Adhyaya 139: The Glory of Varāha’s Rite: Merits of Cow-dung Plastering, Sweeping, Singing, Instrumental Music, and Dance (with a Truth-Vow Exemplum)
Saukaramāhātmya: Gomayalepana–Saṃmārjana–Gāna–Vādya–Nṛtya-phalapraśaṃsā
Ritual-Manual (Vrata/Temple-Service) with Ethical-Discourse (Satya) and Environmental Stewardship
अस्मिन्नध्याये वराहः पृथिवीं प्रति स्वपूजासम्बद्धानां व्यवहारकर्मणां फलानि निरूपयति। गोमयेन गृहदेवालययोर्लेपने, गोमयवहने, स्नानलेपनार्थं जलप्रदाने, सम्मार्जने च स्वर्गवासवर्षाणि तथा विविधद्वीपेषु पुनर्जन्मविशेषाः कथ्यन्ते; अन्ते भक्त्या वराहलोकप्राप्तिः। ततः विष्णोर्जागराणकाले गीतगानस्य, वाद्यनृत्यादीनां च महत्फलप्रशंसा। उदाहरणरूपेण सत्यव्रतबद्धः चाण्डालगायकः ब्रह्मराक्षसस्य प्रति सत्यं नात्यजति; राक्षसः गीतपुण्यं याचते, तेन पतितभावात् प्रमुच्यते—सत्यभक्त्योः परिवर्तनशक्तिः प्रतिपाद्यते। उपसंहारे पाठस्य योग्यश्रोतृनिर्देशः, अध्यायस्य मोक्षोपायत्वं च।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 139
Verse 1
अथ सौकरमाहात्म्यम्॥ श्रीवराह उवाच॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि लिप्यमानस्य यत्फलम्॥ सर्वं ते कथयिष्यामि यथा प्राप्नोति मानवः॥
अथ सौकरमाहात्म्यम्। श्रीवराह उवाच। शृणु तत्त्वेन मे देवि लिप्यमानस्य यत्फलम्। सर्वं ते कथयिष्यामि यथा प्राप्नोति मानवः॥
Verse 2
गृहीत्वा गोमयं भूमे मम वेश्मोपलेपयेत्॥ न्यस्तानि तत्र यावन्ति पदानि च विलिम्पतः॥
गृहीत्वा गोमयं भूमे मम वेश्मोपलेपयेत्। न्यस्तानि तत्र यावन्ति पदानि च विलिम्पतः॥
Verse 3
तावद्वर्षसहस्राणि दिव्यानि दिवि मोदते॥ यदि द्वादशवर्षाणि लिप्यते मम कर्मसु॥
तावद्वर्षसहस्राणि दिव्यानि दिवि मोदते। यदि द्वादशवर्षाणि लिप्यते मम कर्मसु॥
Verse 4
जायते विपुले शुद्धे धनधान्यसमाकुले॥ दिव्यैर्नमस्कृतो देवि कुशद्वीपं च गच्छति॥
विपुले शुद्धे देशे धनधान्यसमृद्धे जायते; दिव्यैः नमस्कृतः, देवि, कुशद्वीपं च गच्छति॥
Verse 5
कुशद्वीपमनुप्राप्य सहस्राणि च जीवति॥ दश चैव तु वर्षाणां मम भक्तो महाञ्छुचिः॥
कुशद्वीपमनुप्राप्य सहस्राणि च जीवति; मम भक्तो महाञ्छुचिः दश वर्षाणि च भवति॥
Verse 6
कुशद्वीपात्परिभ्रष्टो मम कर्मपरायणः॥ राजा वै जायते सुभ्रु सर्वधर्मेषु निष्ठितः॥
कुशद्वीपात् परिभ्रष्टोऽपि मम कर्मपरायणः; सुभ्रु, सर्वधर्मेषु निष्ठितो राजा वै जायते॥
Verse 7
तेन तस्य प्रभावेण मम कर्मपरायणः॥ भक्तौ व्यवस्थितश्चापि सर्वशास्त्राणि पृच्छति॥
तेन तस्य प्रभावेण मम कर्मपरायणः; भक्तौ व्यवस्थितश्चापि सर्वशास्त्राणि पृच्छति॥
Verse 8
देवि कारयते सर्वं मम चायतनानि च॥ कारयित्वा यथान्यायं मम लोकं स गच्छति॥
देवि, स सर्वं कारयते मम चायतनानि च; यथान्यायं कारयित्वा मम लोकं स गच्छति॥
Verse 9
गोमयस्य तु वक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥ गोमयन्तु समासाद्य यावल्लोकोऽनुगच्छति॥
गोमयस्य तु वक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे। गोमयं तु समासाद्य यावल्लोकोऽनुगच्छति॥
Verse 10
गोमयानां च नेता वै स्वर्गलोके महीयते॥ ततः स शाल्मले द्वीपे रमते च मुदा युतः॥
गोमयानां च नेता वै स्वर्गलोके महीयते। ततः स शाल्मले द्वीपे रमते च मुदा युतः॥
Verse 11
एकादशसहस्राणि एकादशशतानि च॥ शाल्मलात्तु परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः॥
एकादशसहस्राणि एकादशशतानि च। शाल्मलात्तु परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः॥
Verse 12
मद्भक्तश्चैव जायेत सर्वधर्मविदां वरः॥ अथ द्वादशवर्षाणि मच्छ्रितः सुदृढव्रतः॥
मद्भक्तश्चैव जायेत सर्वधर्मविदां वरः। अथ द्वादशवर्षाणि मच्छ्रितः सुदृढव्रतः॥
Verse 13
वहते गोमयं सुष्ठु मम लोकं स गच्छति॥ स्नानोपलेपने भूमे सलिलं यो ददाति च॥
वहते गोमयं सुष्ठु मम लोकं स गच्छति। स्नानोपलेपने भूमे सलिलं यो ददाति च॥
Verse 14
तस्य पुण्यं महाभागे शृणु तत्त्वेन निष्कलम्॥ यावन्तो बिन्दवस्तत्र पानीयस्य वसुन्धरे॥
शृणु महाभागे, तस्य पुण्यं तत्त्वतः निष्कलम्। वसुन्धरे, तत्र पानीयस्य यावन्तो बिन्दवः सन्ति।
Verse 15
तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते॥ स्वर्गलोकात्परिभ्रष्टः क्रौचद्वीपं च गच्छति॥
तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते। ततः स्वर्गलोकात् परिभ्रष्टः क्रौचद्वीपं च गच्छति।
Verse 16
क्रौञ्चद्वीपात्परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः॥ तेनैव गुणयोगेन श्वेतद्वीपं च गच्छति॥
क्रौञ्चद्वीपात् परिभ्रष्टः स धर्मिको राजा भवति। तेनैव गुणयोगेन श्वेतद्वीपं च गच्छति।
Verse 17
सम्मार्जनं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥ यां गतिं पुरुषा यान्ति स्त्रियो वा कर्मसु स्थिताः॥
सम्मार्जनं प्रवक्ष्यामि, तच्छृणुष्व वसुन्धरे। कर्मसु स्थिताः पुरुषाः स्त्रियो वा यां गतिं यान्ति ताम्।
Verse 18
शुचिर्भागवतः शुद्धोऽपराधविवर्जितः ॥ यावन्तः पांसवो भूमेरुड्डीयन्ते तु चालिताः
शुचिर्भागवतः शुद्धोऽपराधविवर्जितः। भूमेः चालितायां यावन्तः पांसव उड्डीयन्ते, तावद् (पुण्यफलम्) लभते।
Verse 19
तत्र स्थित्वा चिरङ्कालं राजा भवति धार्मिकः ॥ ततो भुक्त्वा सर्वभोगान्स्थित्वा संसारसागरे
तत्र चिरकालं स्थित्वा स राजा धार्मिकः भवति। ततः सर्वभोगान् भुक्त्वा संसारसागरे स्थित्वा प्रवर्तते॥
Verse 20
श्वेतद्वीपं ततो गच्छेन्मत्कर्मनिरतः शुचिः ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि शृणुष्व गदतो मम
ततः शुचिः मत्कर्मनिरतः श्वेतद्वीपं गच्छेत्। अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि; मम वचनं शृणुष्व॥
Verse 21
गायनं ये प्रकुर्वन्ति मम कर्मपरायणाः ॥ तेषां यद्यत्फलं भूमे शृणुष्व गदतो मम
ये गायनं प्रकुर्वन्ति मम कर्मपरायणाः। तेषां यद्यत्फलं भूमे शृणुष्व मम वचनात्॥
Verse 22
गीयमानस्य गीतस्य यावदक्षरपङ्क्तयः ॥ तावद्वर्षसहस्राणि इन्द्रलोके महीयते
गीयमानस्य गीतस्य यावदक्षरपङ्क्तयः। तावद्वर्षसहस्राणि इन्द्रलोके महीयते॥
Verse 23
रूपवाग्गुणवान् सिद्धः सर्ववेदविदां वरः ॥ नित्यं पश्यति तत्रस्थो देवराजं न संशयः
रूपवाग्गुणवान् सिद्धः सर्ववेदविदां वरः। तत्रस्थो नित्यं पश्यति देवराजं न संशयः॥
Verse 24
मद्भक्तश्चैव जायेत इन्द्रलोकपथे स्थितः ॥ सर्वकर्मगुणश्रेष्ठस्तत्रापि मम पूजकः
स मद्भक्त एव जायेत, इन्द्रलोकपथे स्थितः। सर्वकर्मगुणश्रेष्ठः स तत्रापि मम पूजकः॥
Verse 25
इन्द्रलोकात्परिभ्रष्टो मम गीतपरायणः ॥ नन्दनोपवने रम्ये रमन्देवगणैः सह
इन्द्रलोकात् परिभ्रष्टो मम गीतपरायणः। नन्दनोपवने रम्ये रमते देवगणैः सह॥
Verse 26
ततः स भूमौ जायेत वैष्णवैः सह संस्थितः ॥ गायन्मम यशो नित्यं भक्त्या परमया युतः
ततः स भूमौ जायेत वैष्णवैः सह संस्थितः। गायन् मम यशो नित्यं भक्त्या परमया युतः॥
Verse 27
मत्प्रसादात्स शुद्धात्मा मम लोकं हि गच्छति
मत्प्रसादात् स शुद्धात्मा मम लोकं हि गच्छति॥
Verse 28
धरन्युवाच ॥ अहो गीतप्रभावो वै यस्त्वया कीर्त्तितो महान् ॥ के च गीतप्रभावेण सिद्धिं प्राप्ता महौजसः ॥
धरन्युवाच—अहो गीतप्रभावो वै यस्त्वया कीर्तितो महान्। के च गीतप्रभावेण सिद्धिं प्राप्ता महौजसः॥
Verse 29
वराह उवाच ॥ तत्रैव चाश्रमे भद्रे चाण्डालः कृतनिश्चयः ॥ दूराज्जागरने याति मम भक्तौ व्यवस्थितः ॥
वराह उवाच—तत्रैवाश्रमे भद्रे चाण्डालः कृतनिश्चयः। दूरादेव जागरणाय याति, मयि भक्तौ व्यवस्थितः॥
Verse 30
गायमानश्च गीतानि संवत्सरगणान्बहून् ॥ श्वपाकः स गुणज्ञश्च मद्भक्तश्चैव सुन्दरी ॥
गीतानि गायमानः स संवत्सरगणान् बहून्। श्वपाकः स गुणज्ञश्च मद्भक्तश्चैव सुन्दरी॥
Verse 31
कौमुदस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी ॥ सुप्ते गते येन जाते वीणामादाय चङ्क्रमात् ॥
कौमुदमासस्य शुक्लपक्षे द्वादश्यां, सुप्ते गते स जाग्रन्। वीणामादाय चङ्क्रमात्॥
Verse 32
जाग्रंस्तत्र स चाण्डालो गृहीतो ब्रह्मरक्षसा ॥ अल्पप्राणः श्वपाको वै बलवान्ब्रह्मराक्षसः ॥
जाग्रंस्तत्र स चाण्डालो गृहीतो ब्रह्मरक्षसा। अल्पप्राणः श्वपाको वै बलवान् ब्रह्मराक्षसः॥
Verse 33
दुःखशोकेन सन्तप्तो न शक्नोति विचेष्टितुम् ॥ तेन प्रोक्तः श्वपाकेण बलवान्ब्रह्मराक्षसः ॥
दुःखशोकेन सन्तप्तो न शक्नोति विचेष्टितुम्। तेन प्रोक्तः श्वपाकेण बलवान् ब्रह्मराक्षसः॥
Verse 34
किं त्वया चेष्टितं मह्यं यस्त्वेवं परिधावसि ॥ श्वपाकवचनं श्रुत्वा तेन वै ब्रह्मरक्षसा ॥
किं त्वया मम प्रति कृतं यद् एवम् इतस्ततः परिधावसि? श्वपाकस्य वचनं श्रुत्वा स ब्रह्मराक्षसः प्रत्युवाच।
Verse 35
ततः प्रोवाच तं श्वादं मानुषाहारलोलुपः ॥ अथेह दशरात्रं मे निराहारस्य तिष्ठतः ॥
ततः मानुषाहारलोलुपः स राक्षसः तं श्वादं प्रोवाच—अत्राहं दशरात्रं निराहारः स्थितवान्।
Verse 36
विधात्रा विहितस्त्वं वा आहारः पारणाविधौ ॥ अद्य तां भक्षयिष्यामि सवसामांसशोणितैः ॥
विधात्रा त्वं मम पारणकाले आहारत्वेन नियोजितः। अद्य त्वां सवसामांसशोणितं भक्षयिष्यामि।
Verse 37
राक्षसं छन्दयामास मम भक्त्या व्यवस्थितः ॥ एवमेतन्महाभाग भक्ष्योऽहं समुपागतः ॥
मम भक्त्या व्यवस्थितः स राक्षसं छन्दयामास—एवमेतन् महाभाग, भक्ष्योऽहं समुपागतः।
Verse 38
अवश्यमेतत्कर्तव्यं धात्रा दत्तं यथा तव ॥ किं त्वहं देवदेवस्य भक्त्या गातुं च जागरे ॥
अवश्यमेतत् कर्तव्यं धात्रा दत्तं यथा तव। किंतु अहं देवदेवस्य भक्त्या गन्तुं जागरं च कर्तुम् इच्छामि।
Verse 39
उद्यंस्तत्र गत्वाहमुपास्य विधिना हरिम् ॥ पश्चात्खादस्व मां रक्षो जागराद्विनिवर्तितम् ॥
उद्यंस्तत्र गत्वाहं विधिनोपास्य केशवम् । पश्चात् रक्षो मां खादस्व जागराद् विनिवर्तितम् ॥
Verse 40
विष्णोः सन्तोषणार्थाय यतो मे व्रतमास्थितम् ॥ जागरे विनिवृत्ते मां भक्षय त्वं यदीच्छति ॥
विष्णोः सन्तोषणार्थाय मया व्रतमिदं कृतम् । जागरे विनिवृत्ते मां भक्षय त्वं यदीच्छसि ॥
Verse 41
श्वपाकस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्मरक्षः क्षुधार्दितः ॥ उवाच पुरुषं वाक्यं श्वपाकं तदनन्तरम् ॥
श्वपाकस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्मरक्षः क्षुधार्दितः । उवाच तं नरं पश्चात् श्वपाकं वाक्यमुत्तरम् ॥
Verse 42
मिथ्या किं भाषसे मूढ पुनरेष्यामि तेऽन्तिकम् ॥ मृत्योर्मुखमनुप्राप्य पुनर्जीवति मानवः ॥
मिथ्या किं भाषसे मूढ पुनरेष्यामि तेऽन्तिकम् । मृत्योर्मुखमनुप्राप्य पुनर्जीवति मानवः ॥
Verse 43
रक्षसो मुखविभ्रष्टः पुनरागन्तुमिच्छसि ॥ राक्षसस्य वचः श्रुत्वा चाण्डालस्तमथाब्रवीत् ॥
रक्षसो मुखविभ्रष्टः पुनरागन्तुमिच्छसि । राक्षसस्य वचः श्रुत्वा चाण्डालस्तमथाब्रवीत् ॥
Verse 44
यद्यप्यहं हि चाण्डालः पूर्वकर्मविदूषितः ॥ सम्प्राप्तो मानुषं भावं विहितेनान्तरात्मना ॥
यद्यप्यहं हि चाण्डालः पूर्वकर्मविदूषितः। तथापि विहितेनान्तरात्मना मानुषं भावं सम्प्राप्तवान्॥
Verse 45
शृणु मत्समयं रक्षो येनाहं पुनरागमम् ॥ दूराज्जागरनं कृत्वा लोकस्य द्विजराक्षस ॥
शृणु मत्समयं रक्षो येनाहं पुनरागमम्। दूराज्जागरनं कृत्वा लोकस्य द्विजराक्षस॥
Verse 46
सत्येन सिद्धिं प्राप्ता हि ऋषयो ब्रह्मवादिनः ॥ सत्येन दीयते कन्या सत्यं जल्पन्ति ब्राह्मणाः ॥
सत्येन सिद्धिं प्राप्ता हि ऋषयो ब्रह्मवादिनः। सत्येन दीयते कन्या सत्यं जल्पन्ति ब्राह्मणाः॥
Verse 47
सत्यं जयन्ति राजानस्त्रीण्येतान्यब्रुवन्नृतम् ॥ सत्येन गम्यते स्वर्गो मोक्षः सत्येन चाप्यते ॥
सत्यं जयन्ति राजानस्त्रीण्येतान्यब्रुवन्नृतम्। सत्येन गम्यते स्वर्गो मोक्षः सत्येन चाप्यते॥
Verse 48
सत्येन तपते सूर्यः सोमः सत्येन राज्यते ॥ षष्ठ्यष्टमीममावास्यामुभे पक्षे चतुर्दशी ॥
सत्येन तपते सूर्यः सोमः सत्येन राज्यते। षष्ठ्यष्टमीममावास्यामुभे पक्षे चतुर्दशी॥
Verse 49
अस्नातानां गतिं यास्ये यद्यहं नागमे पुनः ॥ गुरुपत्नीं राजपत्नीं योऽभिगच्छति मोहितः ॥
अस्नातानां गतिं यास्ये यद्यहं नागमे पुनः। गुरुपत्नीं राजपत्नीं योऽभिगच्छति मोहितः॥
Verse 50
तां गतिं सम्प्रपद्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः ॥ याजकानां च ये लोका ये च मिथ्याभिभाषिणाम् ॥
तां गतिं सम्प्रपद्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः। याजकानां च ये लोका ये च मिथ्याभिभाषिणाम्॥
Verse 51
तां गतिं सम्प्रपद्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः ॥ ब्रह्मघ्ने च सुरापे वा स्तेने भग्नव्रते तथा ॥
तां गतिं सम्प्रपद्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः। ब्रह्मघ्ने च सुरापे वा स्तेने भग्नव्रते तथा॥
Verse 52
तेषां गतिं प्रपद्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः ॥ श्वपाकवचनं श्रुत्वा तुष्टो ब्राह्मणराक्षसः ॥
तेषां गतिं प्रपद्येऽहं यद्यहं नागमे पुनः। श्वपाकवचनं श्रुत्वा तुष्टो ब्राह्मणराक्षसः॥
Verse 53
उवाच मधुरं वाक्यं गच्छ शीघ्रं नमोऽस्तु ते ॥ ब्रह्मराक्षसमुक्त्वा तु श्वपाकः कृतनिश्चयः ॥
उवाच मधुरं वाक्यं गच्छ शीघ्रं नमोऽस्तु ते। ब्रह्मराक्षसमुक्त्वा तु श्वपाकः कृतनिश्चयः॥
Verse 54
पुनर्गायति मह्यं वै मम भक्तौ व्यवस्थितः ॥ अथ प्रभाते विमले गीते नृत्ये च जागरे ॥
पुनर्गायति स मे मह्यं वै मम भक्तौ व्यवस्थितः। अथ प्रभाते विमले गीते नृत्ये च जागरे समाप्ते॥
Verse 55
उवाच मधुरं वाक्यं चाण्डालं कृतनिश्चयम् ॥ क्व यासि त्वरितः साधो न च त्वं गन्तुमर्हसि ॥
उवाच मधुरं वाक्यं चाण्डालं कृतनिश्चयम्। क्व यासि त्वरितः साधो न च त्वं गन्तुमर्हसि॥
Verse 56
जानन्कौणपपं तं च न त्वं मर्त्तुमिहार्हसि ॥ पुरुषस्य वचः श्रुत्वा चाण्डालः पुनरब्रवीत् ॥
जानन् कौणपपं तं च न त्वं मर्तुमिहार्हसि। पुरुषस्य वचः श्रुत्वा चाण्डालः पुनरब्रवीत्॥
Verse 57
समयो मे कृतः पूर्वं राक्षसेन हि भक्षता ॥ तेन तत्र गमिष्यामि सत्यं च परिपालयन् ॥
समयो मे कृतः पूर्वं राक्षसेन हि भक्षता। तेन तत्र गमिष्यामि सत्यं च परिपालयन्॥
Verse 58
ततः स पद्मपत्राक्षः श्वपाकं प्रत्युवाच ह॥ मधुरां गिरमादाय विहितेनान्तरात्मना
ततः स पद्मपत्राक्षः श्वपाकं प्रत्युवाच ह। मधुरां गिरमादाय विहितेनान्तरात्मना॥
Verse 59
मा गच्छ तत्र चाण्डाल यत्रासौ पापराक्षसः॥ जीवितार्थाय सत्यस्य न दोषः परिहापनात्
मा गच्छ तत्र चाण्डाल यत्रासौ पापराक्षसः। जीवितार्थाय सत्यस्य न दोषः परिहापनात्॥
Verse 60
ततस्तस्य वचः श्रुत्वा श्वपाकः संशितव्रतः॥ उवाच मधुरं वाक्यं मरणे कृतनिश्चयः
ततस्तस्य वचः श्रुत्वा श्वपाकः संशितव्रतः। उवाच मधुरं वाक्यं मरणे कृतनिश्चयः॥
Verse 61
नाहमेवं करिष्यामि यन्मां त्वं परिभाषसे॥ न चाहं नाशये सत्यमेतन्मे निश्चितं व्रतम्
नाहमेवं करिष्यामि यन्मां त्वं परिभाषसे। न चाहं नाशये सत्यमेतन्मे निश्चितं व्रतम्॥
Verse 62
सत्यमूलं जगत्सर्वं कुलं सत्ये प्रतिष्ठितम्॥ सत्यमेव परो धर्म आत्मा सत्ये प्रतिष्ठितः
सत्यमूलं जगत्सर्वं कुलं सत्ये प्रतिष्ठितम्। सत्यमेव परो धर्म आत्मा सत्ये प्रतिष्ठितः॥
Verse 63
न चैवाहं तदुत्सृज्य असत्यः स्यां कदाचन॥ नाहं मिथ्या चरिष्यामि गच्छ तात नमोऽस्तु ते
न चैवाहं तदुत्सृज्य असत्यः स्यां कदाचन। नाहं मिथ्या चरिष्यामि गच्छ तात नमोऽस्तु ते॥
Verse 64
आगतोऽस्मि महाभाग मा विलम्बय भक्षय॥ त्वत्प्रसादादहं गन्ता वैष्णवं स्थानमुत्तमम्
आगतोऽस्मि महाभाग, मा विलम्बय; भक्षय माम्॥ त्वत्प्रसादादहं गन्ता वैष्णवं स्थानमुत्तमम्॥
Verse 65
एतानि मम गात्राणि भक्षयस्व यथेष्टतः॥ पिबोष्णं रुधिरं मह्यं पीडितोऽसि क्षुधा भृशम्
एतानि मम गात्राणि भक्षयस्व यथेष्टतः॥ पिबोष्णं रुधिरं मह्यं, पीडितोऽसि क्षुधा भृशम्॥
Verse 66
तर्पयस्व स्वमात्मानं कुरुष्व मम वै हितम्॥ श्वपाकस्य वचः श्रुत्वा ततः स ब्रह्मराक्षसः
तर्पयस्व स्वमात्मानं, कुरुष्व मम वै हितम्॥ श्वपाकस्य वचः श्रुत्वा ततः स ब्रह्मराक्षसः॥
Verse 67
उवाच मधुरं वाक्यं श्वपाकं तदनन्तरम्॥ साधु तुष्टोऽस्म्यहं वत्स सत्यं धर्मं च पालितम्
उवाच मधुरं वाक्यं श्वपाकं तदनन्तरम्॥ साधु तुष्टोऽस्म्यहं वत्स, सत्यं धर्मं च पालितम्॥
Verse 68
चण्डालस्याविधिज्ञस्य यस्य ते मतिरीदृशी॥ ब्रह्मरक्षोवचः श्रुत्वा श्वपाकः सत्यसङ्गरः॥
चण्डालस्याविधिज्ञस्य यस्य ते मतिरीदृशी॥ ब्रह्मरक्षोवचः श्रुत्वा श्वपाकः सत्यसङ्गरः॥
Verse 69
उवाच मधुरं वाक्यं ब्रह्मराक्षसमेव तु॥ यद्यप्यहं वै चाण्डालः सर्वकर्मविवर्जितः॥
स मधुरं वाक्यमुवाच ब्रह्मराक्षसमेव तु— “यद्यप्यहं वै चाण्डालः सर्वकर्मविवर्जितः…”
Verse 70
तथापि सत्यं वक्तव्यं ब्रह्मराक्षस नित्यशः॥ श्वपाकवचनं श्रुत्वा ब्रह्मरक्षो भयानकम्॥
“तथापि सत्यं वक्तव्यं ब्रह्मराक्षस नित्यशः।” इति श्वपाकवचनं श्रुत्वा भयानकं ब्रह्मरक्षोऽब्रवीत्।
Verse 71
उवाच मधुरं वाक्यं श्वपाकं संहितव्रतम्॥ यत्त्वया गीयते रात्रौ विष्णोर्जागरणं प्रति॥
स मधुरं वाक्यमुवाच श्वपाकं संहितव्रतम्— “यत्त्वया गीयते रात्रौ विष्णोर्जागरणं प्रति…”
Verse 72
फलं गीतस्य मे देहि यदीच्छेर्जীৱितं स्वकम्॥ ततो मोक्ष्यामि कल्याण भक्ष्यामि न च भीषणः॥
“गीतस्य फलं मे देहि यदि इच्छेर्ज्जीवितं स्वकम्। ततः मोक्ष्यामि कल्याण, न भक्ष्यामि; मा भैः।”
Verse 73
भक्षयामीति चोक्त्वा मां गीतपुण्यं किमिच्छसि॥ श्वपाकवचनं श्रुत्वा ब्रह्मरक्षोऽब्रवीत्पुनः॥
“भक्षयामीति चोक्त्वा मां, गीतपुण्यं किमिच्छसि?” इति श्वपाकवचनं श्रुत्वा ब्रह्मरक्षोऽब्रवीत्पुनः।
Verse 74
देहि मे त्वेकयामीयं पुण्यं गीतस्य वै परम्॥ ततो मोक्ष्यसि भक्ष्येण सङ्गतः पुत्रदारकैः॥
देहि मे त्वेकयाम्याः पुण्यं गीतस्य वै परम्। ततः पुत्रदारकसहितः भक्ष्यत्वात् मोक्ष्यसे॥
Verse 75
श्रुत्वा राक्षसवाक्यानि चाण्डालो गीतलोभितः॥ उवाच मधुरं वाक्यं राक्षसं कृतनिश्चयः॥
श्रुत्वा राक्षसवाक्यानि चाण्डालो गीतलोभितः। उवाच मधुरं वाक्यं राक्षसं कृतनिश्चयः॥
Verse 76
न गायनफलṃ दद्मि ब्रह्मरक्षस्तवेप्सितम्॥ भक्षयस्व यथान्यायं रुधिरं पिब चेप्सितम्॥
न गायनफलं दद्मि ब्रह्मरक्षस्तवेप्सितम्। भक्षयस्व यथान्यायं रुधिरं पिब चेप्सितम्॥
Verse 77
एतेन तारितोऽस्मीति तव गीतफलेन वै॥ श्रुत्वा वाक्यानि चाण्डालो राक्षसस्य निवारयन्॥
एतेन तारितोऽस्मीति तव गीतफलेन वै। श्रुत्वा वाक्यानि चाण्डालो राक्षसस्य निवारयन्॥
Verse 78
उवाच मधुरं वाक्यं चाण्डालो विस्मयान्वितः ॥ किं त्वया विकृतं कर्म तद्ब्रूहि मम राक्षस ॥
उवाच मधुरं वाक्यं चाण्डालो विस्मयान्वितः। किं त्वया विकृतं कर्म तद्ब्रूहि मम राक्षस॥
Verse 79
कर्मणो यस्य दोषेण राक्षसत्वं समागतः ॥ श्वपाकवचनं श्रुत्वा ब्रह्मरक्षो महायशाः ॥
कर्मणो यस्य दोषेण राक्षसत्वं समागतः। श्वपाकवचनं श्रुत्वा ब्रह्मरक्षो महायशाः प्रत्युवाच॥
Verse 80
श्वपाकवचनं श्रुत्वा राक्षसः पुनरब्रवीत् ॥ एकगीतस्य मे देहि यत्त्वया विष्णुसंसदि ॥
श्वपाकवचनं श्रुत्वा राक्षसः पुनरब्रवीत्। एकगीतस्य मे देहि यत्त्वया विष्णुसंसदि॥
Verse 81
उवाच मधुरं वाक्यं दुःखसन्तप्तमानसः ॥ नाम्ना वै सोमशर्माहं चरको ब्रह्मयोनिजः ॥
उवाच मधुरं वाक्यं दुःखसन्तप्तमानसः। नाम्ना वै सोमशर्माहं चरको ब्रह्मयोनिजः॥
Verse 82
प्रवर्तमाने यज्ञे तु कदाचिद्दैवयोगतः ॥ उदरे जातशूलोऽहं तेन पञ्चत्वमागतः ॥
प्रवर्तमाने यज्ञे तु कदाचिद्दैवयोगतः। उदरे जातशूलोऽहं तेन पञ्चत्वमागतः॥
Verse 83
अथ पञ्चमहाराात्रे ह्यसमाप्ते क्रतौ तथा ॥ अस्य यज्ञस्य दोषेण मातङ्ग शृणु मे वचः ॥
अथ पञ्चमहाराात्रे ह्यसमाप्ते क्रतौ तथा। अस्य यज्ञस्य दोषेण मातङ्ग शृणु मे वचः॥
Verse 84
राक्षसत्वमनुप्राप्तस्तेन दुष्टेन कर्मणा ॥ मन्त्रहीनं मया तत्र स्वरहीनं च तत्कृतम् ॥
तेन दुष्टेन कर्मणा राक्षसत्वमनुप्राप्तोऽहम्। तत्र मया कृतं कर्म मन्त्रहीनं स्वरहीनं चाभवत्॥
Verse 85
मोचयस्वाधमं पापाद्विष्णुगीतॆन सत्वरम् ॥ ब्रह्मरक्षोवचः श्रुत्वा श्वपाकः संशितव्रतः ॥
विष्णुगीतॆन सत्वरं पापादधमं मां मोचयस्वेति। ब्रह्मरक्षोवचः श्रुत्वा श्वपाकः संशितव्रतः॥
Verse 86
सूत्रहीनं तथा तत्र प्राग्वंशादि कृतं मया ॥ परिमाणं च रूपं च मया तत्रोपलक्षितम् ॥
तत्र मया सूत्रहीनं प्राग्वंशादि कृतम्। तत्रैव परिमाणं रूपं च मया (अयुक्ततया) उपलक्षितम्॥
Verse 87
कृतस्य तस्य दोषेण योनिं प्राप्तोऽस्मि राक्षसीम् ॥ स्वगीतफलदानेन निस्तारयितुमर्हसि ॥
तस्य कृतस्य दोषेण राक्षसीं योनिं प्राप्तोऽस्मि। स्वगीतफलदानेन मां निस्तारयितुमर्हसि॥
Verse 88
बाढमित्येव तद्वाक्यं राक्षसं प्राब्रवीत्तदा ॥ एतस्य मम गीतस्य सुस्वरस्य फलं तु यत्
तदा स राक्षसं प्रति “बाढम्” इत्येव प्राब्रवीत्। पुनश्चोवाच— “एतस्य मम सुस्वरगीतस्य फलं यत्…”॥
Verse 89
ददामि राक्षस त्वं चेन्मुच्यसे शुद्धमानसः ॥ यस्तु गायति संयुक्तं गीतकं विष्णुसन्निधौ
ददामि राक्षस त्वं चेन्मुच्यसे शुद्धमानसः ॥ यस्तु गायति संयुक्तं गीतकं विष्णुसन्निधौ
Verse 90
स तारयति दुर्गाणीत्युक्त्वा तद्दत्तवान् फलम् ॥ एवं तस्मात्फलं प्राप्य श्वपाकाद्राक्षसस्तदा
स तारयति दुर्गाणीत्युक्त्वा तद्दत्तवान् फलम् ॥ एवं तस्मात्फलं प्राप्य श्वपाकाद्राक्षसस्तदा
Verse 91
कृत्वा सुविपुलं कर्म स ब्रह्मत्वमुपागतः ॥ एतद्गीतफलं देवि प्राप्नोति मनुजो भुवि
कृत्वा सुविपुलं कर्म स ब्रह्मत्वमुपागतः ॥ एतद्गीतफलं देवि प्राप्नोति मनुजो भुवि
Verse 92
मह्यं जागरतो भद्रे गीयमानं मनस्विनि ॥ यस्तु गायति सुश्रोणि कौमुदीं द्वादशीं प्रति
मह्यं जागरतो भद्रे गीयमानं मनस्विनि ॥ यस्तु गायति सुश्रोणि कौमुदीं द्वादशीं प्रति
Verse 93
सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥ यस्तु गायति गीतानि मम जागरणे सदा
सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥ यस्तु गायति गीतानि मम जागरणे सदा
Verse 94
सर्वसङ्गात्प्रमुक्तो वै मम लोकं स गच्छति ॥ एतत्ते कथितं देवि गायनस्य फलं महत्
सर्वसङ्गात् प्रमुक्तो वै मम लोकं स गच्छति। एतत्ते कथितं देवि गायनस्य फलं महत्॥
Verse 95
यस्य गीतस्य शब्देन तरेत्संसारसागरम् ॥ वादित्रस्य प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे
यस्य गीतस्य शब्देन तरेत् संसारसागरम्। वादित्रस्य प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥
Verse 96
प्राप्तवान्मानुषो येन देवेभ्यः सबलां स्वयम् ॥ शम्पातालप्रयोगेण सन्निपातेन वा पुनः
प्राप्तवान् मानुषो येन देवेभ्यः सबलां स्वयम्। शम्पातालप्रयोगेण सन्निपातेन वा पुनः॥
Verse 97
नववर्षसहस्राणि नववर्षशतानि च ॥ कुबेरभवनं गत्वा मोदते वै यदृच्छया
नववर्षसहस्राणि नववर्षशतानि च। कुबेरभवनं गत्वा मोदते वै यदृच्छया॥
Verse 98
कुबेरभवनाद्भ्रष्टः स्वच्छन्दगमनालयः॥ शम्यादितालसंपातैर्मम लोकं स गच्छति॥
कुबेरभवनाद् भ्रष्टः स्वच्छन्दगमनालयः। शम्यादितालसंपातैर्मम लोकं स गच्छति॥
Verse 99
नृत्यमानस्य वक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे। मानवो येन गच्छेत् तु छित्त्वा संसारबन्धनम्॥
नृत्यमानस्य फलं वक्ष्यामि; तच्छृणुष्व वसुन्धरे। येन मानवः संसारबन्धनं छित्त्वा परां गतिं गच्छेत्॥
Verse 100
फलं प्राप्नोति सुश्रोणि मम कर्मपरायणः॥ रूपवान् गुणवान् शूरः शीलवान् सत्पथे स्थितः॥
सुश्रोणि, मम कर्मपरायणः फलं प्राप्नोति। स रूपवान् गुणवान् शूरः शीलवान् सत्पथे स्थितः भवति॥
Verse 101
मद्भक्तश्चैव जायेत संसारपरिमोचितः॥ यस्तु जागरितो नित्यं गीतवाद्येन नर्तकः॥
स च मद्भक्तः जायेत संसारपरिमोचितः। यस्तु नित्यं जागरितो गीतवाद्येन सह नर्तकः॥
Verse 102
जम्बूद्वीपं समासाद्य राजराजस्तु जायते॥ सर्वकर्मसमायुक्तो रक्षिता वै महीपतिः॥
जम्बूद्वीपं समासाद्य स राजराजो जायते। सर्वकर्मसमायुक्तो रक्षिता वै महीपतिः॥
Verse 103
मद्भक्तश्चैव जायेत मम कर्मपरायणः॥ उपहार्याणि पुष्पाणि मम कर्मपरायणः॥
स च मद्भक्तः जायेत मम कर्मपरायणः। उपहार्याणि पुष्पाणि समर्पयन् मम कर्मपरायणः॥
Verse 104
यो मामुपनयेद्भूमे मम कर्मपथे स्थितः॥ पुष्पाणि तत्र यावन्ति मम मूर्द्धनि धारयेत्॥
यो मामुपनयेद्भूमे मम कर्मपथे स्थितः। पुष्पाणि तत्र यावन्ति मम मूर्ध्नि धारयेत्॥
Verse 105
स कृत्वा पुष्कलं कर्म मम लोकं स गच्छति॥ एतत्ते कथितं देवि भक्तानां तु महौजसाम्॥
स कृत्वा पुष्कलं कर्म मम लोकं स गच्छति। एतत्ते कथितं देवि भक्तानां तु महौजसाम्॥
Verse 106
मम भक्तसुखार्थाय सर्वसंसारमोक्षणम्॥ य एतत्पठते भूमे कल्यमुत्थाय मानवः॥
मम भक्तसुखार्थाय सर्वसंसारमोक्षणम्। य एतत्पठते भूमे कल्यमुत्थाय मानवः॥
Verse 107
स तु तारयते जन्तुर्दश पूर्वान्दशापरान्॥ न पठेन्मूर्खमध्ये तु पिशुनानां पुरो न च॥
स तु तारयते जन्तुर्दश पूर्वान्दशापरान्। न पठेन्मूर्खमध्ये तु पिशुनानां पुरो न च॥
Verse 108
पठेद्भागवतानां च मध्ये मुक्तिरतात्मनाम्॥ अश्रद्दधाने क्रूरे वा न पठेद्देवले तथा॥
पठेद्भागवतानां च मध्ये मुक्तिरतात्मनाम्। अश्रद्दधाने क्रूरे वा न पठेद्देवले तथा॥
Verse 109
मा पठेच्छास्त्रदूषाय अध्यायं वा कदाचन॥ यदीच्छेत्परामां सिद्धिं मम लोके महीयते॥
शास्त्रदूषकाय कदाचन अध्यायमपि न पठेत्। यः परां सिद्धिमिच्छति स मम लोके महीयते॥
Verse 110
समीपे यदि वा दूरे गत्वा नयति गोमयम्॥ यावन्ति तत्पदान्यस्य तावद्वर्ष सहस्रकम्॥
समीपे वा दूरे वा गत्वा यः गोमयं नयति। यावन्ति तस्य पदानि तावद्वर्षसहस्रकं फलम्॥
Verse 111
जातः सुविमलो भद्रे शरदीव यथा शशी॥ श्वपाकश्चापि सुश्रोणि मम चैवोपगायकः॥
स जातः सुविमलो भद्रे शरदीव यथा शशी। श्वपाकोऽपि सुश्रोणि मम चैवोपगायकः॥
Verse 112
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि त्रिंशद्वर्षशतानि च॥ पुष्करद्वीपमासाद्य स्वच्छन्दगमनालयः॥
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि त्रिंशद्वर्षशतानि च। पुष्करद्वीपमासाद्य स्वच्छन्दगमनालयः॥
Verse 113
यदीच्छेत्सिद्धिकल्यानं मङ्गलं च मम प्रियम्॥ धर्माणां परमो धर्मः क्रियाणां परमा क्रिया॥
यः सिद्धिकल्यानं मङ्गलं च मम प्रियमिच्छति। स एष धर्माणां परमो धर्मः क्रियाणां परमा क्रिया॥
Verse 114
तावद्वर्षशतान्याशु स्वर्गलोके महीयते॥ स्वर्गलोकात्परिभ्रष्टः शाकद्वीपं स गच्छति॥
तावद्वर्षशतान्याशु स्वर्गलोके स पूज्यते। स्वर्गलोकात् परिभ्रष्टः स शाकद्वीपं गच्छति॥
Verse 115
सूत उवाच॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा माधवस्य यशस्विनी॥ कृताञ्जलिपुटा भूयः प्रत्युवाच वसुन्धरा॥
सूत उवाच। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा माधवस्य यशस्विनी। कृताञ्जलिपुटा भूयः प्रत्युवाच वसुन्धरा॥
Verse 116
तृप्तिं यास्यामि परमां विधात्रा विहितां मम॥ ब्रह्मरक्षोवचः श्रुत्वा श्वपाको गीतलालसः॥
तृप्तिं यास्यामि परमां विधात्रा विहितां मम। ब्रह्मरक्षोवचः श्रुत्वा श्वपाको गीतलालसः॥
Verse 117
सत्येन पुनरेष्यामि मन्यसे यदि मुञ्च माम्॥ सत्यमूलं जगत्सर्वं लोकाः सत्ये प्रतिष्ठिताः॥
सत्येन पुनरेष्यामि मन्यसे यदि मुञ्च माम्। सत्यमूलं जगत्सर्वं लोकाः सत्ये प्रतिष्ठिताः॥
Verse 118
नमो नारायणायेति श्वपाकः परिवर्त्तते॥ ततस्त्वरितमागत्य पुमांस्तस्याग्रतः स्थितः॥
नमो नारायणायेति श्वपाकः परिवर्तते। ततस्त्वरितमागत्य पुमांस्तस्याग्रतः स्थितः॥
Verse 119
एवमुक्त्वा श्वपाकोऽपि नित्यं सत्यव्रते स्थितः॥ राक्षसं समनुप्राप्तस्तमुवाचाथ पूजयन्॥
एवमुक्त्वा श्वपाकोऽपि नित्यं सत्यव्रते स्थितः। राक्षसं समनुप्राप्तस्तमुवाचाथ पूजयन्॥
Verse 120
ब्रह्मरक्षोवचः श्रुत्वा श्वपाकः प्रत्युवाच ह॥ मनोऽज्ञातमिदं वाक्यं ब्रह्मरक्षो निभाषसे॥
ब्रह्मरक्षोवचः श्रुत्वा श्वपाकः प्रत्युवाच ह। मनोऽज्ञातमिदं वाक्यं ब्रह्मरक्षो निभाषसे॥
Verse 121
सूत्रमन्त्रपरिभ्रष्टो यज्ञकर्मसु निष्ठितः॥ ततोऽहं याजयाम्यज्ञान् लोभमोहप्रपीडितः॥
सूत्रमन्त्रपरिभ्रष्टो यज्ञकर्मसु निष्ठितः। ततोऽहं याजयाम्यज्ञान् लोभमोहप्रपीडितः॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames truth (satya) and disciplined devotion (bhakti expressed through service) as ethically binding and socially transformative. In the exemplum, the caṇḍāla refuses to preserve life by breaking a promise, presenting satya-vrata as a foundational norm; simultaneously, the text links moral integrity to ecological cleanliness through acts like sweeping, plastering, and water-provision that maintain inhabited space and sacred space.
A key marker is Kaumudī Śuklapakṣa Dvādaśī (the 12th tithi of the bright fortnight associated with the Kaumudī/Kārttika cycle), highlighted in connection with Viṣṇu-jāgaraṇa and devotional singing. The text also uses quantified durations (e.g., years and thousands of years) as phala measures for specific actions.
Through the Varāha–Pṛthivī instructional frame, terrestrial stewardship is encoded as religiously meaningful maintenance: gomayalepana (a biodegradable plastering practice), saṃmārjana (removal of dust and waste), and water-giving for bathing and plastering. These acts are presented as stabilizing practices for lived environments and shrine-spaces, integrating bodily purity, spatial hygiene, and Earth-centered care into a single ethical economy.
The narrative references social categories and cultural roles rather than genealogical dynasties: a caṇḍāla/śvapāka devotee, a brahmarākṣasa identified as Somśarmā (a brahmin who fell due to ritual defects), and exemplary figures invoked in satya praise (ṛṣis, brāhmaṇas, and kings as truth-sustainers). It also references divine sovereigns and locales (Indra, Kubera; Nandanopavana, Kubera-bhavana) as part of the reward-topography.