शिवाश्रम-नित्यनैमित्तिककर्मविधिः / Śaiva Āśrama-Duties: Daily and Occasional Rites (Morning Purity & Bath Procedure)

Verse 1

कृष्ण उवाच । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि शिवाश्रमनिषेविणाम् । शिवशास्त्रोदितं कर्म नित्यनैमित्तिकं तथा

કૃષ્ણ બોલ્યા—હે ભગવન્! શિવાશ્રમનું સેવન કરનારાઓ વિષે હું સાંભળવા ઇચ્છું છું; શિવશાસ્ત્રોમાં કહેલાં નિત્ય કર્મો તથા નૈમિત્તિક વિધિકર્મો જણાવો।

Verse 2

उपमन्युरुवाच । प्रातरुत्थाय शयनाद्ध्यात्वा देवं सहाम्बया । विचार्य कार्यं निर्गच्छेद्गृहादभ्युदिते ऽरुणे

ઉપમન્યુએ કહ્યું—પ્રાતઃ શય્યામાંથી ઊઠીને, અંબાસહિત દેવનું ધ્યાન કરીને, કર્તવ્યનું વિચાર કરીને, અરુણોદય થતાં ગૃહમાંથી બહાર નીકળવું।

Verse 3

अबाधे विजने देशे कुर्यादावश्यकं ततः । कृत्वा शौचं विधानेन दंतधावनमाचरेत्

અડચણ વિનાના એકાંત સ્થાને પહેલાં આવશ્યક ક્રિયા કરવી. પછી વિધાન મુજબ શૌચ કરીને દંતધાવન કરવું।

Verse 4

अलाभे दंतकाष्ठानामष्टम्यादिदिनेषु च । अपां द्वादशगण्डूषैः कुर्यादास्यविशोधनम्

દંતકાષ્ઠ ન મળે ત્યારે, તેમજ અષ્ટમી વગેરે વ્રતદિવસોમાં, પાણીથી બાર ગંડૂષ કરીને મોઢાની શુદ્ધિ કરવી।

Verse 5

आचम्य विधिवत्पश्चाद्वारुणं स्नानमाचरेत् । नद्यां वा देवखाते वा ह्रदे वाथ गृहे ऽपि वा

વિધિ મુજબ આચમન કરીને, પછી વારુણ સ્નાન કરવું. આ સ્નાન નદીમાં, દેવખાતમાં, હ્રદમાં, અથવા ઘરમાં પણ કરી શકાય।

Verse 6

स्नानद्रव्याणि तत्तीरे स्थापयित्वा बहिर्मलम् । व्यापोह्य मृदमालिप्य स्नात्वा गोमयमालिपेत्

તે પવિત્ર જળના કિનારે સ્નાનસામગ્રી મૂકી પહેલાં બાહ્ય મલિનતા દૂર કરવી; પછી શુદ્ધ મૃદિકા લગાવી સ્નાન કરવું, અને સ્નાન પછી પવિત્રતા માટે ગોમયનો લેપ કરવો।

Verse 7

स्नात्वा पुनः पुनर्वस्त्रं त्यक्त्वावाथ विशोध्य च । सुस्नातो नृपवद्भूयः शुद्धं वासो वसीत च

વારંવાર સ્નાન કરીને મલિન વસ્ત્ર ત્યજી દેવું, અથવા તેને સારી રીતે ધોઈ શુદ્ધ કરવું. પછી સંપૂર્ણ શુદ્ધ થઈ—રાજા સમાન—ફરી સ્વચ્છ વસ્ત્ર ધારણ કરવું।

Verse 8

मलस्नानं सुगंधाद्यैः स्नानं दन्तविशोधनम् । न कुर्याद्ब्रह्मचारी च तपस्वी विधवा तथा

બ્રહ્મચારી, તપસ્વી અને વિધવા—એમણે સુગંધિ વગેરે વડે વિલાસી સ્નાન ન કરવું, તેમજ દંતવિશોધનના નામે શૃંગાર સમાન આડંબર પણ ન કરવો।

Verse 9

सोपवीतश्शिखां बद्धा प्रविश्य च जलांतरम् । अवगाह्य समाचांतो जले न्यस्येत्त्रिमंडलम्

યજ્ઞોપવીત ધારણ કરીને અને શિખા બાંધીને જળમાં પ્રવેશ કરવો. અવગાહન કરીને સમ્યક્ આચમનથી અંતઃશુદ્ધ થઈ, તે જ જળમાં ત્રિમંડલ (ત્રિપુંડ્રચિહ્ન) નો ન્યાસ કરવો—શિવપૂજાના નિયમ અનુસાર।

Verse 10

सौम्ये मग्नः पुनर्मंत्रं जपेच्छक्त्या शिवं स्मरेत् । उत्थायाचम्य तेनैव स्वात्मानमभिषेचयेत्

શુભ જળમાં નિમગ્ન થઈ ફરી પૂર્ણ શક્તિથી મંત્રજપ કરવો અને શિવસ્મરણ કરવું. પછી ઊઠીને આચમન કરી, એ જ જળથી પોતાના આત્માનું અભિષેક કરવો.

Verse 11

गोशृंगेण सदर्भेण पालाशेन दलेन वा । पाद्मेन वाथ पाणिभ्यां पञ्चकृत्वस्त्रिरेव वा

ગાયના શિંગથી, પવિત્ર દર્ભથી, પલાશના પાનથી, કમળથી અથવા પોતાના હાથોથી—પ્રોક્ષણ/અર્પણ વારંવાર કરવું; પાંચ વાર, અથવા ઓછામાં ઓછું ત્રણ વાર.

Verse 12

उद्यानादौ गृहे चैव वर्धन्या कलशेन वा । अवगाहनकाले ऽद्भिर्मंत्रितैरभिषेचयेत्

ઉદ્યાનમાં કે ઘરમાં પણ, છાંટવાના પાત્રથી અથવા કલશથી—અવગાહન સમયે મંત્રસંસ્કૃત જળથી અભિષેક કરાવવો.

Verse 13

अथ चेद्वारुणं कर्तुमशक्तः शुद्धवाससा । आर्द्रेण शोधयेद्देहमापादतलमस्तकम्

જો વારુણ-શુદ્ધિ કરવી અશક્ય હોય, તો શુદ્ધ વસ્ત્ર ધારણ કરીને ભીના કપડાથી પગના તળિયાથી મસ્તક સુધી દેહ શુદ્ધ કરવો.

Verse 14

आग्नेयं वाथ वा मांत्रं कुर्यात्स्नानं शिवेन वा । शिवचिंतापरं स्नानं युक्तस्यात्मीयमुच्यते

અગ્નેય મંત્રથી અથવા શિવમંત્રથી મંત્રસ્નાન કરવું. પરંતુ શિવચિંતનમાં તન્મય થઈ કરેલું સ્નાન જ નિયમિત સાધકનું સાચું ‘આત્મીય’ (અંતરંગ) સ્નાન કહેવાય છે.

Verse 15

स्वसूत्रोक्तविधानेन मंत्राचमनपूर्वकम् । आचरेद्ब्रह्मयज्ञांतं कृत्वा देवादितर्पणम्

પોતાના ગૃહ્યસૂત્રમાં કહેલા વિધાન મુજબ, મંત્રસહિત આચમનથી આરંભ કરીને બ્રહ્મયજ્ઞ આચરવો; અને તે પૂર્ણ કરીને દેવતાઓ આદિને તર્પણ અર્પવું.

Verse 16

मंडलस्थं महादेवं ध्यात्वाभ्यर्च्य यथाविधि । दद्यादर्घ्यं ततस्तस्मै शिवायादित्यरूपिणे

સૂર્યમંડળમાં સ્થિત મહાદેવનું ધ્યાન કરીને અને વિધિ મુજબ પૂજન કરી, પછી સર્વને પ્રકાશ આપનાર આદિત્યરૂપ શિવને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું જોઈએ।

Verse 17

अथ वैतत्स्वसूत्रोक्तं कृत्वा हस्तौ विशोधयेत् । करन्यासं ततः कृत्वा सकलीकृतविग्रहः

પછી પોતાના સૂત્રમાં કહેલી વિધિ કરીને હાથોને શુદ્ધ કરવાં. ત્યારબાદ કરન્યાસ કરીને, મંત્રન્યાસથી દેહને ‘સકલીકૃત’ કરેલો ઉપાસક આગળની ક્રિયામાં પ્રવર્તે।

Verse 18

वामहस्तगतांभोभिर्गंधसिद्धार्थकान्वितैः । कुशपुंजेन वाभ्युक्ष्य मूलमंत्रसमन्वितैः

ડાબા હાથમાં ધરેલા જળમાં સુગંધિત દ્રવ્યો અને સફેદ રાઈ ભેળવી, કુશના ગોચથી શિવના મૂલમંત્રসহ પૂજાસ્થાન અથવા આધાર પર પ્રોક્ષણ કરવું।

Verse 19

आपोहिष्ठादिभिर्मन्त्रैः शेषमाघ्राय वै जलम् । वामनासापुटेनैव देवं संभावयेत्सितम्

“આપો હિ ષ્ઠા…” વગેરે મંત્રોથી બાકી રહેલું જળ હળવે શ્વાસમાં ખેંચી, માત્ર ડાબા નાસાપુટથી શુભ, તેજસ્વી શિવદેવનું સ્થિર ભાવથી આવાહન-ચિંતન કરવું।

Verse 20

अर्घमादाय देहस्थं सव्यनासापुटेन च । कृष्णवर्णेन बाह्यस्थं भावयेच्च शिलागतम्

દેહસ્થ અર્ઘ્યને લઈને ડાબા નાસાપુટથી બહાર મોકલી, તેને બહાર પ્રગટ—કૃષ્ણવર્ણ—થતું અને પવિત્ર શિલામાં સ્થિત શિવલિંગમાં પ્રવેશતું એમ ધ્યાન કરવું।

Verse 21

तर्पयेदथ देवेभ्य ऋषिभिश्च विशेषतः । भूतेभ्यश्च पितृभ्यश्च दद्यादर्घ्यं यथाविधि

પછી વિધાન મુજબ દેવતાઓને અને વિશેષ કરીને ઋષિઓને તર્પણ કરવું; તેમજ ભૂત-પ્રાણીઓ અને પિતૃઓને પણ યથાવિધી અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું.

Verse 22

रक्तचंदनतोयेन हस्तमात्रेण मंडलम् । सुवृत्तं कल्पयेद्भूमौ रक्तचूर्णाद्यलंकृतम्

રક્તચંદનમિશ્રિત જળથી ભૂમિ પર હાથમાત્ર પરિમાણનું સુવૃત્ત મંડળ દોરવું અને તેને રક્તચૂર્ણ વગેરે વડે અલંકૃત કરવું।

Verse 23

तत्र संपूजयेद्भानुं स्वकीयावरणैः सह । स्वखोल्कायेति मंत्रेण सांगतस्सुखसिद्धये

ત્યાં ભાનુ (સૂર્ય)ને તેના પોતાના આવરણ દેવતાઓ સહિત વિધિપૂર્વક પૂજવો; ‘સ્વખોલ્કાય’ મંત્રથી અંગસહિત કરીને સુખ અને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરવી।

Verse 24

पुनश्च मंडलं कृत्वा तदंगैः परिपूज्य च । तत्र स्थाप्य हेमपात्रं मागधप्रस्थसंमितम्

પછી ફરી મંડળ બનાવી તેના અંગો સહિત વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને, ત્યાં માગધ-પ્રસ્થ પ્રમાણનું સુવર્ણ પાત્ર સ્થાપવું।

Verse 25

पूरयेद्गंधतोयेन रक्तचंदनयोगिना । रक्तपुष्पैस्तिलैश्चैव कुशाक्षतसमन्वितैः

સુગંધિત જળમાં રક્તચંદન ભેળવી તે પાત્ર ભરવું; અને રક્તપુષ્પ, તિલ, કુશ તથા અક્ષત સાથે અર્પણ કરવું।

Verse 26

दूर्वापामार्गगव्यैश्च केवलेन जलेन वा । जानुभ्यां धरणीं गत्वा नत्वा देवं च मंडले

દૂર્વા, અપામાર્ગ અને ગૌ-ઉત્પાદનો વડે—અથવા માત્ર શુદ્ધ જળથી પણ—બન્ને ઘૂંટણ પર ધરતીને સ્પર્શ કરીને, પ્રતિષ્ઠિત મંડળમાં દેવને પ્રણામ કરી નમસ્કાર કરવો।

Verse 27

कृत्वा शिरसि तत्पात्रं दद्यादर्घ्यं शिवाय तत् । अथवांजलिना तोयं सदर्भं मूलविद्यया

તે પાત્રને ભક્તિપૂર્વક મસ્તક પર રાખીને, તે અર્ઘ્ય ભગવાન શિવને અર્પણ કરવું. અથવા અંજલિમાં જળ લઈને, પવિત્ર દર્ભાસહિત, મૂળમંત્રથી સંસ્કાર કરી અર્પણ કરવું।

Verse 28

उत्क्षिपेदम्बरस्थाय शिवायादित्यमूर्तये । कृत्वा पुनः करन्यासं करशोधनपूर्वकम्

પ્રથમ હાથ શુદ્ધ કરીને, પછી ફરી કરન્યાસ કરી, આકાશસ્થ આદિત્યમૂર્તિ ભગવાન શિવને ઊર્ધ્વ દિશામાં અર્પણ કરવું।

Verse 29

बुद्ध्वेशानादिसद्यांतं पञ्चब्रह्ममयं शिवम् । गृहीत्वा भसितं मन्त्रैर्विमृज्याङ्गानि संस्पृशेत्

ઈશાનથી લઈને સદ્યોજાત સુધી પંચબ્રહ્મમય શિવને જાણી, પવિત્ર ભસ્મને મંત્રો સાથે લઈને, અંગોમાં મસળી અને સ્પર્શ કરીને દેહને પાવન કરવો।

Verse 30

या दिनांतैश्शिरोवक्त्रहृद्गुह्यचरणान्क्रमात् । ततो मूलेन सर्वांगमालभ्य वसनान्तरम्

દિવસના અંતે ક્રમે શિર, મુખ, હૃદય, ગુહ્યસ્થાન અને ચરણોમાં પવિત્ર ભસ્મનું લેપન કરવું. પછી મૂળમંત્રથી સર્વ અંગોને સ્પર્શી શુદ્ધ કરી ત્યારબાદ નવા વસ્ત્રો ધારણ કરવા.

Verse 31

परिधाय द्विराचम्य प्रोक्ष्यैकादशमन्त्रितैः । जलैराच्छाद्य वासो ऽयद्द्विराचम्य शिवं स्मरेत्

વસ્ત્ર ધારણ કરીને બે વાર આચમન કરવું. પછી એકાદશ મંત્રોથી અભિમંત્રિત જળથી પ્રોક્ષણ કરીને, તે જ જળથી વસ્ત્રને આચ્છાદિત કરી શુદ્ધ કરવું; ફરી બે વાર આચમન કરીને ભગવાન શિવનું સ્મરણ કરવું.

Verse 32

पुनर्न्यस्तकरो मन्त्री त्रिपुंड्रं भस्मना लिखेत् । अवक्रमाय तं व्यक्तं ललाटे गन्धवारिणा

પછી મંત્રજ્ઞ ભક્તે હાથ ફરીથી વિધિપૂર્વક ગોઠવી પવિત્ર ભસ્મથી ત્રિપુણ્ડ્ર લખવો. ત્યારબાદ સુગંધિત જળથી કપાળ પર તેને સ્પષ્ટ અને સુઘડ રીતે ચિહ્નિત કરવો.

Verse 33

वृत्तं वा चतुरस्रं वा बिन्दुमर्धेन्दुमेव वा । ललाटे यादृशं पुण्ड्रं लिखितं भस्मना पुनः

તે ગોળ હોય કે ચોરસ, બિંદુ હોય કે અર્ધચંદ્રાકાર—કપાળ પર ભસ્મથી ફરી જે રૂપે પુણ્ડ્ર લખાય, તે જ ભક્ત માટે શુભ પુણ્ડ્ર તરીકે જાણવું.

Verse 34

तादृशं भुजयोर्मूर्ध्नि स्तनयोरंतरे लिखेत् । सर्वांगोद्धूलनं चैव न समानं त्रिपुण्ड्रकैः

એ જ પ્રકારનું ચિહ્ન બંને ભુજાઓ પર, મસ્તક પર અને સ્તનોની વચ્ચેના સ્થાને પણ લખવું. સમગ્ર શરીરે ભસ્મ લપેટવું પણ ત્રિપુણ્ડ્ર ચિહ્નોની ઉત્તમતા સમાન નથી.

Verse 35

तस्मात्त्रिपुण्ड्रमेवैकं लिखेदुद्धूलनं विना । रुद्राक्षान्धारयेद्मूर्ध्नि कंठे श्रोते करे तथा

અતએવ સંપૂર્ણ ઉદ્ધૂલન કર્યા વિના પણ માત્ર ત્રિપુણ્ડ્ર જ લખવો. તેમજ રુદ્રાક્ષ ધારણ કરવો—મસ્તક પર, કંઠમાં, કાનમાં અને હાથમાં પણ.

Verse 36

सुवर्णवर्णमच्छिन्नं शुभं नान्यैर्धृतं शुभम् । विप्रादीनां क्रमाच्छ्रेष्ठं पीतं रक्तमथासितम्

ચિહ્ન સુવર્ણવર્ણનું, અખંડ અને શુભ હોવું જોઈએ; એવું શુભચિહ્ન અન્ય કોઈએ ધારણ ન કરવું. બ્રાહ્મણાદિ વર્ણો માટે ક્રમે શ્રેષ્ઠ રંગ—પીળો, પછી લાલ, અને પછી કાળો.

Verse 37

तदलाभे यथालाभं धारणीयमदूषितम् । तत्रापि नोत्तरं नीचैर्धार्यं नीचमथोत्तरैः

જો તે (ઉત્તમ આચાર/વસ્તુ) ન મળે, તો જે મળે તે શુદ્ધ અને નિર્દોષ જ ધારણ કરવું. તેમ છતાં નીચ અધિકારીએ ઉચ્ચ નિયમ ન અપનાવવો અને ઉચ્ચ અધિકારીએ નીચ આચાર ન સ્વીકારવો.

Verse 38

नाशुचिर्धारयेदक्षं सदा कालेषु धारयेत् । इत्थं त्रिसंध्यमथवा द्विसंध्यं सकृदेव वा

અશુચિ અવસ્થામાં રુદ્રાક્ષ ધારણ ન કરવો; યોગ્ય સમયોએ જ સદા ધારણ કરવો. આ રીતે ત્રિસંધ્યાએ, અથવા દ્વિસંધ્યાએ, અથવા દિવસમાં એકવાર પણ (ધારી શકાય)।

Verse 39

कृत्वा स्नानादिकं शक्त्या पूजयेत्परमेश्वरम् । प्रजास्थानं समासाद्य बद्ध्वा रुचिरमासनम्

શક્તિ મુજબ સ્નાનાદિ શુદ્ધિકર્મ કરીને પરમેશ્વર (શિવ)ની પૂજા કરવી. પછી વિધિસ્થાને પહોંચી સ્વચ્છ અને મનોહર આસન ગોઠવવું.

Verse 40

ध्यायेद्देवं च देवीं च प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः । श्वेतादीन्नकुलीशांतांस्तच्छिष्यान्प्रणमेद्गुरुम्

પૂર્વમુખે અથવા ઉત્તરમુખે રહી દેવ અને દેવીનું ધ્યાન કરવું. પછી ગુરુને, તેમજ શ્વેતથી લઈને નકુલીષ સુધીની પરંપરા અને તેમના શિષ્યોને પ્રણામ કરવો.

Verse 41

पुनर्देवं शिवं नत्वा ततो नामाष्टकं जपेत् । शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः

પુનઃ દેવાધિદેવ શિવને નમસ્કાર કરીને, ત્યારબાદ તેમના નામાષ્ટકનો જપ કરવો— “શિવ, મહેશ્વર, રુદ્ર, વિષ્ણુ અને પિતામહ (બ્રહ્મા) …”

Verse 42

संसारवैद्यस्सर्वज्ञः परमात्मेति चाष्टकम् । अथवा शिवमेवैकं जपित्वैकादशाधिकम्

“સંસાર-વૈદ્ય, સર્વજ્ઞ, પરમાત્મા” વગેરે અષ્ટકનો જપ કરવો. અથવા માત્ર “શિવ” નામને જ અગિયાર વાર (અને વધુ) જપ કરવો.

Verse 43

प्रकुर्वीत करन्यासं करशोधनपूर्वकम्

પ્રથમ હાથનું શोधन કરીને, ત્યારબાદ કરન્યાસ— એટલે હાથ પર મંત્રશક્તિનું વિન્યાસ— કરવો.