Uttarabhaga
विभूतिविस्तरप्रश्नः / Inquiry into the Expansion of Śiva’s Vibhūti
અધ્યાય ૧ શિવવંદનાથી આરંભે છે—ગૌરીના સ્તનોથી લાગેલું કેસરચિહ્ન શિવના વક્ષસ્થળે અંકિત છે એવી દિવ્ય પ્રતિમા ભક્તિ અને તત્ત્વકેન્દ્રિતતા સ્થાપે છે. સૂત કહે છે કે ઉપમન્યુને શિવકૃપા પ્રાપ્ત થયા પછી, મધ્યાહ્નવ્રત પૂર્ણ કરીને વાયુદેવ નૈમિષારણ્યમાં ઋષિસભા તરફ આવે છે. નિત્યકર્મ પૂર્ણ કરેલા ઋષિઓ તેમને જોઈ સભામધ્યે તૈયાર આસન પર બેસાડે છે. લોકપૂજ્ય વાયુ સુખથી બેસી પ્રભુની મહિમા સ્મરી, સર્વજ્ઞ અને અજેય મહાદેવનું શરણ લે છે અને કહે છે—ચરાચર સમગ્ર જગત જ શિવની વિભૂતિ છે. આ મંગલ વચન સાંભળી શુદ્ધ ઋષિઓ ‘વિભૂતિ-વિસ્તાર’નું વિસ્તૃત વર્ણન માંગે છે અને પ્રશ્નને ઉપમન્યુની તપસ્યા, પાશુપત વ્રતસિદ્ધિ તથા વાસુદેવ કૃષ્ણાદિ દૃષ્ટાંતો સાથે જોડે છે. આમ આ અધ્યાય કથાભૂમિકાથી આગળ વધી શિવના પ્રાકટ્યરૂપો અને તેમની પ્રાપ્તિના ઉપાયોનું સુવ્યવસ્થિત વર્ણન માંગતો સેતુ બને છે।
पाशुपतज्ञानप्रश्नः — Inquiry into Pāśupata Knowledge (Paśu–Pāśa–Paśupati)
અધ્યાય ૨માં ઋષિઓ પાશુપત-જ્ઞાન તથા પાશુપતિ (શિવ), પશુ (બંધ જીવ) અને પાશ (બંધન)ના તાત્ત્વિક અર્થ સ્પષ્ટ કરવા વિનંતી કરે છે. સૂત વાયુને યોગ્ય વક્તા તરીકે રજૂ કરે છે; વાયુ પૂર્વ પ્રકાશનનો આધાર આપે છે—મંદર પર્વત પર મહાદેવ શ્રીકંઠે દેવીને પરમ પાશુપત-જ્ઞાન ઉપદેશ્યું હતું. ત્યારબાદ વાયુ આ ઉપદેશને બીજા પ્રસંગ સાથે જોડે છે, જ્યાં કૃષ્ણ (કૃષ્ણરૂપે વિષ્ણુ) વિનયપૂર્વક ઋષિ ઉપમન્યુ પાસે જઈ દિવ્ય જ્ઞાન અને શિવની વિભૂતિનું સંપૂર્ણ વર્ણન માંગે છે. કૃષ્ણના પ્રશ્નોથી સિદ્ધાંતની રૂપરેખા સ્પષ્ટ થાય છે—પાશુપતિ કોણ, પશુ કોણ, કયા પાશોથી બંધાય છે અને મુક્તિ કેવી રીતે થાય છે. ઉપમન્યુ શિવ-દેવીને નમસ્કાર કરી ઉત્તર શરૂ કરે છે, જેથી બંધન-મોક્ષ વિશ્લેષણ આધારિત શૈવ મુક્તિમાર્ગની પૃષ્ઠભૂમિ રચાય છે.
शिवस्य विश्वव्याप्तिः—अष्टमूर्तिः पञ्चब्रह्म च | Śiva’s Cosmic Pervasion: Aṣṭamūrti and the Pañcabrahma Forms
ઉપમન્યુ કૃષ્ણને ઉપદેશ આપે છે કે પરમાત્મા મહેશ/શિવ પોતાની જ મૂર્તિઓ દ્વારા સમગ્ર ચરાચર જગતને વ્યાપી તેને ધારણ કરે છે. અધ્યાયમાં વિશ્વને શિવની અષ્ટમૂર્તિમાં સ્થિત બતાવ્યું છે—સૂત્રમાં ગૂંથાયેલા મણકાં જેવી ઉપમા સાથે. પછી મુખ્ય શૈવ રૂપો અને વિશેષ કરીને પંચબ્રહ્મ તનુઓ—ઈશાન, તત્પુરુષ, અઘોર, વામદેવ, સદ્યોજાત—ને સર્વવ્યાપક કહી, કંઈ પણ અવ્યાપ્ત નથી એમ પ્રતિપાદિત થાય છે. ઈશાન ક્ષેત્રજ્ઞ/ભોક્તૃ તત્ત્વના, તત્પુરુષ અવ્યક્ત તથા ગુણમય ભોગ્યના, અઘોર બુદ્ધિતત્ત્વના (ધર્માદિ સહિત), વામદેવ અહંકારના, અને સદ્યોજાત મનના અધિષ્ઠાતા છે. આગળ ઇન્દ્રિય-કરણ-વિષય-ભૂત સંબંધો દર્શાવાયા છે—શ્રોત્ર–વાક્–શબ્દ–વ્યોમ, ત્વક્–પાણિ–સ્પર્શ–વાયુ, ચક્ષુ–ચરણ–રૂપ–અગ્નિ, રસના–પાયુ–રસ–આપઃ, ઘ્રાણ–ઉપસ્થ–ગંધ–ભૂ। અંતે આ દિવ્ય મૂર્તિઓની કીર્તિ અને પૂજનીયતા એકમાત્ર શ્રેયસ આપનાર મંગલકારણ તરીકે નિશ્ચિત થાય છે।
शिवशक्त्यैक्य-तत्त्वविचारः / Inquiry into the Unity of Śiva and Śakti (Para–Apara Ontology)
આ અધ્યાયમાં કૃષ્ણ પૂછે છે—પરમ તેજસ્વી શર્વ (શિવ)ની મૂર્તિઓથી જગત કેવી રીતે વ્યાપ્ત છે અને સ્ત્રી–પુંભાવવાળું વિશ્વ દિવ્ય દંપતિ દ્વારા કેવી રીતે અધિષ્ઠિત છે? ઉપમન્યુ કહે છે કે શિવ–શિવાની શ્રીમદ્ વિભૂતિ અને યાથાત્મ્યનો માત્ર સંક્ષેપ જ કહી શકાય; વિસ્તૃત વર્ણન અશક્ય છે. તે શક્તિને મહાદેવી અને શિવને શક્તિમાન કહીને પ્રતિપાદિત કરે છે કે ચરાચર જગત તેમની વિભૂતિનો માત્ર લેશ છે. પછી ચિત્–અચિત્, શુદ્ધ–અશુદ્ધ, પર–અપર એવા તત્ત્વભેદ દર્શાવી સમજાવે છે કે અચેતન સાથે ચેતનાનો સંયોગ થતાં અપાર/અશુદ્ધ ક્ષેત્રમાં સંસાર પ્રવર્તે છે; છતાં પર અને અપાર બંને પર શિવ–શિવાનું સ્વાભાવિક સ્વામ્ય છે. જગત તેમના અધિન છે, તેઓ જગતના અધિન નથી—આ તેમની વિશ્વસત્તા છે. ચંદ્ર અને ચાંદનીની જેમ શિવ–શક્તિનું અભેદ સ્થાપિત થાય છે; શક્તિ વિના શિવનો પ્રકાશ જગતમાં પ્રગટ થતો નથી.
शिवस्य परापरब्रह्मस्वरूपनिर्णयः / Determination of Śiva as Higher and Lower Brahman
આ અધ્યાયમાં ઉપમન્યુ ઉપદેશ આપે છે કે ચલ-અચલ સમગ્ર જગત દેવદેવ શિવનું જ ‘વિગ્રહ’ છે; પરંતુ પાશબંધનની ભારતા કારણે બંધ જીવ તેને ઓળખતા નથી. એક જ તત્ત્વ અનેક રીતે કહેવાય છે—અવિકલ્પ પરમ અવસ્થાને ન જાણતા મુનિઓ પણ વિવિધ વચનો કરે છે—એ રીતે એકતા અને બહુત્વ વચ્ચેનો અર્થવિચાર સમજાવવામાં આવે છે. અપાર બ્રહ્મ એટલે ભૂતતત્ત્વો, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ અને વિષયસમૂહ; પર બ્રહ્મ એટલે ચિદાત્મક શુદ્ધ ચૈતન્ય. ‘બ્રહ્મ’ શબ્દની વ્યुत્પત્તિ (બૃહત્ત્વ/બૃંહણત્વ) બતાવીને કહે છે કે બંને સ્તરો બ્રહ્માધિપતિ પ્રભુ શિવના જ સ્વરૂપ છે. પછી જગતને વિદ્યાઅવિદ્યાથી રચાયેલું કહે છે—વિદ્યા સત્યાનુગત ચેતન જ્ઞાન, અવিদ્યા અચેતન મિથ્યાગ્રહ; ભ્રાંતિ અને યથાર્થ-સંવિત્તિનો ભેદ દર્શાવીને નિષ્કર્ષ કરે છે કે સત્-અસત્ બંનેના ઈશ્વર શિવ જ આ દ્વયો અને તેમના જ્ઞાનફળોના નિયંતા છે।
Śiva’s Freedom from Bondage and His Cosmic Support (शिवस्य अबन्धत्वं तथा सर्वाधिष्ठानत्वम्)
આ અધ્યાયમાં ઉપમન્યુ સિદ્ધાંતરૂપ ઉપદેશ આપે છે કે શિવ કોઈપણ પ્રકારના બંધનથી બંધાયેલા નથી—આણવ, માયીય, પ્રાકૃત, જ્ઞાન‑માનસિક, ઇન્દ્રિય, ભૂત તથા તન્માત્રા વગેરે. કાળ, કલા, વિદ્યાઃ, નિયતિ, રાગ‑દ્વેષ, કર્મ, તેનો વિપાક અને સુખ‑દુઃખ પણ તેમને બાંધતા નથી. મિત્ર‑શત્રુ, નિયંતા‑પ્રેરક, સ્વામી‑ગુરુ‑રક્ષક જેવા સંબંધાત્મક વિશેષણો પણ શિવ પર લાગુ પડતા નથી; તેઓ સર્વથા નિરપેક્ષ છે. અંતે પ્રતિપાદિત થાય છે કે પરમાત્મા શિવ સર્વમંગલ છે, પોતાની શક્તિઓથી સ્વસ્વરૂપમાં સ્થિત રહી સર્વનો અચલ અધિષ્ઠાન છે; તેથી ‘સ્થાણુ’ તરીકે સ્મરાય છે.
शक्तितत्त्ववर्णनम् / Exposition of the Principle of Śakti
આ અધ્યાયમાં ઉપમન્યુ શિવની સ્વાભાવિકી શક્તિનું તત્ત્વોપદેશ કરે છે. તે સર્વવ્યાપી, સૂક્ષ્મ અને આનંદ-ચૈતન્યમયી છે; સૂર્યકિરણોની જેમ એક હોવા છતાં અનેક રૂપે પ્રગટે છે. ઇચ્છા, જ્ઞાન અને ક્રિયા—આ શક્તિઓના અસંખ્ય ભેદો વર્ણવાઈ છે અને અગ્નિના ચિંગારીઓની જેમ તેના પ્રસ્ફુરણથી તત્ત્વોની ઉત્પત્તિ કહેવાઈ છે. વિદ્યાઅવિદ્યાના અધિપતિ, પુરુષો અને પ્રકૃતિ તેની જ પરિધિમાં છે; મહત્ વગેરે સર્વ વિકારો તેના કાર્ય છે. શિવ ‘શક્તિમાન’ છે અને શક્તિ વેદ-શ્રુતિ-સ્મૃતિ, જ્ઞાન, ધૃતિ તથા જાણવું-ઇચ્છવું-કરવું જેવી શક્તિઓનો આધાર છે. માયા, જીવ, વિકૃતિ અને સત્-અસત્ સર્વ તેના દ્વારા વ્યાપ્ત છે; તેની લીલા મોહ પણ કરે છે અને મુક્ત પણ કરે છે. તેની સાથે સર્વેશ જગતમાં (અહીં) સત્તાવીસ પ્રકારથી વ્યાપે છે અને આ બોધથી મોક્ષ થાય છે—એવો નિષ્કર્ષ છે.
शिवज्ञान-प्रश्नः तथा सृष्टौ शिवस्य स्वयमाविर्भावः (Inquiry into Śiva-knowledge and Śiva’s self-manifestation in creation)
આ અધ્યાયમાં કૃષ્ણ શરણાગતોને મુક્તિ આપનાર શિવોપદિષ્ટ ‘વેદસાર’નું ચોક્કસ વર્ણન માંગે છે. આ તત્ત્વ ગૂઢ, બહુસ્તરીય અર્થવાળું અને અભક્ત અથવા અયોગ્ય માટે અપ્રાપ્ય કહેવાય છે. પછી કૃષ્ણ પૂછે છે કે આ ઉપદેશમાં પૂજા કેવી રીતે કરવી, અધિકાર કોને છે, તથા જ્ઞાન અને યોગનો માર્ગ સાથે શું સંબંધ છે. ઉપમન્યુ વેદાભિપ્રાયને અનુરૂપ સંક્ષિપ્ત શૈવ-રૂપ જણાવે છે, જે સ્તુતિ-નિંદાથી રહિત અને તત્કાળ નિશ્ચય કરાવનાર છે; તેનો સંપૂર્ણ વિસ્તાર અશક્ય કહી તેઓ સારરૂપે કહે છે. ત્યારબાદ સૃષ્ટિપ્રસંગમાં, પ્રગટ સૃષ્ટિ પહેલાં શિવ (સ્થાણુ/મહેશ્વર) કારણશક્તિ સહિત સ્વયં પ્રગટ થઈ પ્રભુરૂપે સ્થિત થાય છે અને પછી દેવોમાં પ્રથમ બ્રહ્માને ઉત્પન્ન કરે છે. બ્રહ્મા પોતાના દિવ્ય જનકને જુએ છે અને શિવ ઉત્પન્ન બ્રહ્માને—આ પરસ્પર દર્શનથી સર્જનક્રિયા શિવના પૂર્વ સ્વપ્રકાશમાંથી જ પ્રવર્તે છે એવી સ્થાપના થાય છે.
योगाचार्यरूपेण शर्वावताराः (Śarva’s manifestations as Yoga-Teachers)
અધ્યાય ૯માં કૃષ્ણ ઉપમન્યુને શર્વ (શિવ) વિષે પૂછે છે—યુગોના પરિભ્રમણમાં શિવ યોગાચાર્યના છલરૂપે અવતરી શિષ્યપરંપરા પણ સ્થાપે છે. ઉપમન્યુ વારાહકલ્પમાં, વિશેષ કરીને સાતમા મન્વંતરમાં, યુગક્રમ અનુસાર અઠ્ઠાવીસ યોગાચાર્યોની ગણના કરે છે. ત્યારબાદ કહે છે કે દરેક આચાર્યના ચાર શાંતચિત્ત શિષ્યો હોય છે અને શ્વેતથી આરંભ કરીને શ્વેતાશ્વ, શ્વેતલોહિત, વિકોષ/વિકેશ તથા સનત્કુમાર-સમૂહ વગેરે નામસમૂહો સાથે શિષ્યોની ક્રમબદ્ધ યાદી આપે છે. આ અધ્યાય શૈવ યોગ-પ્રસારની વંશાવળીપ્રધાન પુરાણીય સૂચિરૂપે પ્રસ્તુત છે.
श्रद्धामाहात्म्यं तथा देवीप्रश्नः (The Greatness of Śraddhā and Devī’s Question to Śiva)
આ અધ્યાયમાં કૃષ્ણ ઉપમન્યુને શિવજ્ઞાનના પરમ જાણકાર કહી વંદન કરે છે અને શિવજ્ઞાનનું ‘અમૃત’ આસ્વાદ્યા પછી પણ તૃપ્તિ થતી નથી એમ કહે છે। ઉપમન્યુ મન્દર પર્વત પર મહાદેવ દેવી સાથે ધ્યાનમય અંતરંગ સ્થિતિમાં વિરાજમાન છે અને આસપાસ દેવીઓ તથા ગણો હાજર છે તે દૃશ્ય વર્ણવે છે। યોગ્ય સમયે દેવી પૂછે છે—આત્મતત્ત્વમાં સ્થિર ન હોય એવા અલ્પબુદ્ધિ મનુષ્યો કયા ઉપાયથી મહાદેવને પ્રસન્ન કરી શકે? ઈશ્વર ઉત્તર આપે છે કે કર્મકાંડ, તપ, જપ, આસનાદિ સાધના કે માત્ર તત્ત્વજ્ઞાન—શ્રદ્ધા વિના બધું નિષ્ફળ; શ્રદ્ધા જ મુખ્ય સાધન છે। શ્રદ્ધા સ્વધર્મના પાલનથી, ખાસ કરીને વર્ણાશ્રમ નિયમોથી, વધે અને રક્ષાય છે। તેથી શિસ્તબદ્ધ આચાર સાથે સ્થિર શ્રદ્ધા શિવકૃપાને સુલભ બનાવે છે—શિવ દર્શન, સ્પર્શ, પૂજા અને સંભાષણ શક્ય બને છે।
भक्ताधिकारि-द्विजधर्म-योगिलक्षणवर्णनम् / Duties of Qualified Devotees and Marks of Yogins
શિવ દેવીને કહે છે કે તે વર્ણધર્મ તથા યોગ્ય ભક્તો અને વિદ્વાન દ્વિજ સાધકો માટે અપેક્ષિત આચારનું સંક્ષેપમાં વર્ણન કરશે. ત્રિકાળ સ્નાન, અગ્નિકાર્ય, ક્રમશઃ લિંગપૂજા, દાન-દયા-ઈશ્વરભાવ અને સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે અહિંસા-સત્યાદિ સંયમો જણાવાયા છે. અભ્યાસ-અધ્યાપન-વ્યાખ્યા, બ્રહ્મચર્ય, શ્રવણ, તપ, ક્ષમા અને શૌચનું વિધાન છે; શિખા, ઉપવીત, ઉષ્ણીષ, ઉત્તરિય ધારણ, ભસ્મ-રુદ્રાક્ષ ધારણ તથા પર્વદિને ખાસ કરીને ચતુર્દશીએ વિશેષ પૂજાનો આદેશ છે. આહારશુદ્ધિમાં બ્રહ્મકૂર્ચ વગેરે નિયમિત સેવન અને બાસી/અશુદ્ધ અન્ન, કેટલાક ધાન્ય, મદ્ય તથા તેની ગંધ સુધીનો ત્યાગ જણાવાયો છે. આગળ યોગીના લક્ષણો તરીકે ક્ષમા, શાંતિ, સંતોષ, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય, શિવજ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ભસ્મસેવન અને સર્વ આસક્તિ-નિવૃત્તિ, તેમજ દિવસે ભિક્ષાભોજન જેવી કઠોર વૃત્તિ સંક્ષેપમાં કહે છે; આમ અધ્યાય બાહ્ય આચરણ, નૈતિક શુદ્ધિ અને યોગિક વૈરાગ્યને જોડતી શૈવ આચારસંહિતા રજૂ કરે છે.
पञ्चाक्षर-षडक्षरमन्त्र-माहात्म्यम् | The Greatness of the Pañcākṣara/Ṣaḍakṣara Mantra
અધ્યાય 12માં શ્રીકૃષ્ણ ઉપમન્યુને પञ्चાક્ષર મંત્રની મહિમા તત્ત્વતઃ કહેવા વિનંતી કરે છે. ઉપમન્યુ કહે છે કે તેનો વિસ્તાર મહાકાળમાં પણ અપાર છે, તેથી સંક્ષેપમાં ઉપદેશ આપે છે. મંત્ર વેદ અને શિવાગમ—બન્નેમાં પ્રમાણિત છે; શિવભક્તો માટે પૂર્ણ સાધન બની સર્વ પુરુષાર્થ સિદ્ધ કરે છે. અક્ષરોમાં નાનો છતાં અર્થમાં મહાન—વેદસાર, મોક્ષપ્રદ, નિશ્ચિત અને સ્વયં શિવસ્વરૂપ તરીકે સ્તુતિ પામે છે. તે દિવ્ય, સિદ્ધિદાયક, જીવોના મનને આકર્ષક, ગૂઢ અને નિર્વિવાદ અર્થવાળો છે. મંત્રરૂપ ‘નમઃ શિવાય’ને આદ્ય સૂત્ર તરીકે પ્રતિપાદિત કરવામાં આવે છે. એકાક્ષર ‘ૐ’ને શિવની સર્વવ્યાપક હાજરી સાથે જોડવામાં આવે છે અને ઈશાનાદિ પંચબ્રહ્મ-તત્ત્વસંબંધિત સૂક્ષ્મ એકાક્ષર તત્ત્વો મંત્રક્રમમાં સ્થાપિત હોવાનું જણાવે છે. આમ વાચ્ય-વાચક ભાવથી સૂક્ષ્મ ષડક્ષરમાં પંચબ્રહ્મતનુ શિવ જ શબ્દ પણ છે અને અર્થ પણ—એવું નિરૂપણ થાય છે.
पञ्चाक्षरीविद्यायाḥ कलियुगे मोक्षोपायः | The Pañcākṣarī Vidyā as a Means of Liberation in Kali Yuga
આ અધ્યાયમાં દેવી કલિયુગનું નિદાન કરે છે—કાળ કલુષિત અને દુર્જય છે, ધર્મ ઉપેક્ષિત છે, વર્ણાશ્રમાચાર ક્ષીણ થયો છે, સામાજિક-ધાર્મિક સંકટ વ્યાપ્યું છે અને ગુરુ–શિષ્ય ઉપદેશપરંપરા ભંગ થઈ છે. આવા બંધનોમાં શિવભક્તો કેવી રીતે મુક્તિ પામે તે તે પૂછે છે. ઈશ્વર ઉત્તર આપે છે કે તેમની ‘પરમા વિદ્યાઃ’ હૃદયને આનંદ આપનારી પંચાક્ષરી પર આશ્રય જ ઉપાય છે; ભક્તિથી આંતરિક જીવન ઘડાયેલાં લોકો કલિયુગમાં પણ મોક્ષ પામે છે. પછી મન-વાણી-કાયાના દોષોથી મલિન, કર્મ માટે અયોગ્ય અને ‘પતિત’ લોકો અંગે શંકા ઊભી થાય છે—શું તેમનું કોઈ પણ કર્મ નરક તરફ જ લઈ જાય? શિવ પોતાની પ્રતિજ્ઞા પુનઃ દૃઢ કરીને રહસ્ય જણાવે છે—મંત્રસહિત પૂજા (સમંત્રક પૂજા) નિર્ણાયક ઉદ્ધારક સાધન છે; પતિત ભક્ત પણ આ વિદ્યાથી મુક્ત થઈ શકે છે.
मन्त्रसिद्ध्यर्थं गुरुपूजा–आज्ञा–पौरश्चर्यविधिः / Guru-Authorization, Offerings, and Puraścaraṇa for Mantra-Siddhi
આ અધ્યાયમાં મંત્રસિદ્ધિ માટેનો શૈવ વિધાનક્રમ જણાવાયો છે. ઈશ્વર કહે છે કે ગુરુની આજ્ઞા, યોગ્ય ક્રિયા, શ્રદ્ધા અને નિર્ધારિત દક્ષિણા/અર્પણ વિના કરેલો જપ નિષ્ફળ બને છે. શિષ્યે તત્ત્વવેદી, સદ્ગુણસંપન્ન અને ધ્યાનનિષ્ઠ યોગ્ય ગુરુ/આચાર્ય પાસે જઈ ભાવશુદ્ધિ સાથે વાણી-મન-દેહ-ધન દ્વારા સેવા કરવી; શક્તિ મુજબ દીર્ઘકાળ ગુરુપૂજા અને દાન કરવું તથા વિત્તશાઠ્ય (ધનમાં કપટ) ટાળવું. ગુરુ પ્રસન્ન થયા પછી સ્નાન, મંત્રશુદ્ધ જળ અને મંગલ દ્રવ્યો વડે શુદ્ધિ કરી, યોગ્ય અલંકાર ધારણ કરીને, પવિત્ર સ્થાને (નદીકાંઠે, સમુદ્રકાંઠે, ગોશાળામાં, મંદિરમાં અથવા શુદ્ધ ગૃહમાં) નિર્દોષ તિથિ-નક્ષત્ર-યોગે વિધિ કરાય છે. ત્યારબાદ ગુરુ શુદ્ધ ઉચ્ચાર સાથે ‘પરમ મંત્ર’ આપે અને આજ્ઞા પ્રદાન કરે છે. મંત્ર અને આજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને શિષ્ય પુરશ્ચરણના નિયમો મુજબ નિશ્ચિત સંખ્યામાં જપ કરે, સંયમ અને નિયંત્રિત આહાર-વિહાર પાળે. પુરશ્ચરણ પૂર્ણ કરી નિત્ય જપ જાળવનાર શિવ અને ગુરુના અંતઃસ્મરણમાં સ્થિત થઈ સિદ્ધ બને છે અને સફળતા આપવાની શક્તિ મેળવે છે.
शिवसंस्कार-दीक्षानिरूपणम् (Śivasaṃskāra and the Typology of Dīkṣā)
આ અધ્યાયમાં મંત્રના મહાત્મ્ય અને પ્રયોગ અંગેના પૂર્વ ઉપદેશ પછી શ્રીકૃષ્ણ “શિવસંસ્કાર”નું ચોક્કસ વર્ણન માંગે છે. ઉપમન્યુ કહે છે કે સંસ્કાર એ એવી વિધિ છે જે પૂજા વગેરે અનુષ્ઠાનો માટે અધિકાર આપે છે; તે ષડધ્વની શુદ્ધિ, જ્ઞાનપ્રદાન અને પાશબંધનના ક્ષયનું સાધન હોવાથી તેને દીક્ષા પણ કહે છે. શિવાગમની પરિભાષામાં દીક્ષા ત્રણ પ્રકારની—શામ્ભવી, શાક્તી અને માંત્રી. શામ્ભવી ગુરુ-માધ્યમથી ક્ષણમાં ફળ આપનારી છે; માત્ર દૃષ્ટિ, સ્પર્શ અથવા વાણીથી પણ કાર્ય કરી શકે છે અને પાશક્ષયની તીવ્રતા મુજબ તીવ્રા તથા તીવ્રતરા એમ બે ભેદે વર્ણવાય છે—તીવ્રતરા તત્કાળ શાંતિ/મોક્ષ આપે છે, જ્યારે તીવ્રા જીવનભર ક્રમે શુદ્ધિ કરે છે. શાક્તી દીક્ષા ગુરુના યોગોપાય અને જ્ઞાનચક્ષુ દ્વારા શક્તિનું અવતરણ કરાવી શિષ્યના દેહમાં પ્રવેશ કરાવી જ્ઞાન આપે છે; આગળ માંત્રી દીક્ષા વગેરેનું સૂચન છે.
समयाह्वय-संस्कारः — Rite of ‘Samayāhvaya’ and the Preparatory Layout (Maṇḍapa, Vedi, Kuṇḍas, Maṇḍala, Śiva-kumbha)
અધ્યાય ૧૬માં ઉપમન્યુ શુભ દિવસે શુદ્ધ અને નિર્દોષ સ્થાને કરવાના પ્રારંભિક ‘સમયાહ્વય-સંસ્કાર’નું વિધાન કરે છે. ત્યારબાદ ગંધ, વર્ણ, રસ વગેરે લક્ષણોથી ભૂમિ-પરીક્ષા કરીને શિલ્પિ-શાસ્ત્ર મુજબ મંડપ નિર્માણ, વેદી સ્થાપન અને અષ્ટદિશા અનુસાર અનેક કુંડોની ગોઠવણી જણાવાય છે; ખાસ કરીને ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશા તરફ ક્રમવિન્યાસ વિશેષ છે, તેમજ પશ્ચિમ ભાગે મુખ્ય કુંડ વૈકલ્પિક રીતે મૂકવાની વાત પણ છે. વેદીને છત્ર, ધ્વજ અને માળાઓથી શોભાવી મધ્યમાં રંગીન ચૂર્ણોથી શુભ મંડળ દોરાય છે—સમર્થો માટે સુવર્ણ/અરુણ ચૂર્ણ, ગરીબો માટે સિંદૂર, શાળી/નિવાર ચૂર્ણ વગેરે વિકલ્પ. કમળ-મંડળના પ્રમાણ (એક/બે હાથ), કર્ણિકા, કેસર અને પાંખડીઓના માપ તથા ઈશાન ક્ષેત્રમાં વિશેષ અલંકાર નિર્દિષ્ટ છે. અંતે ધાન્ય, તિલ, પુષ્પ અને કુશ છાંટી લક્ષણયુક્ત શિવ-કુંભ તૈયાર થાય છે, જે આગળના આવાહનાદિ કર્મો માટે પૂર્વ તૈયારી છે.
षडध्व-शुद्धिः (Purification of the Six Adhvans / Sixfold Cosmic Path)
અધ્યાય ૧૭માં ઉપમન્યુ કહે છે કે ગુરુએ શિષ્યની યોગ્યતા/અધિકાર તપાસીને સર્વબંધ-વિમુક્તિ માટે ષડધ્વ-શુદ્ધિ કરાવવી અથવા શીખવવી જોઈએ. ત્યારબાદ છ અધ્વ—કલા, તત્ત્વ, ભુવન, વર્ણ, પદ અને મંત્ર—ને પ્રકટતાના ક્રમબદ્ધ ‘માર્ગ’ તરીકે સંક્ષેપમાં નિર્ધારિત કરવામાં આવે છે. નિવૃત્તિ વગેરે પાંચ કલાઓ જણાવીને કહે છે કે બાકીના પાંચ અધ્વ આ કલાઓથી વ્યાપ્ત છે. તત્ત્વાધ્વ શિવ-તત્ત્વથી ભૂમિ સુધી ૨૬ તત્ત્વોની શ્રેણી તરીકે, શુદ્ધ-અશુદ્ધ-મિશ્ર ભેદથી સમજાવવામાં આવ્યો છે. ભુવનાધ્વ આધારથી ઉન્મના સુધી (ઉપભેદો સિવાય) સાઠ ગણાયો છે. વર્ણાધ્વ પચાસ રુદ્રરૂપ અક્ષરોનો, પદાધ્વ અનેક ભેદવાળો, અને મંત્રાધ્વ પરા વિદ્યાથી વ્યાપ્ત જણાવાયો છે. દૃષ્ટાંત આપે છે કે જેમ તત્ત્વોના સ્વામી શિવ તત્ત્વોમાં ગણાતા નથી, તેમ મંત્રનાયક મંત્રાધ્વમાં ગણાતો નથી. અંતે, વ્યાપક–વ્યાપ્ય ન્યાય સહિત ષડધ્વનું યથાર્થ જ્ઞાન વિના અધ્વશોધન માટે અયોગ્યતા રહે છે; તેથી સાધના પહેલાં અધ્વનું સ્વરૂપ અને વ્યાપ્તિ-રચના સમજવી જરૂરી છે।
Maṇḍala–Pūjā–Homa Krama (Maṇḍala Worship and Homa Sequence for the Disciple)
અધ્યાય ૧૮માં આચાર્યની આજ્ઞા હેઠળ મંડલ-પૂજા અને હોમનો સુવ્યવસ્થિત ક્રમ વર્ણવાયો છે. સ્નાનાદિ શુદ્ધિ કરીને શિષ્ય હાથ જોડીને ધ્યાનપૂર્વક શિવ-મંડલ પાસે જાય છે. ગુરુ નેત્રબંધન સુધી મંડલ પ્રગટ કરે છે; પછી શિષ્ય પુષ્પાવકીરણ કરે છે અને જ્યાં ફૂલ પડે તે સંકેતથી ગુરુ શિષ્યનું નામ/નિયોજન નક્કી કરે છે. ત્યારબાદ શિષ્યને નિર્માલ્ય-મંડલમાં લઈ જઈ ઈશાન (શિવ)ની પૂજા કરાવી શિવાનલમાં આહુતિ અપાય છે. અશુભ સ્વપ્ન દેખાય તો દોષશાંતિ માટે મૂળવિદ્યા મંત્રથી ૧૦૦, ૫૦ અથવા ૨૫ આહુતિઓનો હોમ વિધાન છે. શિખા પર સૂત્ર બાંધવું, નિવૃત્તિ-કલા સાથે જોડાયેલી આધાર-પૂજા, વાગીશ્વરી પૂજા અને હોમપ્રધાન ક્રમ પણ જણાવાયો છે. ગુરુની માનસિક ‘યોજન’ અને અનુમોદિત મુદ્રાઓથી શિષ્યને સર્વયોનિમાં એકસાથે અધિકાર/પ્રવેશનો ભાવ મળે છે; મંત્ર-મુદ્રા-અગ્નિ દ્વારા શુદ્ધિ, નિયોજન અને આધ્યાત્મિક એકીકરણ સાધતો આ અધ્યાય પ્રક્રિયાત્મક માર્ગદર્શિકા છે।
साधक-दीक्षा तथा मन्त्रसाधन (Puraścaraṇa and the Discipline of the Mantra-Sādhaka)
આ અધ્યાયમાં ગુરુ કેવી રીતે યોગ્ય સાધકની સ્થાપના કરીને શૈવ વિદ્યા/મંત્રની દીક્ષા આપે છે તેનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન છે. ઉપમન્યુ મંડલપૂજન, કુંભસ્થાપન, હોમ, શિષ્યની સ્થિતિ/આસન અને પૂર્વકર્મોની પૂર્ણતા—આ બધું પૂર્વોક્ત ક્રમમાં કહે છે. ગુરુ અભિષેક કરીને ‘પરમ મંત્ર’ વિધિવત્ આપે છે અને પુષ્પાંબુ દ્વારા શિષ્યના કરતળમાં શૈવ જ્ઞાનનું સ્પર્શપૂર્વક હસ્તાંતરણ કરી વિદ્યોપદેશ પૂર્ણ કરે છે. આ મંત્ર પરમેષ્ઠિન (શિવ)ની કૃપાથી ઇહ-પર સિદ્ધિ આપનાર તરીકે સ્તુત છે. શિવની અનુજ્ઞા મેળવી ગુરુ સાધના અને શિવયોગ શીખવે છે; શિષ્ય વિનિયોગનું ધ્યાન રાખીને મંત્રસાધન કરે છે—આને મૂળમંત્રનું પુરશ્ચરણ કહે છે. મુમુક્ષુ માટે અતિશય કર્મકાંડિય પરિશ્રમ ફરજિયાત નથી, છતાં તેનું અનુષ્ઠાન શુભ ગણાય છે.
शिवाचार्याभिषेकविधिः / Rite of Consecrating a Śiva-Teacher (Śivācārya Abhiṣeka)
અધ્યાય ૨૦માં સંસ્કારોથી શુદ્ધ અને પાશુપત-વ્રતનું પાલન કરનાર યોગ્ય શિષ્યને વિધિપૂર્વક શિવાચાર્ય પદે પ્રતિષ્ઠિત કરવાની અભિષેક-ક્રમાવળી વર્ણવાય છે. પૂર્વોક્ત રીતે મંડળ રચી પરમેશ્વરની પૂજા કરવામાં આવે છે. પાંચ કલશ દિશાઓમાં અને મધ્યમાં સ્થાપિત થાય છે—પૂર્વ/અગ્રમાં નિવૃત્તિ, પશ્ચિમમાં પ્રતિષ્ઠા, દક્ષિણમાં વિદ્યા, ઉત્તરમાં શાંતિ અને મધ્યમાં પરા—એ રીતે શૈવ શક્તિ/સ્તરોનું ન્યાસ કરીને. રક્ષાકર્મ, ધૈનવી મુદ્રા, મંત્રોથી કલશ-સંસ્કાર, આહુતિઓ અને અંતે પૂર્ણાહુતિ કરવામાં આવે છે. શિષ્યને માથું અનાવૃત રાખીને મંડળમાં પ્રવેશ કરાવી મંત્ર-તર્પણાદિ પૂર્વાંગ પૂર્ણ થાય છે. ત્યારબાદ આચાર્ય શિષ્યને આસન પર બેસાડી અભિષેક કરે છે, સકલીકરણ કરીને પંચકલા-રૂપનું બંધન/પ્રકાશન કરે છે અને શિષ્યને શિવને સમર્પિત કરે છે. નિવૃત્તિ-કલશથી ક્રમશઃ અભિષેક પછી આચાર્ય ‘શિવહસ્ત’ શિષ્યના મસ્તક પર મૂકી તેને શિવાચાર્ય તરીકે નિયુક્ત કરે છે. આગળ પૂજા, ૧૦૮ આહુતિઓનો હોમ અને અંતે પૂર્ણાહુતિથી સમાપ્તિ થાય છે.
शिवाश्रम-नित्यनैमित्तिककर्मविधिः / Śaiva Āśrama-Duties: Daily and Occasional Rites (Morning Purity & Bath Procedure)
અધ્યાય ૨૧માં કૃષ્ણ શિવના પોતાના શાસ્ત્ર મુજબ શૈવાશ્રમ સાધકના નિત્ય અને નૈમિત્તિક કર્મોનું ચોક્કસ વર્ણન માંગે છે. ઉપમન્યુ પ્રાતઃ બ્રહ્મમુહૂર્તે ઉઠવું, અંબા (શક્તિ) સહિત શિવનું ધ્યાન કરવું, અને પછી એકાંત સ્થળે આવશ્યક શારીરિક ક્રિયાઓ કરવી—આ સવારની ક્રમબદ્ધ રીત જણાવે છે. શૌચ, દંતધાવન, દંતકાષ્ઠ ન મળે અથવા કેટલીક તિથિઓમાં નિષેધ હોય ત્યારે વિકલ્પો, તેમજ વારંવાર પાણીથી કુલ્લા કરીને મુખશુદ્ધિનો વિધાન આપવામાં આવ્યો છે. નદી, તળાવ, સરોવર અથવા ઘરમાં ‘વારુણ સ્નાન’—સ્નાનદ્રવ્યોનું સંચાલન, બાહ્ય અશુદ્ધિ દૂર કરવી, મૃદા વડે શુદ્ધિ, સ્નાન પછીની સ્વચ્છતા—વિસ્તારથી વર્ણવાય છે. શુદ્ધ વસ્ત્ર ધારણ અને પુનઃશુદ્ધિ પર ભાર છે; બ્રહ્મચારી, તપસ્વી, વિધવા વગેરે માટે સુગંધિત સ્નાન અને અલંકારસદૃશ આચરણ ટાળવાના નિયમો જણાવાયા છે. ઉપવીત અને શિખા બાંધી અવગાહન, આચમન, જળમાં ત્રિમંડલ સ્થાપન, નિમગ્ન રહી મંત્રજપ-શિવસ્મરણ, અને અંતે પવિત્ર જળથી આત્માભિષેક—આ રીતે દૈનિક દેહચર્યા મંત્રકેન્દ્રિત શૈવ અનુષ્ઠાન બને છે।
न्यासत्रैविध्य-भूतशुद्धि-प्रक्रिया (Threefold Nyāsa and the Procedure of Elemental Purification)
અધ્યાય ૨૨માં ઉપમન્યુ ન્યાસને ત્રિવિધ શાસ્ત્રીય સાધના તરીકે સમજાવે છે—સ્થિતિ (સ્થિરતા), ઉત્પત્તિ (પ્રકટતા) અને સંહૃતિ (લય), જે જગતપ્રક્રિયા સાથે સુસંગત છે. પ્રથમ આશ્રમભેદે (ગૃહસ્થ, બ્રહ્મચારી, યતિ, વાનપ્રસ્થ) ન્યાસના પ્રકારો જણાવે છે; પછી સ્થિતિ-ન્યાસ અને ઉત્પત્તિ-ન્યાસની દિશા/ક્રમવ્યવસ્થા તથા સંહૃતિમાં ઉલટો ક્રમ દર્શાવે છે. ત્યારબાદ વર્ણ-બિંદુ ન્યાસ, આંગળીઓ અને હથેળીઓમાં શિવપ્રતિષ્ઠા, દશ દિશામાં અસ્ત્રન્યાસ અને પંચભૂતરૂપ પંચકલાઓનું ધ્યાન વર્ણિત છે. હૃદય, કંઠ, તાલુ, ભ્રૂમધ્ય, બ્રહ્મરંધ્ર જેવા સૂક્ષ્મ કેન્દ્રોમાં સ્થાપી બીજમંત્રોથી ગ્રંથન કરીને પંચાક્ષરી વિદ્યાના જપથી શુદ્ધિ થાય છે. પછી પ્રાણનિગ્રહ, અસ્ત્રમુદ્રાથી ભૂતગ્રંથિછેદ, સુષુમ્ના માર્ગે આત્માનું બ્રહ્મરંધ્રથી નિર્ગમન અને શિવતેજમાં એકત્વ જણાવાયું છે. વાયુથી શોષણ, કાલાગ્નિથી દાહ, કલાઓનો લય અને અમૃત-પ્લાવનથી વિદ્યામય દેહનું પુનર્નિર્માણ થાય છે. અંતે કરન્યાસ, દેહન્યાસ, અંગન્યાસ, સાંધાઓ પર વર્ણન્યાસ, ષડંગન્યાસ, દિગ્બંધ તથા સંક્ષિપ્ત વિકલ્પ પણ આપવામાં આવ્યો છે. હેતુ દેહાત્મશોધનથી શિવભાવ પ્રાપ્ત કરી પરમેશ્વરની યોગ્ય પૂજા કરવી છે.
पूजाविधान-व्याख्या (Pūjāvidhāna-vyākhyā) — Exposition of the Procedure of Worship
અધ્યાય ૨૩માં ઉપમન્યુ, શિવે સ્વયં શિવાને ઉપદેશેલ પૂજાવિધાનનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન કરે છે. સાધક પ્રથમ આભ્યંતર-યાગ પૂર્ણ કરીને, ઇચ્છા મુજબ હોમાદિ અગ્નિકર્મના અંગો જોડીને, પછી બહિર્યાગ (બાહ્ય પૂજા) કરે એવો ક્રમ દર્શાવાયો છે. મનની વ્યવસ્થા, પૂજાદ્રવ્યોની શુદ્ધિ અને ધ્યાન પછી વિઘ્નનિવારણ માટે વિનાયકનું વિધિપૂર્વક પૂજન જણાવાયું છે. ત્યારબાદ દક્ષિણ-ઉત્તર દિશામાં સ્થિત નંદીશ અને સુયશસ વગેરે પરિચરોનું માનસિક સન્માન કરીને સિંહાસન/યોગાસન અથવા ‘ત્રિ-તત્ત્વ’ લક્ષણવાળું શુદ્ધ પદ્માસન રચવાનું કહે છે. તે આસન પર સાંબ શિવનું વિશદ ધ્યાન—અનુપમ, અલંકૃત, ચતુર્ભુજ, ત્રિનેત્ર, નીલકંઠ-પ્રભા, સર્પાભરણયુક્ત; વરદ-અભય મુદ્રા તથા મૃગ અને ટંક ધારણ કરનાર—રૂપે નિર્દેશિત છે. અંતે શિવના વામભાગે સ્થિત માહેશ્વરીનું ચિંતન કરાવી, શિવ–શક્તિ યુગલ તત્ત્વને પૂજાક્રમમાં પ્રતિષ્ઠિત કરે છે.
पूजास्थानशुद्धिः पात्रशोधनं च — Purification of the Worship-Space and Preparation of Ritual Vessels
આ અધ્યાયમાં ઉપમન્યુ શિવપૂજાને યોગ્ય એવો પૂજાસ્થળ અને પાત્રો શુદ્ધ કરવાની ક્રમબદ્ધ રીત જણાવે છે. મૂળમંત્રથી જળપ્રોક્ષણ કરીને સ્થાન પવિત્ર કરવું અને ચંદન-સુગંધિત જળથી ભીંજવેલા પુષ્પો સ્થાપવા, અસ્ત્રમંત્રથી વિઘ્નનિવારણ, પછી અવગુણ્ઠન અને વર્મબંધન કરીને દિશાઓમાં અસ્ત્રવિન્યાસથી પૂજાક્ષેત્રનું રક્ષણ—આ ક્રમ દર્શાવાયો છે. ત્યારબાદ દર્ભ પાથરી પ્રોક્ષણાદિ ક્રિયાઓથી શૌચ, સર્વ પાત્રશોધન અને દ્રવ્યશુદ્ધિ કરવી. પ્રોક્ષણી, અર્ઘ્ય, પાદ્ય અને આચમનીય—આ ચાર પાત્રોને ધોઈ, છાંટી ‘શિવજળ’થી સંસ્કાર કરવાનો વિધાન છે. પાત્રોમાં ધાતુ-રત્ન, સુગંધદ્રવ્ય, પુષ્પ, ધાન્ય, પત્ર અને દર્ભ વગેરે શુભ દ્રવ્યો ઉમેરવા તથા પાત્રકાર્ય મુજબ મિશ્રણ કહે છે—સ્નાન/પાનના જળમાં શીતલ સુગંધ, પાદ્યમાં ઉશીરા-ચંદન, એલચી-કપૂરાદિ ચૂર્ણ; અને અર્ઘ્યમાં કુશાગ્ર, અક્ષત, જવ/ઘઉં/તલ, ઘી, સરસવ, પુષ્પ અને ભસ્મ. સ્થાન→રક્ષા→પાત્ર→જળ→ઉપહાર એવી ક્રમશઃ પવિત્રીકરણથી પૂજાની સિદ્ધિ થાય છે.
आवरणपूजाविधानम् / The Procedure of Āvaraṇa (Enclosure) Worship
આ અધ્યાયમાં ઉપમન્યુ પૂજાનો એક તકનીકી પૂરક ભાગ જણાવે છે—હવિષ્-અર્પણ, દીપદાન અને નીરાજન સાથે સંબંધ રાખીને આવરણ-અર્ચના ક્યારે અને કેવી રીતે કરવી. શિવ–શિવા ને કેન્દ્રમાં રાખી વલયાકાર આવરણપૂજાનો ક્રમ આપ્યો છે; પ્રથમ આવરણમાં મંત્રજપથી આરંભ થઈ દિશાઓમાં ક્રમે વિસ્તરે છે. ઐશાન્ય, પૂર્વ, દક્ષિણ, ઉત્તર, પશ્ચિમ, આગ્નેય વગેરે દિશાક્રમ દર્શાવાયો છે અને ‘ગર્ભ-આવરણ’ ને આંતરિક મંત્રસમૂહરૂપ આવરણ કહેવામાં આવ્યું છે. બાહ્ય આવરણમાં ઇન્દ્ર(શક્ર), યમ, વરુણ, કુબેર(ધનદ), અગ્નિ(અનલ), નૈઋતિ, વાયુ/મારુત વગેરે લોકપાલો તથા શક્તિઓની સ્થાપના-પૂજા થાય છે. અંજલિ બાંધી સુખાસનમાં બેસી ‘નમઃ’ સૂત્રોથી દરેક દેવતાનું આવાહન કરી પૂજન કરવાનો વિધાન છે. સમગ્ર અધ્યાય શિવ-શક્તિ કેન્દ્રિત બ્રહ્માંડક્રમને પગલાંવાર લિટુર્ગિક નકશામાં રૂપાંતરિત કરે છે.
पञ्चाक्षरमाहात्म्यम् / The Greatness of the Pañcākṣarī (Five-Syllable) Mantra
અધ્યાય ૨૬માં ઉપમન્યુ ઉપદેશ આપે છે કે અન્ય તપસ્યા કે યજ્ઞમાર્ગ કરતાં શિવમંત્ર-ભક્તિ શ્રેષ્ઠ છે. શરૂઆતમાં બ્રહ્મહત્યા, સુરાપાન, ચોરી, ગુરુશય્યા-અપરાધ, માતા-પિતૃવધ, વીર અથવા ભ્રૂણહત્યા જેવા ઘોર પાપો ગણાવવામાં આવે છે. પછી કહે છે કે પરમકારણ શિવની વિશેષ કરીને પંચાક્ષરી મંત્રથી આરાધના કરવાથી આ પાપો ક્રમે ક્ષય પામે છે અને બાર વર્ષના તબક્કાવાર શુદ્ધિકરણથી મુક્તિનો માર્ગ ખુલ્લો થાય છે. એકાંત શિવભક્તિ, ઇન્દ્રિયસંયમ અને ભિક્ષાવૃત્તિ જેવી નિયત જીવનશૈલી—આ ‘પતિત’ ગણાતા માટે પણ પૂરતી છે. માત્ર જલવ્રત, વાયુભક્ષણ વગેરે કઠોર તપસ્યા પોતે જ શિવલોકની ખાતરી આપતી નથી; પરંતુ પંચાક્ષરીભક્તિથી કરેલું એકવારનું પૂજન પણ મંત્રગૌરવથી શિવધામે પહોંચાડે છે. તપ અને યજ્ઞ, સર્વધન દક્ષિણામાં આપ્યા છતાં, શિવમૂર્તિપૂજાની સમકક્ષ નથી; પંચાક્ષરથી પૂજન કરનાર ભક્ત બંધનમાં હોય કે પછી મુક્ત થાય—નિઃસંદેહ મુક્તિ પામે છે. રુદ્ર/અરુદ્ર સ્તોત્ર, ષડક્ષર, સૂક્તમંત્ર વગેરે રૂપોનો ઉલ્લેખ છે, પરંતુ નિર્ણાયક તત્ત્વ શિવભક્તિ જ છે.
अग्निकार्य-होमविधिः (Agnikārya and Homa Procedure)
અધ્યાય ૨૭માં ઉપમન્યુ અગ્નિકાર્ય અને હોમવિધિનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન કરે છે. કુંડ, સ્થંડિલ, વેદી અથવા લોખંડ/નવ-શુભ માટીના પાત્રોમાં યોગ્ય સ્થાને અગ્નિ સ્થાપન, સંસ્કારો દ્વારા શુદ્ધિકરણ કરીને મહાદેવનું પૂજન, અને પછી હોમાહુતિ અર્પણ કરવાની રીત જણાવાય છે. કુંડના પ્રમાણ (એક-બે હસ્ત વગેરે), વર્તુળ કે ચોરસ આકાર, વેદી-મંડળ રચના, મધ્યમાં અષ્ટદળ કમળ, તથા અંગુલ-પ્રમાણ (૨૪ અંગુલ = એક કર/હસ્ત)નું નિર્દેશન છે. એકથી ત્રણ મેખલા, સ્થિર અને શોભન મૃણ્મય નિર્માણ, યોનિરૂપના વિકલ્પો, દિશા-સ્થાપન, કુંડ/વેદી પર ગોમય-જળ લેપન અને મંડળને ગોમય-જળથી શુદ્ધ કરવાની વાત પણ આવે છે. સમગ્ર અધ્યાય મહાદેવકેન્દ્રિત શૈવ હોમ માટે વિધિ-સ્થાપત્યની રૂપરેખા આપે છે.
नैमित्तिकविधिक्रमः (Occasional Rites and Their Procedure)
અધ્યાય ૨૮માં ઉપમન્યુ શિવાશ્રમના અનુયાયીઓ માટે નૈમિત્તિક વ્રતો અને આચારોની વિધિક્રમરેખા આપે છે, જે શિવશાસ્ત્ર-પ્રમાણિત માર્ગમાં સ્થિર છે. માસિક અને પাক্ষિક અનુષ્ઠાનોમાં અષ્ટમી, ચતુર્દશી અને પર્વદિવસો પર, તેમજ અયનપરિવર્તન, વિષુવ અને ગ્રહણ જેવા વિશેષ કાળમાં પૂજાનો વિશેષ વધારો કરવાનું કહેવામાં આવ્યું છે. દર મહિને બ્રહ્મકૂર્ચ તૈયાર કરી તેનાથી શિવાભિષેક, ઉપવાસ, અને અવશેષનું સેવન—આને બ્રહ્મહત્યા જેવા ભારે દોષો માટે પણ ઉત્તમ પ્રાયશ્ચિત્ત તરીકે પ્રશંસા કરવામાં આવી છે. પછી માસ–નક્ષત્ર અનુસાર કર્મ અને દાન: પૌષમાં પુષ્યે નીરાજન, માઘમાં મઘામાં ઘૃત-કંબળ દાન, ફાલ્ગુનાંતમાં મહોત્સવ આરંભ, ચૈત્રમાં ચિત્રા પૂર્ણિમાએ દોલા-વિધિ, વૈશાખમાં વિશાખામાં પુષ્પોત્સવ, જ્યેષ્ઠમાં મૂલામાં શીતળ જળઘટ દાન, આષાઢમાં ઉત્તરાષાઢામાં પવિત્રારોપણ, શ્રાવણમાં મંડલસજ્જા, અને ત્યારબાદ નિર્દિષ્ટ નક્ષત્રોમાં જળક્રીડા/પ્રોક્ષણાદિ. સમગ્ર અધ્યાય વ્રત-પૂજા-દાન-ઉત્સવનું પંચાંગરૂપ નકશો આપે છે.
काम्यकर्मविभागः — Taxonomy of Kāmya (Desire-Motivated) Śaiva Rites
અધ્યાય ૨૯માં શ્રીકૃષ્ણ ઉપમન્યુને પૂછે છે કે શિવધર્મના અધિકારીઓને નિત્ય‑નૈમિત્તિક કર્તવ્યો ઉપરાંત કામ્યકર્મો પણ હોય છે કે કેમ. ઉપમન્યુ ફળને ઐહિક, આમુષ્મિક અને ઉભયફળદાયક એમ વર્ગીકૃત કરીને સાધનાના પ્રકારો જણાવે છે—ક્રિયામય, તપોમય, જપ‑ધ્યાનમય અને સર્વમય; તેમજ ક્રિયામાં હોમ, દાન, અર્ચન વગેરેની ક્રમબદ્ધ રીતો પણ દર્શાવે છે. તે કહે છે કે ક્રિયાકર્મનું પૂર્ણ ફળ મુખ્યત્વે શક્તિસંપન્નને મળે છે, કારણ કે શક્તિ પરમાત્મા શિવની આજ્ઞા/અનુજ્ઞા જ છે; તેથી શિવાજ્ઞાધારીને કામ્યવિધિઓ કરવી જોઈએ. આગળ શૈવ અને માહેશ્વર દ્વારા અંતઃ‑બહિઃ ક્રમથી કરાતા, ઇહ‑પર બંને ફળ આપતા કર્મોનું વર્ણન કરીને ‘શિવ’ અને ‘માહેશ્વર’ તત્ત્વતઃ અભિન્ન છે એમ સ્પષ્ટ કરે છે; શૈવો જ્ઞાનયજ્ઞપર, માહેશ્વરો કર્મયજ્ઞપર—અટલે ભાર અંદર‑બહારનો, પરંતુ વિધિ મૂળથી એક જ છે.
द्वितीयतृतीयावरणपूजाक्रमः | The Sequence of the Second and Third Enclosure Worship (Āvaraṇa-pūjā)
અધ્યાય 30 શૈવ મંડલ-પૂજામાં દ્વિતીય અને તૃતીય આવરણપૂજાનો ક્રમ તકનીકી રીતે સમજાવે છે. શરૂઆતમાં શિવ-શિવાના સમીપ હેરંબ ગણેશ અને ષણ્મુખ સ્કંદનું ગંધ વગેરે ઉપચારોથી પૂજન કરવાનું કહે છે. પછી પ્રથમ આવરણમાં ઈશાન દિશાથી દિક્ક્રમ મુજબ દરેક દેવતાનું પોતાની શક્તિ સાથે (સશક્તિક) પૂજન કરીને સદ્યાંત સુધી ક્રમ પૂર્ણ થાય છે. શિવ અને શિવા માટે હૃદયાદિ ષડંગોની પૂજા અગ્નિ-દિશા વગેરે સ્થાનોમાં વિન્યાસ સાથે જણાવાઈ છે; વામ વગેરે આઠ રુદ્રો પોતાની વામા-શક્તિઓ સાથે દિશાઓમાં ક્રમથી (વૈકલ્પિક રીતે) પૂજ્ય છે. ત્યારબાદ દ્વિતીય આવરણમાં દિક્પત્રો પર શક્તિ સહિત શિવરૂપોની સ્થાપના—પૂર્વે અનંત, દક્ષિણમાં સૂક્ષ્મ, પશ્ચિમે શિવોત્તમ, ઉત્તરે એકનેત્ર; તેમજ મધ્ય દિશાના પત્રોમાં એકરુદ્ર, ત્રિમૂર્તિ, શ્રીકંઠ અને શિખંડીશ વગેરેનું પણ શક્તિ સહિત વિધાન છે. દ્વિતીય આવરણમાં ચક્રવર્તિ સ્વરૂપ રાજાઓનું પૂજન અને તૃતીય આવરણમાં અષ્ટમૂર્તિઓનું શક્તિ સહિત વંદન—શક્તિ-સંયોગથી જ પૂજા પૂર્ણ થાય છે—એવું પ્રતિપાદિત છે.
पञ्चावरणमार्गस्थं योगेश्वरस्तोत्रम् (Pañcāvaraṇa-mārga Stotra to Yogeśvara Śiva)
અધ્યાય ૩૧માં ઉપમન્યુ કૃષ્ણને સંબોધીને પञ्चાવરણ-માર્ગના ક્રમમાં ઉપદિષ્ટ ‘યોગેશ્વર શિવ’નું પવિત્ર સ્તોત્ર જાહેર કરે છે. સ્તોત્રમાં વારંવાર ‘જય જય’ અને ‘નમઃ’ સાથે શિવના ઘન વિશેષણો ગોઠવાયેલા છે. શિવને જગતના એકમાત્ર સ્વામી, સ્વયં શુદ્ધ ચૈતન્ય, વાણી અને મનથી પર પરતત્ત્વ તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે—તે નિરંજન, નિરાધાર હોવા છતાં સર્વાધાર, નિષ્કારણોદય, નિરંતર પરમાનંદ અને મોક્ષ-શાંતિનો પરમ કારણ છે. સર્વવ્યાપકતા, અપ્રતિહત શક્તિ, અતુલ ઐશ્વર્ય અને અવિનાશિત્વ દર્શાવી આ અધ્યાય પાઠ-લિતુર્ગી તથા સિદ્ધાંતસાર બની ભક્તના મનને સ્તરવાર ધ્યાનમાં દોરી કર્મપૂર્ણતા અને આધ્યાત્મિક ફળ તરફ પ્રેરિત કરે છે.
मन्त्रसिद्धिः, प्रतिबन्धनिरासः, श्रद्धा-नियमाः (Mantra Efficacy, Removal of Obstacles, and the Role of Faith/Discipline)
અધ્યાય ૩૨માં ઉપમન્યુ કૃષ્ણને સંબોધીને કહે છે કે ઇહ-પર સફળતા આપતી સાધનાની સામાન્ય વાતમાંથી આગળ વધી, આ જન્મમાં જ શૈવ ફળ મેળવવા માટે પૂજા, હોમ, જપ, ધ્યાન, તપ અને દાનની સંયુક્ત શિસ્ત સમજાવે છે. પ્રથમ મંત્ર અને તેના અર્થને સાચે જાણનાર સાધકે મંત્ર-સંસાધન/સંસ્કાર કરવો જોઈએ; એ આધાર પર જ કર્મ ફળદાયી બને છે. પછી ‘પ્રતિબંધ’ નામના અદૃષ્ટ, શક્તિશાળી અવરોધનું વર્ણન છે, જે સિદ્ધ મંત્રનું ફળ પણ અટકાવી શકે. અવરોધનાં લક્ષણો દેખાય તો ઉતાવળ ન કરવી; શકુનાદિ સંકેતો તપાસી પ્રાયશ્ચિત્ત અને શમન કરવું. ખોટી વિધિથી અથવા મોહથી કરેલા કર્મ નિષ્ફળ થાય અને લોકહાસ્ય પેદા કરે; તેમજ દૃષ્ટ-ફળ કર્મમાં અવિશ્વાસ શ્રદ્ધાભાવનો સંકેત છે—શ્રદ્ધાહીનને ફળ મળતું નથી. દોષ દેવતાનો નથી, કારણ કે વિધિપૂર્વક કરનારને ફળ દેખાય છે. અંતે, અવરોધ દૂર થયેલો સિદ્ધ સાધક વિશ્વાસ-શ્રદ્ધાથી સાધના કરે; ઇચ્છા હોય તો બ્રહ્મચર્ય અને નિયત આહાર (રાત્રે હવિષ્ય, પાયસ, ફળ) અપનાવી સિદ્ધિ મેળવે.
केवलामुष्मिकविधिः — The Rite for Exclusive Otherworldly Attainment (Liṅga-Abhiṣeka and Padma-Pūjā Protocol)
ઉપમન્યુ એક અદ્વિતીય વ્રતનું વર્ણન કરે છે, જે સંપૂર્ણ ‘અમુષ્મિક’ (પરલોકસાધક) વિધિ છે—ત્રિલોકમાં તેની સમકક્ષ કોઈ કર્મ નથી. તે પ્રમાણરૂપે કહે છે કે આ વ્રત સર્વ દેવોએ કર્યું છે—વિશેષ કરીને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર; ઇન્દ્ર અને લોકપાલો; સૂર્યાદિ નવગ્રહો; વિશ્વામિત્ર-વસિષ્ઠ જેવા બ્રહ્મવિદ મહર્ષિઓ; તથા શિવભક્ત ઋષિઓ (શ્વેત, અગસ્ત્ય, દધીચિ). નંદીશ્વર, મહાકાલ, ભૃંગીશ જેવા ગણેશ્વરો, તેમજ દૈત્ય, શેષાદિ મહાનાગ, સિદ્ધ, યક્ષ, ગંધર્વ, રાક્ષસ, ભૂત અને પિશાચો સુધીએ આ અનુષ્ઠાન કર્યું છે. આ વ્રતથી સૌ પોતપોતાનું પદ પામે છે અને દેવો ‘દેવત્વ’માં સ્થિર થાય છે—બ્રહ્મા બ્રહ્મત્વ, વિષ્ણુ વિષ્ણુત્વ, રુદ્ર રુદ્રત્વ, ઇન્દ્ર ઇન્દ્રત્વ, ગણેશ ગણેશત્વ પ્રાપ્ત કરે છે. પછી વિધિ—શ્વેત ચંદનસુગંધિત જળથી લિંગાભિષેક, ખીલેલા શ્વેત કમળોથી પૂજન, નમસ્કાર, અને યોગ્ય લક્ષણોવાળું સુંદર પદ્માસન રચવું; સામર્થ્ય હોય તો સોનાં-રત્નોથી શોભિત કરી, કેસરજાળના મધ્યમાં નાનું લિંગ સ્થાપવું।
लिङ्गप्रतिष्ठा-माहात्म्यम् / The Greatness of Liṅga Installation
આ અધ્યાયમાં લિંગ-પ્રતિષ્ઠા તથા બેર/પ્રતિમા-સ્થાપનાને તત્કાળ ફળ આપતી વિધિ તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે, જે નિત્ય, નૈમિત્તિક અને કામ્ય સિદ્ધિઓ આપે છે. ઉપમન્યુ કહે છે—જગત લિંગમય છે; સર્વ લિંગમાં પ્રતિષ્ઠિત છે; લિંગ પ્રતિષ્ઠિત થતાં સ્થિરતા, વ્યવસ્થા અને મંગળ સ્થાપિત થાય છે. કૃષ્ણના પ્રશ્નોથી લિંગનું સ્વરૂપ, મહેશ્વરનું ‘લિંગી’પણું અને શિવની લિંગરૂપે પૂજા કેમ થાય છે તે સ્પષ્ટ થાય છે. લિંગ અવ્યક્ત, ત્રિગુણ-સંબંધિત મૂળ, સૃષ્ટિ-લયનું કારણ, અનાદિ-અનંત અને જગતનું ઉપાદાન-કારણ છે; તે મૂળ પ્રકૃતિ/માયાથી ચરાચર જગત પ્રગટે છે. શુદ્ધ-અશુદ્ધ-શુદ્ધાશુદ્ધ ભેદો દ્વારા દેવતાઓની સ્થિતિ પણ સમજાવવામાં આવે છે. તેથી ઇહ-પર કલ્યાણ માટે પૂર્ણ પ્રયત્નથી લિંગ-પ્રતિષ્ઠા કરવી જોઈએ; તે શિવાજ્ઞાથી વિશ્વને ફરી આધાર આપતું મહાકર્મ છે.
प्रणवविभागः—वेदस्वरूपत्वं लिङ्गे च प्रतिष्ठा (The Division of Oṃ, Its Vedic Forms, and Its Placement in the Liṅga)
આ અધ્યાયમાં પ્રણવ (ૐ) ને બ્રહ્મ/શિવનું પરમ નાદચિહ્ન અને વૈદિક પ્રકાશનું બીજરૂપ ગણાવી સમજાવવામાં આવ્યું છે. ઉપમન્યુ ‘ૐ’ચિહ્નિત ગુંજતા નાદના પ્રાકટ્યનું વર્ણન કરે છે, જેને રજસ્-તમસ્ ના આવરણથી બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ શરૂઆતમાં સમજી શકતા નથી. પછી એકાક્ષરને ચાર ભાગે વિભાજિત કરવામાં આવે છે—અ, ઉ, મ (ત્રણ માત્રાઓ) અને નાદરૂપ અર્ધમાત્રા. આ અંશો લિંગના સ્થાનપ્રતીક સાથે જોડાય છે—અ દક્ષિણ, ઉ ઉત્તર, મ મધ્ય; નાદ શિખરે શ્રવણ થાય છે; તેમજ વેદો સાથે—અ=ઋગ્વેદ, ઉ=યજુર્વેદ, મ=સામવેદ, નાદ=અથર્વવેદ. આગળ ગુણ, સર્જનકાર્ય, તત્ત્વ, લોક, કલા/અધ્વ અને સિદ્ધિસદૃશ શક્તિઓ સાથે સંબંધ દર્શાવી મંત્ર-વેદ-વિશ્વરચનાને શૈવ દૃષ્ટિએ પરસ્પર અર્થઘટિત કરાય છે।
लिङ्ग-बेर-प्रतिष्ठाविधिः / The Procedure for Installing the Liṅga and the Bera (Icon)
અધ્યાય ૩૬ ઉપદેશાત્મક સંવાદરૂપે છે. કૃષ્ણ શિવોક્ત લિંગ અને બેર (પ્રતિમા) બંનેની શ્રેષ્ઠ પ્રતિષ્ઠા-વિધિ પૂછે છે. ઉપમન્યુ ક્રમ જણાવે છે—અશુભવર્જિત શુભ દિવસ (વિશેષે શુક્લપક્ષ) પસંદ કરવો, શાસ્ત્રીય માપ પ્રમાણે લિંગ બનાવવું, ભૂમિ-પરીક્ષા કરીને શુભ સ્થાન પસંદ કરવું. પ્રારંભિક ઉપચારોમાં પ્રથમ ગણેશપૂજા, પછી સ્થળશુદ્ધિ અને લિંગને સ્નાનસ્થાને લઈ જવું. શિલ્પશાસ્ત્ર મુજબ સોનાની લેખણીથી કુંકુમાદિ રંજક લઈને રેખાંકન/અંકન કરાય છે. લિંગ અને પિંડિકાને માટી-જળના મિશ્રણો તથા પંચગવ્યથી શુદ્ધ કરીને વેદિકા સહિત પૂજન થાય છે. ત્યારબાદ દિવ્ય જળાશયમાં લઈ જઈ અધિવાસ માટે સ્થાપન થાય છે. અધિવાસમંડપ તોરણ, આવરણ, દર્ભમાળા, અષ્ટદિગ્ગજ, અષ્ટ દિક્પાલ કલશ અને અષ્ટમંગલ ચિહ્નોથી સજ્જ હોય છે; દિક્પાલોની પૂજા થાય છે. મધ્યમાં કમલાસનચિહ્નિત વિશાળ પીઠ સ્થાપી શુદ્ધિ, દિશા અને દેવક્રમ અનુસાર આગળની પ્રતિષ્ઠા-ક્રિયા આગળ વધે છે.
योगप्रकारनिर्णयः (Classification and Definition of Yoga)
આ અધ્યાયમાં શ્રીકૃષ્ણ ‘પરમ-દુર્લભ’ યોગનું ચોક્કસ વર્ણન માંગે છે—અધિકાર, અંગો, વિધિ, પ્રયોજન અને મૃત્યુના કારણોની તપાસ—જેથી સાધક આત્મવિનાશથી બચી તત્કાળ ફળ પ્રાપ્ત કરે. ઉપમન્યુ શૈવ દૃષ્ટિએ યોગને શિવમાં સ્થિર થયેલા ચિત્તની અચળ વૃત્તિ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરે છે; આંતરિક મનવૃત્તિઓના નિયંત્રણ પછી મન શિવનિષ્ઠ બને છે. ત્યારબાદ યોગના પાંચ પ્રકાર ક્રમશઃ જણાવાય છે—મંત્રયોગ, સ્પર્શયોગ (પ્રાણાયામસંબંધિત), ભાવયોગ, અભાવયોગ અને પરમ મહાયોગ. મંત્રજપ-અર્થચિંતન, પ્રાણનિયમ, ભાવધ્યાન અને દૃશ્ય પ્રપંચનો સત્યમાં લય—આ લક્ષણોથી આધારિત એકાગ્રતા થી લઈને વધુ સૂક્ષ્મ નિર્વિકલ્પ લીનતા સુધીની સાધનાક્રમાવલી રજૂ થાય છે.
अन्तराय-उपसर्ग-विवेचनम् / Analysis of Yogic Obstacles (Antarāyas) and Upasargas
આ અધ્યાયમાં ઉપમન્યુ યોગાભ્યાસ કરનારાઓને આવતાં અંતરાયોનું સૂક્ષ્મ વિશ્લેષણ કરે છે. તે દસ મુખ્ય વિઘ્નો ગણાવે છે—આળસ, તીવ્ર રોગ, પ્રમાદ, માર્ગ અથવા સાધનાસ્થાન વિષે સંશય, ચિત્તની અસ્થિરતા, અશ્રદ્ધા, વિપર્યય (ઉલટો નિર્ણય), દુઃખ, નિરાશા/દૌર્મનસ્ય અને વિષયોમાં ચિત્તનો વિક્ષેપ. પછી દરેકનું લક્ષણ નિદાનરૂપે સમજાવે છે—રોગ દેહ અને કર્મકારણોથી, સંશય વિકલ્પોમાં ફાટેલી બુદ્ધિથી, અસ્થિરતા મનના આધારાભાવથી, અશ્રદ્ધા યોગમાર્ગમાં ભાવશૂન્યતાથી, અને વિપર્યય ભ્રમિત દૃષ્ટિથી થાય છે. દુઃખને આધ્યાત્મિક, આધિભૌતિક અને આધિદૈવિક એમ ત્રણ પ્રકારમાં વર્ગીકૃત કરે છે; નિરાશા અધૂરી ઇચ્છાથી, અને વિક્ષેપ અનેક વિષયોમાં મન ફેલાવાથી થાય છે. આ વિઘ્નો શાંત થયા પછી યોગીને સિદ્ધિની નજીકતા દર્શાવતા ‘દૈવી’ ઉપસર્ગો પણ દેખાઈ શકે, પરંતુ તેમાં મોહ થાય તો સાધના ભટકે. એવા છ ઉપસર્ગો—પ્રતિભા, શ્રવણ, વાર્તા, દર્શન, આસ્વાદ અને વેદના. અધ્યાયનો હેતુ—વીઘ્નો અને અસાધારણ સંકેતોનો વિવેક કરીને સાધનાને મોક્ષલક્ષ્ય તરફ સ્થિર રાખવો.
ध्यानप्रकारनिर्णयः / Determination of the Modes of Meditation (on Śrīkaṇṭha-Śiva)
અધ્યાય ૩૯માં શ્રીકંઠ-શિવ પર કેન્દ્રિત ધ્યાનને ક્રમબદ્ધ સાધના રૂપે નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યું છે. ઉપમન્યુ કહે છે કે યોગીઓ શ્રીકંઠનું ધ્યાન કરે છે, કારણ કે તેમના સ્મરણથી જ તત્ક્ષણે અભીષ્ટસિદ્ધિ થાય છે. મનને સ્થિર કરવા માટે સ્થૂલ (વિષય-આધારિત) ધ્યાન, ત્યારબાદ સૂક્ષ્મ અને નિર્વિષય પ્રવૃત્તિનો ભેદ દર્શાવ્યો છે. શિવનું સીધું ચિંતન સર્વ સિદ્ધિઓ આપે છે; અન્ય રૂપનું ધ્યાન કરતાં પણ આંતરિક આધાર તરીકે શિવરૂપનું સ્મરણ રાખવું જોઈએ. ધ્યાનને પુનરાવર્તનથી ઉત્પન્ન સ્થિરતા કહેલું છે—સવિષયથી નિર્વિષય તરફ ગતિ. ‘નિર્વિષય’ને બુદ્ધિસંતતિના અવિચ્છિન્ન પ્રવાહ તરીકે, જે નિરાકાર આત્મબોધ તરફ વળે છે, એમ સમજાવ્યું છે. સબીજ-નિર્બીજ ધ્યાનમાં શરૂઆતમાં સબીજ અને અંતે નિર્બીજ સાધના સર્વસિદ્ધિ માટે સૂચવાય છે; પ્રાણાયામથી શાંતિ વગેરે ક્રમિક ફળો પણ જણાવ્યા છે.
अवभृथस्नान-तीर्थयात्रा-तेजोदर्शनम् | Avabhṛtha Bath, Tīrtha-Pilgrimage, and the Vision of Divine Radiance
અધ્યાય ૪૦માં ઉપદેશ પછી વિધિ-અનુષ્ઠાન અને તીર્થયાત્રાનું વર્ણન આવે છે. સૂત કહે છે કે વાયુ યાદવ અને ઉપમન્યુ સંબંધિત જ્ઞાનયોગનો પ્રસંગ મુનિસભામાં કહીને અંતર્ધાન થાય છે. ત્યારબાદ નૈમિષારણ્યના ઋષિઓ પ્રાતઃકાળે સત્રયજ્ઞની સમાપ્તિ માટે અવભૃથસ્નાન કરવા જાય છે. બ્રહ્માની આજ્ઞાથી દેવી સરસ્વતી મધુર જળવાળી શુભ નદીરૂપે પ્રગટ થાય છે; ઋષિઓ સ્નાન કરીને યજ્ઞ પૂર્ણ કરે છે. શિવસંબંધિત જળથી દેવતાઓનું તર્પણ કરીને, પૂર્વવૃત્તાંત સ્મરીને વારાણસી તરફ પ્રસ્થાન કરે છે. માર્ગમાં હિમવતમાંથી દક્ષિણ તરફ વહેતી ભાગીરથી (ગંગા)માં સ્નાન કરીને આગળ વધે છે. વારાણસી પહોંચીને ઉત્તરવાહિની ગંગામાં ડૂબકી લગાવી વિધાન મુજબ અવિમુક્તેશ્વર લિંગની પૂજા કરે છે. પ્રસ્થાન સમયે આકાશમાં કરોડો સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, સર્વ દિશાઓમાં વ્યાપતું અદભુત દિવ્ય તેજ દેખાય છે; ભસ્મલિપ્ત પાશુપત સિદ્ધો સૈકડાઓની સંખ્યામાં આવી તે તેજમાં લીન થાય છે, જે પરમ શૈવ સિદ્ધિ અને શિવશક્તિના પરાત્પર સ્થાનનો સંકેત આપે છે.
स्कन्दसरः (Skandasara) — तीर्थवर्णनम् / Description of the Skandasara Sacred Lake
અધ્યાય ૪૧માં સૂતજીના વર્ણન દ્વારા તીર્થકેન્દ્રિત પ્રસંગ આવે છે. ‘સ્કન્દસરઃ’ નામનું પવિત્ર સરોવર સમુદ્ર જેવું વિશાળ હોવા છતાં તેનું જળ મધુર, શીતળ, નિર્મળ અને સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય એવું જણાવાયું છે. સ્ફટિક સમા કાંઠા, ઋતુફૂલો, કમળ અને જલવનસ્પતિઓ તથા મેઘ સમા તરંગો મળીને ‘ધરતી પર આકાશ’ જેવી દિવ્ય છબી ઊભી કરે છે. ત્યારબાદ મુનિઓ અને મુનિકુમારો સ્નાન તથા તીર્થજળ સંગ્રહની વિધિઓ કરે છે; ભસ્મ, ત્રિપુંડ્ર, શ્વેત વસ્ત્ર અને નિયત આચાર દ્વારા શૈવ તપસ્વી-લક્ષણો દર્શાય છે. ઘટ, કલશ, કમંડલુ, પાનના પાત્ર વગેરે જળવહન સાધનોનો ઉલ્લેખ કરીને જળ સંગ્રહના હેતુ—પોતાને માટે, અન્ય માટે અને ખાસ કરીને દેવતાઓ માટે—ગણાવાયા છે. આમ પવિત્ર સ્થાન → આચારનિયમ → તીર્થજળની પુણ્યવ્યવસ્થા એવો ક્રમ શિવકેન્દ્રિત શુદ્ધિ અને પુણ્યનો ભાવ સૂચવે છે.