपाक ने जवाब दिया। उसने कहा, ब्रह्मराक्षस, तुम्हारी यह बात मुझे समझ नहीं आती।

Verse 121

सूत्रमन्त्रपरिभ्रष्टो यज्ञकर्मसु निष्ठितः॥ ततोऽहं याजयाम्यज्ञान् लोभमोहप्रपीडितः॥

मैंने सूत्र और मंत्र छोड़ दिए थे, फिर भी यज्ञ करता था। ग्रीड और माया में फंसके मैं लोगों से गलत यज्ञ करवाता था।

Inside Adhyaya 139

Tirtha focus

  • Pilgrimage MeritNot tirtha-centered; merit is mapped onto postmortem geography (heavenly realms and dvīpas) as the reward-topography for service to Varāha’s worship-space and for jāgaraṇa-singing on the Kaumudī Dvādaśī.

Ritual instructions

  • Primary RitualVarāha-sevā through shrine/house upkeep (gomayalepana, saṃmārjana, water-provision) and devotional performance (gāna during Viṣṇu-jāgaraṇa on Kaumudī Śuklapakṣa Dvādaśī), governed by satya-vrata.
  • BenefitQuantified heavenly enjoyments and auspicious rebirths across dvīpas culminating in devotion and access to Varāha’s loka; additionally, satya and dedicated bhakti can liberate a fallen brahmarākṣasa and demonstrate the salvific power of truthful devotion beyond social rank.

The narrative frame

  • Dialogue ToneDidactic, enumerative, and ethically prescriptive—combining ritual manual style (phala accounting) with moral exhortation (satya as absolute).

Closing phalashruti

A regulated conclusion: the chapter is positioned as a soteriological manual whose recitation/teaching is to be ethically and socially disciplined (proper audience), reiterating that these practices culminate in devotion, access to Varāha’s loka, and the elevation of both practitioner and beneficiary through satya and bhakti.

The emotional journey

  • Dominant RasaŚānta (devotional-ethical serenity) with a strong Dharmic gravity
  • Emotional ProgressionPractical reassurance (small acts matter) → awe at vast phala and cosmic destinations → tension and moral testing in the satya-vrata episode → catharsis through the rākṣasa’s release and the vindication of truth → settled confidence in disciplined bhakti.

Planning a pilgrimage

  • Visit FeasibilityConceptual/observance-based rather than site-specific: the practices can be performed at any Varāha/Viṣṇu shrine or at home; the chapter’s ‘pilgrimage’ is enacted through cleanliness-service and Kaumudī Dvādaśī jāgaraṇa.
  • Best SeasonKārttika (Kaumudī period), especially Śuklapakṣa Dvādaśī
  • Related FestivalKārttika observances featuring Viṣṇu-jāgaraṇa (often aligned with Tulasi-related and Dvādaśī night-vigil traditions in many regions)

Frequently Asked Questions

The chapter frames truth (satya) and disciplined devotion (bhakti expressed through service) as ethically binding and socially transformative. In the exemplum, the caṇḍāla refuses to preserve life by breaking a promise, presenting satya-vrata as a foundational norm; simultaneously, the text links moral integrity to ecological cleanliness through acts like sweeping, plastering, and water-provision that maintain inhabited space and sacred space.

A key marker is Kaumudī Śuklapakṣa Dvādaśī (the 12th tithi of the bright fortnight associated with the Kaumudī/Kārttika cycle), highlighted in connection with Viṣṇu-jāgaraṇa and devotional singing. The text also uses quantified durations (e.g., years and thousands of years) as phala measures for specific actions.

Through the Varāha–Pṛthivī instructional frame, terrestrial stewardship is encoded as religiously meaningful maintenance: gomayalepana (a biodegradable plastering practice), saṃmārjana (removal of dust and waste), and water-giving for bathing and plastering. These acts are presented as stabilizing practices for lived environments and shrine-spaces, integrating bodily purity, spatial hygiene, and Earth-centered care into a single ethical economy.

The narrative references social categories and cultural roles rather than genealogical dynasties: a caṇḍāla/śvapāka devotee, a brahmarākṣasa identified as Somśarmā (a brahmin who fell due to ritual defects), and exemplary figures invoked in satya praise (ṛṣis, brāhmaṇas, and kings as truth-sustainers). It also references divine sovereigns and locales (Indra, Kubera; Nandanopavana, Kubera-bhavana) as part of the reward-topography.

Ask anything about Adhyaya 139 of the Varaha Purana

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Varaha Purana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play