पञ्चावरणमार्गस्थं योगेश्वरस्तोत्रम् (Pañcāvaraṇa-mārga Stotra to Yogeśvara Śiva)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । स्तोत्रं वक्ष्यामि ते कृष्ण पञ्चावरणमार्गतः । योगेश्वरमिदं पुण्यं कर्म येन समाप्यते

ઉપમન્યુએ કહ્યું—હે કૃષ્ણ, પંચાવરણ-માર્ગ અનુસાર હું તને એક સ્તોત્ર કહું છું. આ યોગેશ્વર શિવનું પવિત્ર ઉપદેશ છે; તેના દ્વારા વ્રત-સાધના અને કર્મનું યથાર્થ સમાપન થાય છે.

Verse 2

जय जय जगदेकनाथ शंभो प्रकृतिमनोहर नित्यचित्स्वभाव । अतिगतकलुषप्रपञ्चवाचामपि मनसां पदवीमतीततत्त्वम्

જય જય, હે જગદેકનાથ શંભો! પ્રકૃતિને પણ મોહક એવા, જેમનો સ્વભાવ નિત્ય ચૈતન્ય છે. તમે જ તે પરતત્ત્વ છો જે વાણી અને મનની ગતિથી પરે છે અને કલુષિત પ્રપંચના વિસ્તરણથી અતીત છે.

Verse 3

स्वभावनिर्मलाभोग जय सुन्दरचेष्टित । स्वात्मतुल्यमहाशक्ते जय शुद्धगुणार्णव

જય હો—તમારો સ્વભાવ નિર્મળ છે અને તમારો આનંદ-અનુભવ શુદ્ધ છે; જય હો—તમારી ચેષ્ટા પરમ સુંદર છે. જય હો, હે સ્વાત્મ-તુલ્ય મહાશક્તિ! જય હો, હે શુદ્ધ ગુણોના અર્ણવ!

Verse 4

अनन्तकांतिसंपन्न जयासदृशविग्रह । अतर्क्यमहिमाधार जयानाकुलमंगल

હે અનંત કાંતિથી સંપન્ન પ્રભુ, જેમનું સ્વરૂપ જ વિજય સમાન છે; અચિંત્ય મહિમાના આધાર—તમે સદા વિજયમાં અચલ, પરમ મંગલમય છો।

Verse 5

निरंजन निराधार जय निष्कारणोदय । निरन्तरपरानन्द जय निर्वृतिकारण

જય હો તમને, હે નિરંજન; હે નિરાધાર, સ્વયંસિદ્ધ. જય હો, જેમનું પ્રાકટ્ય નિષ્કારણ છે. જય હો, હે નિરંતર પરમાનંદ; જય હો, હે નિવૃતિ-મોક્ષના કારણ!

Verse 6

जयातिपरमैश्वर्य जयातिकरुणास्पद । जय स्वतंत्रसर्वस्व जयासदृशवैभव

જય હો તમને, જેમનું પરમ ઐશ્વર્ય અતુલ છે; જય હો, તમે કરુણાના પરમ ધામ છો. જય હો, તમે પૂર્ણ સ્વતંત્ર અને સર્વસ્વ છો; જય હો, તમારું વૈભવ સદૃશહીન છે।

Verse 7

जयावृतमहाविश्व जयानावृत केनचित् । जयोत्तर समस्तस्य जयात्यन्तनिरुत्तर

તમે જ જયસ્વરૂપ છો, જે મહાવિશ્વને આવરી લો છો; છતાં તમને કશું આવરી શકતું નથી. તમે સર્વ પર ઉત્તમ વિજય છો; તમારી જય પરમ, નિરુત્તર છે।

Verse 8

जयाद्भुत जयाक्षुद्र जयाक्षत जयाव्यय । जयामेय जयामाय जयाभाव जयामल

જય હો, હે અદ્ભુત; જય હો, હે અક્ષુદ્ર—કદી ક્ષુદ્ર ન થનાર. જય હો, હે અક્ષત—અઘાતિત. જય હો, હે અવ્યય—અવિનાશી. જય હો, હે અમેય. જય હો, હે અમાય—માયાથી પર. જય હો, હે અભાવાતીત સત્. જય હો, હે અમલ—નિર્મળ.

Verse 9

महाभुज महासार महागुण महाकथ । महाबल महामाय महारस महारथ

હે મહાભુજ! હે મહાસાર! હે મહાગુણસમ્પન્ન! હે મહાકથાનો મૂળસ્રોત! હે મહાબલ! હે મહામાયાસ્વરૂપ! હે મહારસ (પરમાનંદ)ના નિધિ! હે મહારથ (અદ્વિતીય વીરસ્વામી)!

Verse 10

नमः परमदेवाय नमः परमहेतवे । नमश्शिवाय शांताय नमश्शिवतराय ते

પરમદેવને નમસ્કાર, પરમ કારણને નમસ્કાર. શાંત સ્વરૂપ શિવને નમસ્કાર; હે પરમ શિવતર (અતિમંગલ) તમને નમસ્કાર.

Verse 11

त्वदधीनमिदं कृत्स्नं जगद्धि ससुरासुरम् । अतस्त्वद्विहितामाज्ञां क्षमते को ऽतिवर्तितुम्

હે પ્રભુ! દેવો અને અસુરો સહિત આ સમગ્ર જગત્ તમારા અધિન છે. તેથી તમારી વિધાનિત આજ્ઞાનું ઉલ્લંઘન કોણ કરી શકે?

Verse 13

अयं पुनर्जनो नित्यं भवदेकसमाश्रयः । भवानतो ऽनुगृह्यास्मै प्रार्थितं संप्रयच्छतु

આ વ્યક્તિ સદા માત્ર આપના જ શરણમાં રહે છે. તેથી હે પ્રભુ, દયા કરીને તેને અનુગ્રહ કરો અને તેણે જે પ્રાર્થના કરી છે તે પૂર્ણરૂપે આપો.

Verse 14

जयांबिके जगन्मातर्जय सर्वजगन्मयि । जयानवधिकैश्वर्ये जयानुपमविग्रहे

જય હો તને, હે અંબિકે, જગન્માતા! જય હો તને, હે સર્વજગન્મયી! જય હો તને, હે અપરિમિત ઐશ્વર્યવતી! જય હો તને, હે અનુપમ દિવ્યવિગ્રહવતી!

Verse 15

जय वाङ्मनसातीते जयाचिद्ध्वांतभंजिके । जय जन्मजराहीने जय कालोत्तरोत्तरे

જય હો, વાણી અને મનથી પરે રહેનારી! જય હો, અજ્ઞાનના અંધકારને ભેદનારી! જય હો, જન્મ-જરા રહિતે! જય હો, કાળથી પણ પરે પરાત્પરે!

Verse 16

जयानेकविधानस्थे जय विश्वेश्वरप्रिये । जय विश्वसुराराध्ये जय विश्वविजृंभिणि

જય હો, અનેક રીતે સ્થિત રહેનારી! જય હો, વિશ્વેશ્વરની પ્રિયે! જય હો, સર્વ દેવો દ્વારા આરાધ્યા! જય હો, વિશ્વરૂપે વિસ્તરનારી!

Verse 17

जय मंगलदिव्यांगि जय मंगलदीपिके । जय मंगलचारित्रे जय मंगलदायिनि

જય હો, હે મંગલમયી દિવ્ય અંગવાળી! જય હો, હે મંગલ-દીપિકા! જય હો, હે મંગલમય ચરિત્રવાળી! જય હો, હે મંગલદાયિની!

Verse 18

नमः परमकल्याणगुणसंचयमूर्तये । त्वत्तः खलु समुत्पन्नं जगत्त्वय्येव लीयते

પરમ કલ્યાણગુણોના સંચયરૂપ મૂર્તિ એવા તમને નમસ્કાર. ખરેખર તમારાથી જ આ જગત ઉત્પન્ન થાય છે અને તમામાં જ લીન થાય છે.

Verse 19

त्वद्विनातः फलं दातुमीश्वरोपि न शक्नुयात् । जन्मप्रभृति देवेशि जनोयं त्वदुपाश्रितः

હે દેવેશી દેવી! તમારા વિના ફળ આપવાનું ઈશ્વર પણ કરી શકતા નથી. જન્મથી જ આ સર્વ જનસમૂહ તમારું જ આશ્રય લે છે.

Verse 20

अतो ऽस्य तव भक्तस्य निर्वर्तय मनोरथम् । पञ्चवक्त्रो दशभुजः शुद्धस्फटिकसन्निभः

અતએવ તમારા આ ભક્તની મનોઇચ્છા પૂર્ણ કરો; (તે) પ્રભુને પંચવક્ત્ર, દશભુજ, શુદ્ધ સ્ફટિક સમાન તેજસ્વી પ્રગટ સ્વરૂપે જુએ છે।

Verse 21

भक्त्या मयार्चितो मह्यं प्रार्थितं शं प्रयच्छतु । सदाशिवांकमारूढा शक्तिरिच्छा शिवाह्वया

જે શુભ શંભુને મેં ભક્તિથી પૂજ્યો અને પ્રાર્થના કરી, તે મને કલ્યાણ અર્પે. સદાશિવના અંકમાં આરુઢ ‘શિવા’ નામે પ્રસિદ્ધ ઇચ્છાશક્તિ વિરાજે છે.

Verse 22

जननी सर्वलोकानां प्रयच्छतु मनोरथम् । शिवयोर्दयिता पुत्रौ देवौ हेरंबषण्मुखौ

સર્વ લોકોની જનની દેવી ભક્તોના મનોભાવિત ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે. શિવ-પાર્વતીના પ્રિય બે દિવ્ય પુત્ર—હેરંબ (ગણેશ) અને ષણ્મુખ (કાર્તિકેય) છે.

Verse 23

शिवानुभावौ सर्वज्ञौ शिवज्ञानामृताशिनौ । तृप्तौ परस्परं स्निग्धौ शिवाभ्यां नित्यसत्कृतौ

તેઓ બંને શિવાનુભવમાં સ્થિત, સર્વજ્ઞ અને શિવજ્ઞાનામૃતથી પોષિત હતા. સદા તૃપ્ત, પરસ્પર સ્નેહી, શિવ અને તેમની શક્તિ દ્વારા નિત્ય સન્માનિત હતા.

Verse 24

सत्कृतौ च सदा देवौ ब्रह्माद्यैस्त्रिदशैरपि । सर्वलोकपरित्राणं कर्तुमभ्युदितौ सदा

તે બંને દેવો બ્રહ્મા આદિ ત્રિદશો દ્વારા પણ સદા સત્કૃત થતા; અને સર્વ લોકનું પરિત્રાણ કરવા તેઓ હંમેશા ઉદ્યત રહેતા।

Verse 25

स्वेच्छावतारं कुर्वंतौ स्वांशभेदैरनेकशः । ताविमौ शिवयोः पार्श्वे नित्यमित्थं मयार्चितौ

તેઓ સ્વઇચ્છાએ અવતાર ધારણ કરી, પોતાના સ્વાંશના અનેક ભેદોથી અનેક રૂપે પ્રગટ થાય છે; તે બંને શિવના પાર्श્વે નિત્ય રહે છે—આ રીતે હું તેમનું સતત અર્ચન કરું છું।

Verse 26

तयोराज्ञां पुरस्कृत्य प्रार्थितं मे प्रयच्छताम् । शुद्धस्फटिकसंकाशमीशानाख्यं सदाशिवम्

તે બંનેની આજ્ઞાને અગ્રસ્થાને રાખીને મારી પ્રાર્થિત કૃપા આપો—શુદ્ધ સ્ફટિક સમાન તેજસ્વી ‘ઈશાન’ નામક સદાશિવને.

Verse 27

मूर्धाभिमानिनी मूर्तिः शिवस्य परमात्मनः । शिवार्चनरतं शांतं शांत्यतीतं मखास्थितम्

આ પરમાત્મા શિવની તે મૂર્તિ છે જે મસ્તકની અધિષ્ઠાત્રી અને અભિમાનિની છે; તે શિવાર્ચનમાં રત, શાંત, શાંતિથી પણ પરે, અને યજ્ઞમાં સ્થિત હોવા છતાં અસંગ છે।

Verse 28

पञ्चाक्षरांतिमं बीजं कलाभिः पञ्चभिर्युतम् । प्रथमावरणे पूर्वं शक्त्या सह समर्चितम्

પંચાક્ષરી મંત્રનું અંતિમ બીજાક્ષર, જે પાંચ કલાઓથી યુક્ત છે, પ્રથમ આવરણમાં સૌપ્રથમ શક્તિ સાથે સમ્યક અર્ચિત થાય છે।

Verse 29

पवित्रं परमं ब्रह्म प्रार्थितं मे प्रयच्छतु । बालसूर्यप्रतीकाशं पुरुषाख्यं पुरातनम्

પરમ પવિત્ર પરબ્રહ્મ મારી પ્રાર્થિત કૃપા દાન કરે. નવોદિત સૂર્ય સમ તેજસ્વી, તે પ્રાચીન ‘પુરુષ’ મને અનુગ્રહ આપે.

Verse 30

पूर्ववक्त्राभिमानं च शिवस्य परमेष्ठिनः । शांत्यात्मकं मरुत्संस्थं शम्भोः पादार्चने रतम्

પરમેષ્ઠી શિવના પૂર્વ મુખનો અધિષ્ઠાતા-અહંકાર તે જ છે—શાંતિસ્વરૂપ, મરુત્-લોકમાં સ્થિત, અને શંભુના પાદાર્ચનમાં સદા રત।

Verse 31

प्रथमं शिवबीजेषु कलासु च चतुष्कलम् । पूर्वभागे मया भक्त्या शक्त्या सह समर्चितम्

શિવબીજોમાં અને કલાઓમાં પ્રથમ, પૂર્વભાગમાં સ્થિત ચતુષ્કલાનું મેં ભક્તિથી—શક્તિસહિત—સમ્યક્ પૂજન કર્યું।

Verse 32

पवित्रं परमं ब्रह्म प्रार्थितं मे प्रयच्छतु । अञ्जनादिप्रतीकाशमघोरं घोरविग्रहम्

પરમ પવિત્ર પરબ્રહ્મ મારી પ્રાર્થિત કૃપા દાન કરે. અંજન સમ શ્યામ દીપ્ત, તે અઘોર—બંધનનાશ માટે ઘોર વિગ્રહ ધારણ કરનાર—મને અનુગ્રહ આપે.

Verse 33

देवस्य दक्षिणं वक्त्रं देवदेवपदार्चकम् । विद्यापादं समारूढं वह्निमण्डलमध्यगम्

દેવનું દક્ષિણ મુખ—દેવદેવના પાદોનું અર્ચન કરનાર—વિદ્યાપાદ પર આરૂઢ છે અને અગ્નિમંડળના મધ્યમાં સ્થિત છે।

Verse 34

द्वितीयं शिवबीजेषु कलास्वष्टकलान्वितम् । शंभोर्दक्षिणदिग्भागे शक्त्या सह समर्चितम्

શિવના બીજમંત્રોમાં બીજું બીજ અષ્ટકલાઓથી યુક્ત છે. શંભુના દક્ષિણ દિશાભાગે શક્તિসহ તેનું વિધિપૂર્વક સમર્ચન કરવું જોઈએ.

Verse 35

पवित्रं मध्यमं ब्रह्म प्रार्थितं मे प्रयच्छतु । कुंकुमक्षोदसंकाशं वामाख्यं वरवेषधृक्

મેં પ્રાર્થના કરેલા તે પવિત્ર મધ્ય બ્રહ્મ મારી વિનંતી પ્રસાદરૂપે આપે. તે કુંકુમચૂર્ણ સમ તેજસ્વી, ‘વામ’ નામે પ્રસિદ્ધ, અને શુભ ઉત્તમ વેષ ધારણ કરનાર છે.

Verse 36

वक्त्रमुत्तरमीशस्य प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठितम् । वारिमंडलमध्यस्थं महादेवार्चने रतम्

ઈશ્વરનું ઉત્તરમુખ પ્રતિષ્ઠા-વિધિમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. તે જળમંડળના મધ્યમાં સ્થિત રહી મહાદેવની અર્ચનામાં રત રહે છે.

Verse 37

तुरीयं शिवबीजेषु त्रयोदशकलान्वितम् । देवस्योत्तरदिग्भागे शक्त्या सह समर्चितम्

શિવના બીજમંત્રોમાં ‘તુરીય’ ચોથું બીજ ત્રયોદશ કલાઓથી યુક્ત છે. દેવના ઉત્તર દિશાભાગે શક્તિসহ તેનું વિધિપૂર્વક સમર્ચન કરવું જોઈએ.

Verse 38

पवित्रं परमं ब्रह्म प्रार्थितं मे प्रयच्छतु । शंखकुंदेंदुधवलं संध्याख्यं सौम्यलक्षणम्

પરમ પવિત્ર પરબ્રહ્મે મેં જે પ્રાર્થ્યું છે તે મને અર્પણ કરે. જે શંખ, કુંદ અને ચંદ્ર સમો ધવળ છે, ‘સંધ્યા’ નામે પ્રસિદ્ધ, સૌમ્ય અને શુભ લક્ષણો ધરાવે છે.

Verse 39

शिवस्य पश्चिमं वक्त्रं शिवपादार्चने रतम् । निवृत्तिपदनिष्ठं च पृथिव्यां समवस्थितम्

શિવનું પશ્ચિમ મુખ શિવપાદ-અર્ચનમાં રત છે. તે ‘નિવૃત્તિ’ પદમાં નિષ્ઠિત છે અને પૃથ્વી-તત્ત્વ પર સ્થિત છે.

Verse 40

तृतीयं शिवबीजेषु कलाभिश्चाष्टभिर्युतम् । देवस्य पश्चिमे भागे शक्त्या सह समर्चितम्

શિવ-બીજોમાં ત્રીજું, આઠ કલાઓથી યુક્ત, દેવના પશ્ચિમ ભાગે શક્તિ સાથે ભક્તિપૂર્વક સમર્ચિત કરવું જોઈએ.

Verse 41

पवित्रं परमं ब्रह्म प्रार्थितं मे प्रयच्छतु । शिवस्य तु शिवायाश्च हृन्मूर्तिशिवभाविते

પરમ પવિત્ર પરબ્રહ્મ મારી પ્રાર્થિત ઇચ્છા પૂર્ણ કરે. હે શિવ અને શિવા ની હૃદયમૂર્તિ, શિવભાવથી ભાવિત!

Verse 42

तयोराज्ञां पुरस्कृत्य ते मे कामं प्रयच्छताम् । शिवस्य च शिवायाश्च शिखामूर्तिशिवाश्रिते

તેમની આજ્ઞાને અગ્રસ્થાને રાખીને તેઓ મારી ઇચ્છા પૂર્ણ કરે. હે શિવ-શિવા સંબંધિત શિખામૂર્તિ, શિવાશ્રિત!

Verse 43

सत्कृत्य शिवयोराज्ञां ते मे कामं प्रयच्छताम् । शिवस्य च शिवायाश्च वर्मणा शिवभाविते

શિવ અને શિવાની આજ્ઞાનું સન્માન કરીને તેઓ મારી મનઇચ્છા આપે. હે શિવ-શિવાના રક્ષાકવચથી યુક્ત, શિવભાવિત!

Verse 44

सत्कृत्य शिवयोराज्ञां ते मे कामं प्रयच्छताम् । शिवस्य च शिवायाश्च नेत्रमूर्तिशिवाश्रिते

શિવ અને શિવાની આજ્ઞાનું સન્માન કરીને તેઓ મને ઇચ્છિત વર આપે. હે શિવ તથા શિવાના નેત્રમૂર્તિ-રૂપ શિવમાં આશ્રિત! તમને નમસ્કાર.

Verse 45

सत्कृत्य शिवयोराज्ञां ते मे कामं प्रयच्छताम् । अस्त्रमूर्ती च शिवयोर्नित्यमर्चनतत्परे

શિવ-શિવાની આજ્ઞાનું સન્માન કરીને તેઓ મને મારી અભિલાષા આપે. અને અસ્ત્રમૂર્તિ શિવના નિત્ય અર્ચનમાં હું સદા તત્પર રહું.

Verse 46

सत्कृत्य शिवयोराज्ञां ते मे कामं प्रयच्छताम् । वामौ ज्येष्ठस्तथा रुद्रः कालो विकरणस्तथा

શિવ-શિવા બંનેની આજ્ઞાનું સન્માન કરીને તેને સ્વીકારી, તેઓ મને મારો ઇચ્છિત વર આપે—વામ, જ્યેષ્ઠ, રુદ્ર, કાલ અને વિકરણ.

Verse 47

बलो विकरणश्चैव बलप्रमथनः परः । सर्वभूतस्य दमनस्तादृशाश्चाष्टशक्तयः

બલા, વિકરણ અને પરમ બલપ્રમથન; તેમજ સર્વભૂતોને દમન કરનારી દમના—આ રીતે તે (શિવ)ની અષ્ટશક્તિઓ છે.

Verse 48

प्रार्थितं मे प्रयच्छंतु शिवयोरेव शासनात् । अथानंतश्च सूक्ष्मश्च शिवश्चाप्येकनेत्रकः

શિવ-શિવા બંનેની આજ્ઞાથી જ તેઓ મને મેં પ્રાર્થેલું વર આપે. ત્યાર પછી તે તત્ત્વ અનંત પણ છે, સૂક્ષ્મ પણ છે, અને એકનેત્રધારી સ્વયં શિવ પણ છે.

Verse 49

एक रुद्राख्यमर्तिश्च श्रीकण्ठश्च शिखंडकः । तथाष्टौ शक्तयस्तेषां द्वितीयावरणे ऽर्चिताः

એક ‘રુદ્ર’ નામની મૂર્તિ છે; તેમજ ‘શ્રીકંઠ’ અને ‘શિખંડક’ પણ છે. અને તેમની આઠ શક્તિઓ પણ દ્વિતીય આવરણમાં પૂજાય છે.

Verse 50

ते मे कामं प्रयच्छंतु शिवयोरेव शासनात् । भवाद्या मूर्तयश्चाष्टौ तासामपि च शक्तयः

શિવ-શક્તિના જ આદેશથી ભવ આદિ આઠ મૂર્તિઓ તથા તેમની-તેમની શક્તિઓ મને ઇચ્છિત વર પ્રદાન કરે.

Verse 51

महादेवादयश्चान्ये तथैकादशमूर्तयः । शक्तिभिस्सहितास्सर्वे तृतीयावरणे स्थिताः

મહાદેવ વગેરે અન્ય દિવ્યરૂપો તથા એકાદશ મૂર્તિઓ—બધા પોતાની-પોતાની શક્તિઓ સાથે તૃતીય આવરણમાં સ્થિત છે.

Verse 52

सत्कृत्य शिवयोराज्ञां दिशंतु फलमीप्सितम् । वृक्षराजो महातेजा महामेघसमस्वनः

શિવની આજ્ઞાનું સન્માન કરીને, મહાતેજસ્વી અને મહામેઘ સમ ગર્જનાવાળો વૃક્ષરાજ મને ઇચ્છિત ફળ અર્પે.

Verse 53

मेरुमंदरकैलासहिमाद्रिशिखरोपमः । सिताभ्रशिखराकारः ककुदा परिशोभितः

તે મેરુ, મંદર, કૈલાસ અને હિમાદ્રિના શિખરો સમાન—શ્વેત વાદળના શિખર જેવો આકાર ધરાવતો અને તેજસ્વી કકુદથી શોભિત હતો.

Verse 54

महाभोगींद्रकल्पेन वालेन च विराजितः । रक्तास्यशृंगचरणौ रक्तप्रायविलोचनः

મહાન નાગરાજ સમાન વિશાળ પૂંછડીથી તે વિરાજમાન હતો. તેનું મુખ, શિંગ અને પગ લાલવર્ણ હતા અને તેની આંખો લગભગ સંપૂર્ણ લાલ હતી.

Verse 55

पीवरोन्नतसर्वांगस्सुचारुगमनोज्ज्वलः । प्रशस्तलक्षणः श्रीमान्प्रज्वलन्मणिभूषणः

તેનું સર્વ અંગ પુષ્ટ, સુગઠિત અને ઉન્નત હતું; તેની ચાલ મનોહર અને તેજસ્વી હતી. પ્રશસ્ત શુભલક્ષણોથી યુક્ત, શ્રીમંત તે જ્વલંત મણિભૂષણોથી ઝળહળતો હતો.

Verse 56

शिवप्रियः शिवासक्तः शिवयोर्ध्वजवाहनः । तथा तच्चरणन्यासपावितापरविग्रहः

તે શિવનો પ્રિય અને શિવમાં સંપૂર્ણ આસક્ત છે; તે શિવધ્વજ વહન કરનાર છે. તેમજ શિવના ચરણન્યાસથી તેનું સમગ્ર સ્વરૂપ પરમ પાવન થયું છે.

Verse 57

गोराजपुरुषः श्रीमाञ्छ्रीमच्छूलवरायुधः । तयोराज्ञां पुरस्कृत्य स मे कामं प्रयच्छतु

શ્રીમાન ગોરાજપુરુષ, જે શ્રેષ્ઠ આયુધ રૂપે તેજસ્વી ત્રિશૂલ ધારણ કરે છે, તે દિવ્ય દંપતિની આજ્ઞાને અગ્રે રાખીને મને ઇચ્છિત વર પ્રદાન કરે.

Verse 58

नन्दीश्वरो महातेजा नगेन्द्रतनयात्मजः । सनारायणकैर्देवैर्नित्यमभ्यर्च्य वंदितः

નંદીશ્વર મહાતેજસ્વી છે, પર્વતરાજની પુત્રીથી જન્મેલા; નારાયણ સહિત દેવો તેમને નિત્ય અર્ચન કરી વંદન કરે છે।

Verse 59

शर्वस्यांतःपुरद्वारि सार्धं परिजनैः स्थितः । सर्वेश्वरसमप्रख्यस्सर्वासुरविमर्दनः

શર્વ (શિવ)ના અંતઃપુરના દ્વારે તે પરિજનો સાથે ઊભો હતો. સર્વેશ્વર સમાન તેજસ્વી દેખાતો અને સર્વ અસુરસમૂહનો વિમર્દન કરનાર હતો.

Verse 60

सर्वेषां शिवधर्माणामध्यक्षत्वे ऽभिषेचितः । शिवप्रियश्शिवासक्तश्श्रीमच्छूलवरायुधः

તે સર્વ શિવધર્મોના અધ્યક્ષપદે અભિષિક્ત થયો—શિવપ્રિય, શિવાસક્ત, અને શ્રેષ્ઠ આયુધ ત્રિશૂલ ધારણ કરીને તેજસ્વી।

Verse 61

शिवाश्रितेषु संसक्तस्त्वनुरक्तश्च तैरपि । सत्कृत्य शिवयोराज्ञां स मे कामं प्रयच्छतु

જે શિવાશ્રિતોમાં અનુરક્ત છે અને તેઓ પણ તેને પ્રેમ કરે છે—તે શિવની આજ્ઞાનું સન્માન કરીને મને ઇચ્છિત વર આપે।

Verse 62

महाकालो महाबाहुर्महादेव इवापरः । महादेवाश्रितानां १ तु नित्यमेवाभिरक्षतु

મહાબાહુ મહાકાલ—જાણે બીજો મહાદેવ—મહાદેવાશ્રિતોની સદૈવ રક્ષા કરે।

Verse 63

शिवप्रियः शिवासक्तश्शिवयोरर्चकस्सदा । सत्कृत्य शिवयोराज्ञां स मे दिशतु कांक्षितम्

શિવપ્રિય, શિવાસક્ત અને શિવ-શિવા દિવ્ય દંપતિનો સદા આરાધક—તે શિવ-શિવાની આજ્ઞાનું સન્માન કરીને મને ઇચ્છિત વર આપે।

Verse 64

तयोराज्ञां पुरस्कृत्य स मे कामं प्रयच्छतु । ब्रह्माणी चैव माहेशी कौमारी वैष्णवी तथा

તે બંનેની આજ્ઞાને અગ્રસ્થાને રાખીને તે મારી ઇચ્છા પૂર્ણ કરે. તેમજ બ્રહ્માણી, માહેશી, કૌમારી અને વૈષ્ણવી પણ (અનુમોદન કરીને) સહાય કરે.

Verse 65

वाराही चैव माहेंद्री चामुंडा चंडविक्रमा । एता वै मातरः सप्त सर्वलोकस्य मातरः

વારાહી, માહેન્દ્રિ અને ચંડવિક્રમા ચામુંડા—આ જ ખરેખર સપ્ત માતૃકાઓ, સર્વ લોકોની માતાઓ છે.

Verse 66

प्रार्थितं मे प्रयच्छंतु परमेश्वरशासनात् । मत्तमातंगवदनो गंगोमाशंकरात्मजः

પરમેશ્વરના આદેશથી તેઓ મને પ્રાર્થિત વરદાન આપે—ગંગા, ઉમા અને શંકરનો તે પુત્ર, જેના મુખ મત્ત હાથી સમાન છે.

Verse 67

आकाशदेहो दिग्बाहुस्सोमसूर्याग्निलोचनः । ऐरावतादिभिर्दिव्यैर्दिग्गजैर्नित्यमर्चितः

આકાશ જ તેનું દેહ છે, દિશાઓ તેની ભુજાઓ છે, ચંદ્ર-સૂર્ય-અગ્નિ તેની આંખો છે; ઐરાવત આદિ દિવ્ય દિગ્ગજો દ્વારા તે નિત્ય પૂજિત છે.

Verse 68

शिवज्ञानमदोद्भिन्नर्स्त्रिदशानामविघ्नकृत् । विघ्नकृच्चासुरादीनां विघ्नेशः शिवभावितः

શિવજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થયેલા ઉલ્લાસમદથી ઉન્નત થઈ, તે દેવતાઓ માટે વિઘ્નનાશક બને છે; પરંતુ અસુરાદિ માટે વિઘ્નકર્તા બને છે—આ વિઘ્નેશ સદા શિવભાવથી ભાવિત છે।

Verse 69

सत्कृत्य शिवयोराज्ञां स मे दिशतु कांक्षितम् । षण्मुखश्शिवसम्भूतः शक्तिवज्रधरः प्रभुः

શિવની આજ્ઞાનું સન્માન કરીને, તે પ્રભુ—શિવસમ્ભૂત ષણ્મુખ, શક્તિ અને વજ્ર ધારણ કરનાર—મને ઇચ્છિત ફળ આપે।

Verse 70

अग्नेश्च तनयो देवो ह्यपर्णातनयः पुनः । गंगायाश्च गणांबायाः कृत्तिकानां तथैव च

તે દેવને અગ્નિનો પુત્ર પણ કહે છે, અને ફરી અપર્ણા (પાર્વતી)નો પુત્ર પણ. તેમ જ ગંગા, ગણાંબા (ગણોની માતા) અને કૃત્તિકાઓમાંથી પણ જન્મેલો કહેવાય છે।

Verse 71

विशाखेन च शाखेन नैगमेयेन चावृतः । इंद्रजिच्चंद्रसेनानीस्तारकासुरजित्तथा

તે વિશાખ, શાખ અને નૈગમેયથી પરિઘેરાયેલો હતો; તેમજ ઇન્દ્રજિત, ચંદ્રસેનાની અને તારકાસુરજિત પણ (સાથે હતા)।

Verse 72

शैलानां मेरुमुख्यानां वेधकश्च स्वतेजसा । तप्तचामीकरप्रख्यः शतपत्रदलेक्षणः

તે પોતાના સ્વતેજથી મેરુ વગેરે પર્વતોને પણ ભેદી શકે એવો હતો. તે તપ્ત સુવર્ણ સમો તેજસ્વી હતો અને તેની આંખો શતદળ કમળની પાંખડીઓ જેવી હતી.

Verse 73

कुमारस्सुकुमाराणां रूपोदाहरणं महत् । शिवप्रियः शिवासक्तः शिवपदार्चकस्सदा

કુમાર સુકુમારોમાં મહાન રૂપનું ઉદાહરણ છે. તે શિવપ્રિય, શિવાસક્ત અને સદા શિવપાદોની આરાધના કરનાર છે.

Verse 74

सत्कृत्य शिवयोराज्ञां स मे दिशतु कांक्षितम् । ज्येष्ठा वरिष्ठा वरदा शिवयोर्यजनेरता

શિવ અને શક્તિની આજ્ઞાનું યથાવત્ સન્માન કરીને, તે મને ઇચ્છિત ફળ આપે—જે જ્યેષ્ઠા, વરિષ્ઠા, વરદાયિની અને શિવ-શક્તિના યજનમાં રત છે.

Verse 75

तयोराज्ञां पुरस्कृत्य सा मे दिशतु कांक्षितम् । त्रैलोक्यवंदिता साक्षादुल्काकारा गणांबिका

તે બંનેની આજ્ઞાને શિરોમણિ કરીને તે મને ઇચ્છિત વર આપે. ત્રૈલોક્યમાં વંદિત, ઉલ્કા-રૂપે સાક્ષાત્ પ્રગટ ગણાંબિકા.

Verse 76

जगत्सृष्टिविवृद्ध्यर्थं ब्रह्मणा ऽभ्यर्थिता शिवात् । शिवायाः प्रविभक्ताया भ्रुवोरन्तरनिस्सृताः

જગતની સૃષ્ટિ અને વૃદ્ધિ માટે બ્રહ્માએ શિવને પ્રાર્થના કરી; ત્યારે વિભક્તરૂપે પ્રગટ થયેલી શિવાના ભ્રૂમધ્યમાંથી તે પ્રકટ થયા.

Verse 77

दक्षायणी सती मेना तथा हैमवती ह्युमा । कौशिक्याश्चैव जननी भद्रकाल्यास्तथैव च

તે દક્ષાયણી સતી છે; તે જ મેના, હિમવતની પુત્રી ઉમા છે. તે જ કૌશિકીની જનની છે અને તેવી જ રીતે ભદ્રકાલીની પણ.

Verse 78

अपर्णायाश्च जननी पाटलायास्तथैव च । शिवार्चनरता नित्यं रुद्राणी रुद्रवल्लभा

તે અપર્ણા તથા પાટલા ની પણ જનની છે. નિત્ય શિવાર્ચનમાં રત તે રુદ્રાણી—રુદ્રની પ્રિયતમ છે.

Verse 79

सत्कृट्य शिवयोराज्ञां सा मे दिशतु कांक्षितम् । चंडः सर्वगणेशानः शंभोर्वदनसंभवः

શિવ અને દિવ્ય દંપતિની આજ્ઞા સન્માનપૂર્વક સ્વીકારી તે મને ઇચ્છિત વર આપે. ચંડ—સર્વ ગણોના અધિપતિ—શંભુના મુખમાંથી ઉત્પન્ન થયો.

Verse 80

सत्कृत्य शिवयोराज्ञां स मे दिशतु कांक्षितम् । पिंगलो गणपः श्रीमाञ्छिवासक्तः शिवप्रियः

શિવ અને દેવીની આજ્ઞા સન્માનપૂર્વક સ્વીકારી, શ્રીમાન પિંગલ નામનો ગણપતિ—શિવાસક્ત અને શિવપ્રિય—મને ઇચ્છિત ફળ આપે.

Verse 81

आज्ञया शिवयोरेव स मे कामं प्रयच्छतु । भृंगीशो नाम गणपः शिवराधनतत्परः

શિવ અને દેવીની જ આજ્ઞાથી તે મારી ઇચ્છા પૂર્ણ કરે. ભૃંગીશ નામનો તે ગણપતિ શિવારાધનમાં તત્પર છે.

Verse 82

सम्बन्धसामान्यविवक्षया कर्मणि पष्ठी । प्रयच्छतु स मे कामं पत्युराज्ञा पुरःसरम् । वीरभद्रो महातेजा हिमकुंदेंदुसन्निभः

અહીં ક્રિયા પ્રત્યે સામાન્ય સંબંધના અર્થમાં ષષ્ઠી વિભક્તિનો પ્રયોગ છે. મારા સ્વામીની આજ્ઞાને અગ્રેસર રાખીને મહાતેજસ્વી વીરભદ્ર મને ઇચ્છિત ફળ આપે; તે હિમ, કુંદ અને ચંદ્ર સમાન ધવળ છે.

Verse 83

भद्रकालीप्रियो नित्यं मात्ःणां चाभिरक्षिता । यज्ञस्य च शिरोहर्ता दक्षस्य च दुरात्मनः

તે સદા ભદ્રકાળીનો પ્રિય છે અને માતૃકાઓ દ્વારા રક્ષિત છે. એ જ યજ્ઞનું શિર હરણ કરનાર અને દુષ્ટમતિ દક્ષનું મસ્તક કાપનાર છે.

Verse 84

उपेंद्रेंद्रयमादीनां देवानामंगतक्षकः । शिवस्यानुचरः श्रीमाञ्छिवशासनपालकः

તે ઉપેન્દ્ર, ઇન્દ્ર, યમ વગેરે દેવોના અંગોનો ચેતન રક્ષક છે. તે શ્રીમાન શિવનો અનુચર છે અને શિવશાસનનો પાલક છે.

Verse 85

शिवयोः शासनादेव स मे दिशतु कांक्षितम् । सरस्वती महेशस्य वाक्सरोजसमुद्भवा

શિવ અને શિવાના આદેશથી તે મને ઇચ્છિત દાન આપે—મહેશના વાણી-સરોજમાંથી પ્રગટ થયેલી સરસ્વતી.

Verse 86

शिवयोः पूजने सक्ता स मे दिशतु कांक्षितम् । विष्णोर्वक्षःस्थिता लक्ष्मीः शिवयोः पूजने रता

શિવ-શિવાની પૂજામાં આસક્ત એવી તે મને ઇચ્છિત દાન આપે. વિષ્ણુના વક્ષસ્થળે વસતી લક્ષ્મી પણ શિવ-શિવાની પૂજામાં રત રહે છે.

Verse 87

शिवयोः शासनादेव सा मे दिशतु कांक्षितम् । महामोटी महादेव्याः पादपूजापरायणा

શિવ-શક્તિના આદેશથી જ તે મને ઇચ્છિત ફળ આપે—મહામોટી, જે મહાદેવીના ચરણપૂજનમાં સંપૂર્ણ પરાયણા છે।

Verse 88

तस्या एव नियोगेन सा मे दिशतु कांक्षितम् । कौशिकी सिंहमारूढा पार्वत्याः परमा सुता

તેણીની જ આજ્ઞાથી તે મને ઇચ્છિત ફળ આપે—સિંહ પર આરૂઢ કૌશિકી, પાર્વતીની પરમ પુત્રી।

Verse 89

विष्णोर्निद्रामहामाया महामहिषमर्दिनी । निशंभशुंभसंहत्री मधुमांसासवप्रिया

તે વિષ્ણુની યોગનિદ્રા બનતી મહામાયા છે; મહામહિષમર્દિની, નિશુંબ-શુંબ સંહારિણી, અને મધુ, માંસ તથા આસવના નૈવેદ્યમાં પ્રીતિ ધરાવનારી છે।

Verse 90

सत्कृत्य शासनं मातुस्सा मे दिशतु कांक्षितम् । रुद्रा रुद्रसमप्रख्याः प्रथमाः प्रथितौजसः

માતાના શાસનને યથોચિત સન્માન કરીને, તે મને ઇચ્છિત વર આપે. તે રુદ્રો સ્વયં રુદ્ર સમાન તેજસ્વી, અગ્રગણ્ય અને મહાબળથી પ્રસિદ્ધ હતા।

Verse 91

भूताख्याश्च महावीर्या महादेवसमप्रभाः । नित्यमुक्ता निरुपमा निर्द्वन्द्वा निरुपप्लवाः

‘ભૂત’ નામે પ્રસિદ્ધ તે ગણો મહાવીર્યવાન અને મહાદેવ સમાન પ્રભાવાળા હતા। તેઓ નિત્યમુક્ત, અનુપમ, દ્વંદ્વરહિત અને કોઈ વિઘ્ન-પતનથી અસ્પૃશ્ય હતા।

Verse 92

सशक्तयस्सानुचरास्सर्वलोकनमस्कृताः । सर्वेषामेव लोकानां सृष्टिसंहरणक्षमाः

તેઓ પોતાની-પોતાની દિવ્ય શક્તિઓથી યુક્ત, અનુચરો સહિત, સર્વ લોકોથી નમસ્કૃત હતા; અને સર્વ લોકોની સૃષ્ટિ તથા સંહાર કરવા સમર્થ હતા।

Verse 93

परस्परानुरक्ताश्च परस्परमनुव्रताः । परस्परमतिस्निग्धाः परस्परनमस्कृताः

તેઓ પરસ્પર અનુરક્ત હતા, એકબીજાના વ્રતના અનુગામી હતા; પરસ્પર અત્યંત સ્નેહાળ હતા અને એકબીજાને સદા નમસ્કાર કરતા હતા.

Verse 94

शिवप्रियतमा नित्यं शिवलक्षणलक्षिताः । सौम्याधारास्तथा मिश्राश्चांतरालद्वयात्मिकाः

તેઓ સદા શિવને અતિ પ્રિય છે, શિવલક્ષણોથી ચિહ્નિત છે. કેટલાક સૌમ્ય આધારવાળા છે અને કેટલાક મિશ્ર સ્વભાવના—દ્વિવિધ મધ્યાવસ્થાવાળા છે.

Verse 95

विरूपाश्च सुरूपाश्च नानारूपधरास्तथा । सत्कृत्य शिवयोराज्ञां ते मे कामं दिशंतु वै

તેઓ વિરূপ હોય કે સુરૂપ, તેમજ નાનાવિધ રૂપ ધારણ કરતા હોય—શિવ-શિવા દિવ્યયુગલની આજ્ઞાનું સન્માન કરીને, તેઓ નિશ્ચયે મારી ઇચ્છિત વરદાન આપે.

Verse 96

देव्या प्रियसखीवर्गो देवीलक्षणलक्षितः । सहितो रुद्रकन्याभिः शक्तिभिश्चाप्यनेकशः

દેવીની પ્રિય સખીઓનો વર્ગ, દેવીલક્ષણોથી ચિહ્નિત, રુદ્રકન્યાઓ સાથે તથા અનેક શક્તિરૂપો સાથે પણ એકત્ર હાજર હતો.

Verse 97

तृतीयावरणे शंभोर्भक्त्या नित्यं समर्चितः । सत्कृत्य शिवयोराज्ञां स मे दिशतु मंगलम्

શંભુના તૃતીય આવરણમાં ભક્તિપૂર્વક નિત્ય સમર્ચિત, અને શિવ-શિવા યુગલની આજ્ઞાનું સન્માન કરનાર—તે મને મંગલ પ્રદાન કરે.

Verse 98

दिवाकरो महेशस्य मूर्तिर्दीप्तिसुमंडलः । निर्गुणो गुणसंकीर्णस्तथैव गुणकेवलः

દિવાકર મહેશ્વરની સાક્ષાત્ મૂર્તિ છે, જે તેજના દીપ્તિમય મંડળથી ઘેરાયેલો છે. પ્રભુ નિર્ગુણ હોવા છતાં ગુણસંકીર્ણ રૂપે અને તેમ જ ગુણકેવલ રૂપે પણ પ્રગટ થાય છે.

Verse 99

अविकारात्मकश्चाद्य एकस्सामान्यविक्रियः । असाधारणकर्मा च सृष्टिस्थितिलयक्रमात्

તે અવિકાર-સ્વરૂપ, આદ્ય અને એકમાત્ર છે; છતાં સામાન્ય વિકૃતિ જેવી પરિવર્તનશીલતા ધરાવતો દેખાય છે. સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-લયના ક્રમથી પ્રવર્તતું હોવાથી તેનું કર્મ અસાધારણ અને અનુપમ છે.

Verse 100

एवं त्रिधा चतुर्धा च विभक्ताः पञ्चधा पुनः । चतुर्थावरणे शंभोः पूजितश्चानुगैः सह

આ રીતે તેઓ ત્રિધા, ચતુર્ધા અને ફરી પઞ્ચધા રૂપે વિભક્ત થાય છે. શંભુના ચતુર્થ આવરણમાં તેઓ પોતાના અનુગો (ગણો) સાથે પૂજિત થાય છે.

Verse 101

शिवप्रियः शिवासक्तः शिवपादार्चने रतः । सत्कृत्य शिवयोराज्ञां स मे दिशतु मंगलम्

જે શિવપ્રિય છે, શિવમાં આસક્ત છે અને શિવપાદાર્ચનમાં રત રહે છે; જે શિવ-શિવાની આજ્ઞાનો સત્કાર કરે છે—તે મને મંગળ પ્રદાન કરે.

Verse 102

दिवाकरषडंगानि दीप्ताद्याश्चाष्टशक्तयः । आदित्यो भास्करो भानू रविश्चेत्यनुपूर्वशः

દિવાકરને છ અંગો છે અને ‘દીપ્તા’ વગેરે આઠ શક્તિઓ પણ છે. ક્રમશઃ તે આદિત્ય, ભાસ્કર, ભાનુ અને રવિ તરીકે ઓળખાય છે.

Verse 103

अर्को ब्रह्मा तथा रुद्रो विष्नुश्चादित्यमूर्तयः । विस्तरासुतराबोधिन्याप्यायिन्यपराः पुनः

અર્ક (સૂર્ય), બ્રહ્મા, રુદ્ર અને વિષ્ણુ—આ આદિત્યના સ્વરૂપો છે. ફરી અન્ય પણ એવા ઉપદેશ/પ્રકાશ છે, જે વધુ વિસ્તૃત, વધુ સ્પષ્ટ બોધ આપનાર અને સાધકને પોષનાર છે।

Verse 104

उषा प्रभा तथा प्राज्ञा संध्या चेत्यपि शक्तयः । सोमादिकेतुपर्यंता ग्रहाश्च शिवभाविताः

ઉષા, પ્રભા, પ્રાજ્ઞા અને સંધ્યા—આ પણ શક્તિઓ છે; અને સોમથી લઈને કેતુ સુધીના સર્વ ગ્રહો શિવભાવથી વ્યાપ્ત, પ્રેરિત અને નિયંત્રિત છે।

Verse 105

शिवयोराज्ञयानुन्ना मंगलं प्रदिशंतु मे । अथवा द्वादशादित्यास्तथा द्वादश शक्तयः

શિવ અને દેવી (શિવા) ની આજ્ઞાથી પ્રેરિત થઈ મને મંગળ પ્રદાન કરો. અથવા દ્વાદશ આદિત્યો અને તેમ જ દ્વાદશ શક્તિઓ મને કલ્યાણ અને આરોગ્ય અર્પણ કરો।

Verse 106

ऋषयो देवगंधर्वाः पन्नगाप्सरसां गणाः । ग्रामण्यश्च तथा यक्षा राक्षसाश्चासुरास्तथा

ઋષિઓ, દેવગંધર્વો, નાગો અને અપ્સરાઓના ગણ, ગ્રામના નેતાઓ, તેમજ યક્ષો, રાક્ષસો અને અસુરો—આ બધા (ત્યાં) એકત્ર થયા હતા।

Verse 107

सप्तसप्तगणाश्चैते सप्तच्छंदोमया हयाः । वालखिल्या दयश्चैव सर्वे शिवपदार्चकाः

આ સાત-સાતના ગણસમૂહો છે અને સાત વૈદિક છંદોથી બનેલા અશ્વો છે. વાલખિલ્ય આદિ સર્વે ભગવાન શિવના પવિત્ર ચરણોના આરાધક છે.

Verse 108

सत्कृत्यशिवयोराज्ञां मंगलं प्रदिशंतु मे । ब्रह्माथ देवदेवस्य मूर्तिर्भूमण्डलाधिपः

શિવની આજ્ઞાનું યથાવત્ સન્માન કરીને મને મંગળ પ્રાપ્ત થાઓ. દેવોના દેવની મૂર્તિ એવા બ્રહ્મા જ આ ભૂમંડળના અધિપતિ છે.

Verse 109

चतुःषष्टिगुणैश्वर्यो बुद्धितत्त्वे प्रतिष्ठितः । निर्गुणो गुणसंकीर्णस्तथैव गुणकेवलः

બુદ્ધિતત્ત્વમાં પ્રતિષ્ઠિત પ્રભુ ચોસઠ દિવ્ય ગુણોથી યુક્ત ઐશ્વર્યવાન છે. છતાં તે નિર્ગુણ છે; અને શાસ્ત્રદૃષ્ટિએ ગુણસંકીર્ણ તથા ગુણકેવલ રૂપે પણ વર્ણવાય છે.

Verse 110

अविकारात्मको देवस्ततस्साधारणः पुरः । असाधारणकर्मा च सृष्टिस्थितिलयक्रमात्

તે દેવ (શિવ) અવિકાર સ્વરૂપ છે; તેથી તે સર્વસાધારણ, સર્વવ્યાપી સત્યરૂપે સર્વના અગ્રે સ્થિત છે. પરંતુ સૃષ્ટિ‑સ્થિતિ‑લયના ક્રમમાં તેનું કર્મ અસાધારણ, અનન્ય છે.

Verse 111

भुवं त्रिधा चतुर्धा च विभक्तः पञ्चधा पुनः । चतुर्थावरणे शंभो पूजितश्च सहानुगैः

ભૂલોક પ્રથમ ત્રિધા, પછી ચતુર્ધા અને ફરી પંચધા રીતે વિભાજિત થયો. હે શંભો! ચોથા આવરણમાં તે પોતાના અનુગણો સહિત પૂજિત થયો.

Verse 112

शिवप्रियः शिवासक्तश्शिवपादार्चने रतः । सत्कृत्य शिवयोराज्ञां स मे दिशतु मंगलम्

જે શિવનો પ્રિય, શિવમાં આસક્ત, શિવપાદાર્ચનમાં રત અને શિવ-શિવા દિવ્ય યુગલની આજ્ઞાનું સન્માન કરનાર છે—તે મને મંગળ પ્રદાન કરે.

Verse 113

हिरण्यगर्भो लोकेशो विराट्कालश्च पूरुषः । सनत्कुमारः सनकः सनंदश्च सनातनः

તે હિરણ્યગર્ભ, લોકેશ્વર છે; તે જ વિરાટ્, કાળસ્વરૂપ અને પરમ પુરુષ છે. તે જ સનત્કુમાર, સનક, સનંદ અને સનાતન—નિત્ય ઋષિરૂપે પ્રગટે છે.

Verse 114

प्रजानां पतयश्चैव दक्षाद्या ब्रह्मसूनवः । एकादश सपत्नीका धर्मस्संकल्प एव च

પ્રજાઓના પતિઓ—દક્ષ વગેરે—બ્રહ્માના માનસપુત્રો જ હતા. આવા અગિયાર પ્રજાપતિઓ પોતાની પોતાની પત્ની સાથે હતા; અને તેમાં ધર્મ તથા સંકલ્પ પણ હતા.

Verse 115

शिवार्चनरताश्चैते शिवभक्तिपरायणाः । शिवाज्ञावशगास्सर्वे दिशंतु मम मंगलम्

શિવાર્ચનમાં રત, શિવભક્તિમાં પરાયણ અને શિવાજ્ઞાને વશ એવા આ સર્વ ભક્તો મને મંગળ પ્રદાન કરે.

Verse 116

चत्वारश्च तथा वेदास्सेतिहासपुराणकाः । धर्मशास्त्राणि विद्याभिर्वैदिकीभिस्समन्विताः

ચાર વેદો, ઇતિહાસ-પુરાણો સહિત, અને વૈદિક વિદ્યાઓથી સમન્વિત ધર્મશાસ્ત્રો—આ બધાં ધર્મજ્ઞાન તથા પ્રભુની કૃપાથી મોક્ષપર્યંત માર્ગબોધ માટે પ્રમાણભૂત આધારરૂપે સ્થાપિત છે।

Verse 117

परस्परविरुद्धार्थाः शिवप्रकृतिपादकाः । सत्कृत्य शिवयोराज्ञां मंगलं प्रदिशंतु मे

ભલે તેમના અર્થ પરસ્પર વિરુદ્ધ જણાય, તથાપિ અંતે તેઓ શિવના તત્ત્વ-સ્વરૂપનું જ પ્રકટન કરે છે। શિવાજ્ઞાનું સન્માન કરીને તેઓ મને મંગળ પ્રદાન કરે।

Verse 118

अथ रुद्रो महादेवः शंभोर्मूर्तिर्गरीयसी । वाह्नेयमण्डलाधीशः पौरुषैश्वर्यवान्प्रभुः

ત્યારે રુદ્ર મહાદેવ શંભુની સર્વોત્કૃષ્ટ મૂર્તિરૂપે પ્રગટ થયા—અગ્નિમંડળના અધીશ્વર, સર્વશક્તિમાન પ્રભુ, પરમ દિવ્ય ઐશ્વર્યથી યુક્ત।

Verse 119

शिवाभिमानसंपन्नो निर्गुणस्त्रिगुणात्मकः । केवलं सात्त्विकश्चापि राजसश्चैव तामसः

શિવાભિમાનથી સંપન્ન તે નિર્ગુણ હોવા છતાં ત્રિગુણાત્મક છે; તે ક્યારેક માત્ર સાત્ત્વિક, અને ક્યારેક રાજસ તથા તામસ રૂપે પણ પ્રગટ થાય છે।

Verse 120

अविकाररतः पूर्वं ततस्तु समविक्रियः । असाधारणकर्मा च सृष्ट्यादिकरणात्पृथक्

પ્રથમ તે અવિકાર અવસ્થામાં સ્થિર રહે છે; પછી સમભાવથી વિક્રિયા—પ્રકટીકરણ—માં પ્રવૃત્ત થાય છે. તેનું કર્મ અસાધારણ છે, સૃષ્ટિ આદિ કરનાર સામાન્ય કરણોથી ભિન્ન છે।

Verse 121

ब्रह्मणोपि शिरश्छेत्ता जनकस्तस्य तत्सुतः । जनकस्तनयश्चापि विष्णोरपि नियामकः

જેણે બ્રહ્માનું પણ શિરચ્છેદ કર્યું, એ જ તેનો જનક પણ છે અને તેનો પુત્ર પણ; અને તે જનકનો પુત્ર તો વિષ્ણુનો પણ નિયામક છે.

Verse 122

बोधकश्च तयोर्नित्यमनुग्रहकरः प्रभुः । अंडस्यांतर्बहिर्वर्ती रुद्रो लोकद्वयाधिपः

એ પ્રભુ તે બંનેને સદા બોધ આપનાર અને સતત અનુગ્રહ કરનાર છે; અંડની અંદર અને બહાર નિવાસ કરનાર રુદ્ર બે લોકનો અધિપતિ છે.

Verse 123

शिवप्रियः शिवासक्तः शिवपादार्चने रतः । शिवस्याज्ञां पुरस्कृत्य स मे दिशतु मंगलम्

જે શિવનો પ્રિય, શિવમાં આસક્ત, શિવપાદાર્ચનમાં રત, અને શિવની આજ્ઞાને અગ્રસ્થ રાખીને ચાલે—તે મને મંગળ આપે.

Verse 124

तस्य ब्रह्म षडंगानि विद्येशांतं तथाष्टकम् । चत्वारो मूर्तिभेदाश्च शिवपूर्वाः शिवार्चकाः

તે પરબ્રહ્મ માટે ષડંગ (છ અંગ) છે, તેમજ વિદ્યેશ સુધીનું અષ્ટક પણ છે; અને શિવથી આરંભ થતા ચાર મૂર્તિભેદ પણ છે—જે શિવના અર્ચક છે.

Verse 125

शिवो भवो हरश्चैव मृडश्चैव तथापरः । शिवस्याज्ञां पुरस्कृत्य मंगलं प्रदिशंतु मे

ભવ, હર અને મૃડ નામે પ્રસિદ્ધ એવા શિવ તથા અન્ય દિવ્ય સ્વરૂપો, શિવની આજ્ઞાને અગ્રસ્થાને રાખીને મને મંગળ પ્રદાન કરો.

Verse 126

अथ विष्णुर्महेशस्य शिवस्यैव परा तनुः । वारितत्त्वाधिपः साक्षादव्यक्तपदसंस्थितः

હવે વિષ્ણુ મહેશના—અર્થાત્ સ્વયં શિવના—પરમ તનુ છે; તે સాక్షાત્ વારી-તત્ત્વનો અધિપતિ અને અવ્યક્ત-પદમાં સ્થિત છે.

Verse 127

निर्गुणस्सत्त्वबहुलस्तथैव गुणकेवलः । अविकाराभिमानी च त्रिसाधारणविक्रियः

તે નિર્ગુણ છે, છતાં પ્રકટ-લીલા માટે સત્ત્વપ્રધાન કહેવાય છે; ગુણોના આધારરૂપ પણ તે જ છે. વાસ્તવમાં અવિકાર હોવા છતાં લોકશિક્ષા માટે ‘હું કરું છું’ એવો અભિમાન ધારણ કરે છે અને ત્રિગુણ-સાધારણ વિકારો પ્રગટ કરે છે, પણ પોતે વિકૃત થતો નથી.

Verse 128

असाधारणकर्मा च सृष्ट्यादिकरणात्पृथक् । दक्षिणांगभवेनापि स्पर्धमानः स्वयंभुवा

તે અસાધારણ કર્મશક્તિ ધરાવતો હતો, સૃષ્ટિ આદિના સામાન્ય કારણોથી ભિન્ન; અને પ્રભુના દક્ષિણ અંગથી જન્મેલો હોવા છતાં સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા) સાથે સ્પર્ધા કરતો હતો।

Verse 129

आद्येन ब्रह्मणा साक्षात्सृष्टः स्रष्टा च तस्य तु । अंडस्यांतर्बहिर्वर्ती विष्णुर्लोकद्वयाधिपः

આદ્ય બ્રહ્માએ વિષ્ણુને પ્રત્યક્ષ રીતે સર્જ્યા; અને તેઓ પણ તે વ્યવસ્થામાં સ્રષ્ટા બન્યા। અંડના અંદર અને બહાર નિવાસ કરીને વિષ્ણુ બે લોકના અધિપતિ છે; પરંતુ શૈવ દૃષ્ટિએ પરમ પતિ શિવ જ સર્વ અધિકાર-સીમાઓથી પરે પરમ સ્ત્રોત છે।

Verse 130

असुरांतकरश्चक्री शक्रस्यापि तथानुजः । प्रादुर्भूतश्च दशधा भृगुशापच्छलादिह

અહીં ચક્રધારી, અસુરાંતક અને શક્ર (ઇન્દ્ર) નો અનુજ, ભૃગુના શાપના બહાને દશ રૂપે પ્રાદુર્ભૂત થયો।

Verse 131

भूभारनिग्रहार्थाय स्वेच्छयावातरक्षितौ । अप्रमेयबलो मायी मायया मोहयञ्जगत्

પૃથ્વીના ભારને દમન કરવા માટે તેણે પોતાની ઇચ્છાથી અવતાર ધારણ કર્યો। અપ્રમેય બળવાળો તે માયાધીશ પોતાની માયાથી જગતને મોહે છે।

Verse 132

मूर्तिं कृत्वा महाविष्णुं सदाशिष्णुमथापि वा । वैष्णवैः पूजितो नित्यं मूर्तित्रयमयासने

મહાવિષ્ણુની—અથવા સદાશિવની પણ—મૂર્તિ બનાવી, ત્રિમૂર્તિમય આસન પર બિરાજમાન તેને વૈષ્ણવો નિત્ય પૂજે છે।

Verse 133

शिवप्रियः शिवासक्तः शिवपादार्चने रतः । शिवस्याज्ञां पुरस्कृत्य स मे दिशतु मंगलम्

જે શિવને પ્રિય છે, શિવમાં આસક્ત છે, શિવપાદ-અર્ચનમાં રત છે અને શિવની આજ્ઞાને સર્વોપરી રાખે છે—તે મને મંગળ પ્રદાન કરે.

Verse 134

वासुदेवो ऽनिरुद्धश्च प्रद्युम्नश्च ततः परः । संकर्षणस्समाख्याताश्चतस्रो मूर्तयो हरेः

વાસુદેવ, અનિરુદ્ધ, પ્રદ્યુમ્ન અને ત્યારપછી સંકર્ષણ—આ હરીની ચાર મૂર્તિઓ (વ્યૂહ) તરીકે ઘોષિત છે.

Verse 135

मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नारसिंहो ऽथ वामनः । रामत्रयं तथा कृष्णो विष्णुस्तुरगवक्त्रकः

મત્સ્ય, કૂર્મ, વરાહ, પછી નરસિંહ અને વામન; ત્રણ રામ અને કૃષ્ણ—અને અશ્વમુખ હયગ્રીવ વિષ્ણુ સહિત—આ વિષ્ણુના અવતાર કહેવાય છે. શૈવ દૃષ્ટિએ આ પ્રસિદ્ધ રૂપો પ્રભુની વિશ્વવ્યવસ્થામાં કાર્ય કરે છે; પરંતુ મુક્તિ અંતે સર્વબંધનોથી પર પરમ પતિ શિવની ભક્તિથી જ સિદ્ધ થાય છે.

Verse 136

चक्रं नारायणस्यास्त्रं पांचजन्यं च शार्ङ्गकम् । सत्कृत्य शिवयोराज्ञां मंगलं प्रदिशंतु मे

નારાયણનું ચક્રાસ્ત્ર, પાંછજન્ય શંખ અને શારઙ્ગ ધનુષ—શિવ-શિવાની આજ્ઞાનું સન્માન કરીને—મને મંગળ પ્રદાન કરે.

Verse 137

प्रभा सरस्वती गौरी लक्ष्मीश्च शिवभाविता । शिवयोः शासनादेता मंगलं प्रदिशंतु मे

પ્રભા, સરસ્વતી, ગૌરી અને લક્ષ્મી—શિવભાવથી ભાવિત—શિવ અને શિવાની આજ્ઞાથી મને મંગળ પ્રદાન કરે.

Verse 138

इन्द्रो ऽग्निश्च यमश्चैव निरृतिर्वरुणस्तथा । वायुः सोमः कुबेरश्च तथेशानस्त्रिशूलधृक्

ઇન્દ્ર, અગ્નિ અને યમ; તેમજ નિરૃતિ અને વરુણ પણ; વાયુ, સોમ અને કુબેર—અને ત્રિશૂલધારી ઈશાન પણ (અહીં ગણવામાં/હાજર છે).

Verse 139

सर्वे शिवार्चनरताः शिवसद्भावभाविताः । सत्कृत्य शिवयोराज्ञां मंगलं प्रदिशंतु मे

જે સર્વે શિવાર્ચનમાં રત છે અને શિવ પ્રત્યે સચ્ચા ભાવથી ભાવિત છે, તેઓ શિવ-શિવા (દિવ્ય યુગલ)ની આજ્ઞાનું સન્માન કરીને મને મંગળ પ્રદાન કરે.

Verse 140

त्रिशूलमथ वज्रं च तथा परशुसायकौ । खड्गपाशांकुशाश्चैव पिनाकश्चायुधोत्तमः

પછી ત્રિશૂલ અને વજ્ર; તેમજ પરશુ અને બાણ; ખડ્ગ, પાશ અને અંકુશ પણ—અને આયુધોમાં શ્રેષ્ઠ પિનાક (શિવનું ધનુષ્ય).

Verse 141

दिव्यायुधानि देवस्य देव्याश्चैतानि नित्यशः । सत्कृत्य शिवयोराज्ञां रक्षां कुर्वंतु मे सदा

દેવના આ દિવ્ય આયુધો અને દેવીના પણ આ આયુધો નિત્ય કાર્યરત રહે. શિવ અને શિવાની આજ્ઞાનું સન્માન કરીને તેઓ સદા મારી રક્ષા કરે.

Verse 142

वृषरूपधरो देवः सौरभेयो महाबलः । वडवाख्यानलस्पर्धां पञ्चगोमातृभिर्वृतः

સુરભીથી ઉત્પન્ન તે મહાબલી દેવ વૃષભરૂપ ધારણ કરનાર હતો. પંચ ગોમાતાઓથી ઘેરાયેલો તે વડવાનલ અગ્નિના દાહક તેજ સાથે પણ સ્પર્ધા કરતો હતો।

Verse 143

वाहनत्वमनुप्राप्तस्तपसा परमेशयोः । तयोराज्ञां पुरस्कृत्य स मे कामं प्रयच्छतु

પરમેશ્વર-પરમેશ્વરીની તપસ્યાથી જેને વાહનત્વ પ્રાપ્ત થયું છે, તે તેમની આજ્ઞાને સર્વોપરી રાખીને મને ઇચ્છિત વર આપે।

Verse 144

नंदा सुनंदा सुरभिः सुशीला सुमनास्तथा । पञ्चगोमातरस्त्वेताश्शिवलोके व्यवस्थिताः

નંદા, સુનંદા, સુરભિ, સુશીલા અને સુમના—આ પાંચ ગોમાતાઓ શિવલોકમાં પ્રતિષ્ઠિત થઈ વસે છે।

Verse 145

शिवभक्तिपरा नित्यं शिवार्चनपरायणाः । शिवयोः शासनादेव दिशंतु मम वांछितम्

જે સદા શિવભક્તિમાં તત્પર અને શિવાર્ચનમાં પરાયણ છે, તેઓ શિવ-શક્તિના આદેશથી જ મને મારું વાંછિત આપો।

Verse 146

क्षेत्रपालो महातेजा नील जीमूतसन्निभः । दंष्ट्राकरालवदनः स्फुरद्रक्ताधरोज्ज्वलः

મહાતેજસ્વી ક્ષેત્રપાલ નિલા વરસાદી વાદળોના સમૂહ સમાન પ્રગટ થયો; તેની દંષ્ટ્રાઓથી ભયંકર મુખાકૃતિ હતી અને લાલ અધર ઝગમગતા હતા।

Verse 147

रक्तोर्ध्वमूर्धजः श्रीमान्भ्रुकुटीकुटिलेक्षणः । रक्तवृत्तत्रिनयनः शशिपन्नगभूषणः

તે શ્રીમાન હતો; તેના રક્તવર્ણ વાળ ઉપર ઊભા હતા, વાંકી ભ્રુકુટીથી તેની દૃષ્ટિ ઉગ્ર હતી. તેના ત્રણ નેત્ર ગોળ અને લાલ હતા, અને તે ચંદ્ર તથા નાગના ભૂષણોથી અલંકૃત હતો।

Verse 148

नग्नस्त्रिशूलपाशासिकपालोद्यतपाणिकः । भैरवो भैरवैः सिद्धैर्योगिनीभिश्च संवृतः

નગ્ન, ત્રિશૂલ, પાશ, ખડ્ગ અને કપાલપાત્ર ઊંચે ધારણ કરેલા હાથોવાળો ભૈરવ, ભૈરવો, સિદ્ધો અને યોગિનીઓથી ઘેરાયેલો ઊભો રહ્યો।

Verse 149

क्षेत्रेक्षेत्रे समासीनः स्थितो यो रक्षकस्सताम् । शिवप्रणामपरमः शिवसद्भावभावितः

તે દરેક પવિત્ર ક્ષેત્રમાં આસનસ્થ રહી ત્યાં જ પ્રતિષ્ઠિત રહે છે, સજ્જનોનો રક્ષક છે. શિવપ્રણામમાં પરમ, તેનું અંતઃકરણ શિવના સદ્ભાવથી પરિપૂર્ણ છે.

Verse 150

शिवश्रितान्विशेषेण रक्षन्पुत्रानिवौरसान् । सत्कृत्य शिवयोराज्ञां स मे दिशतु मङ्गलम्

જે શિવશરણાગતોને વિશેષ રીતે પોતાના ઔરસ પુત્રોની જેમ રક્ષે છે અને શિવ-શિવા (દિવ્ય દંપતિ)ની આજ્ઞાનું યથાવત્ સન્માન કરીને પાલન કરે છે—તે મને મંગળ આપે.

Verse 151

तालजङ्घादयस्तस्य प्रथमावरणेर्चिताः । सत्कृत्य शिवयोराज्ञां चत्वारः समवन्तु माम्

તેમના પ્રથમ આવરણમાં તાલજંઘ વગેરે પૂજિત થયા. શિવ-શિવા ની આજ્ઞાનું યથાવત્ સન્માન કરીને તે ચારેય મારા પાસે આવી મને સહાય કરે.

Verse 152

भैरवाद्याश्च ये चान्ये समंतात्तस्य वेष्टिताः । ते ऽपि मामनुगृह्णंतु शिवशासनगौरवात्

ભૈરવ વગેરે અને જે અન્ય સર્વ સત્તાઓ તેમને ચારે તરફથી ઘેરી રહી છે, તેઓ પણ શિવશાસનની મહિમાના ગૌરવથી મારા પર અનુગ્રહ કરે.

Verse 153

नारदाद्याश्च मुनयो दिव्या देवैश्च पूजिताः । साध्या मागाश्च ये देवा जनलोकनिवासिनः

નારદ આદિ દિવ્ય મુનિઓ—જેઓ દેવોથી પણ પૂજિત છે—અને જનલોકનિવાસી સાધ્ય તથા માગ નામના દેવગણ (ત્યાં ઉપસ્થિત હતા).

Verse 154

विनिवृत्ताधिकाराश्च महर्लोकनिवासिनः । सप्तर्षयस्तथान्ये वै वैमानिकगुणैस्सह

મહર્લોકના નિવાસીઓ—જેઓ લોકિક અધિકાર-કાર્યમાંથી નિવૃત્ત થયા છે—સપ્તર્ષિ તથા અન્ય પણ, વૈમાનિક ગુણોથી યુક્ત દિવ્ય જન સાથે (ત્યાં હતા).

Verse 155

सर्वे शिवार्चनरताः शिवाज्ञावशवर्तिनः । शिवयोराज्ञया मह्यं दिशंतु मम कांक्षितम् १

શિવાર્ચનમાં રત અને શિવની આજ્ઞાધીન રહેનારા સૌ, શિવ-શક્તિ દિવ્ય યુગલની આજ્ઞાથી મને મારું ઇચ્છિત પ્રદાન કરો।

Verse 156

गंधर्वाद्याः पिशाचांताश्चतस्रो देवयोनयः । सिद्धा विद्याधराद्याश्च ये ऽपि चान्ये नभश्चराः

ગંધર્વોથી પિશાચો સુધી—આ દેવયોનિના ચાર વર્ગો છે; તેમજ સિદ્ધ, વિદ્યાધર આદિ અને અન્ય આકાશચારી સત્તાઓ પણ (સમાવિષ્ટ હતા).

Verse 157

असुरा राक्षसाश्चैव पातालतलवासिनः । अनंताद्याश्च नागेन्द्रा वैनतेयादयो द्विजाः

પાતાળતલમાં વસતા અસુરો અને રાક્ષસો પણ; તેમજ અનંત આદિ નાગેન્દ્રો; અને વૈનતેય (ગરુડ) આદિ દ્વિજ પણ—સર્વે (ત્યાં સમાવિષ્ટ હતા).

Verse 158

कूष्मांडाः प्रेतवेताला ग्रहा भूतगणाः परे । डाकिन्यश्चापि योगिन्यः शाकिन्यश्चापि तादृशाः

કૂષ્માંડ, પ્રેત અને વેતાળ, ક્રૂર ગ્રહો તથા અન્ય ભૂતગણ—ડાકિનીઓ, યોગિનીઓ તેમજ શાકિનીઓ અને તે જ પ્રકારના અન્ય સત્ત્વો।

Verse 159

क्षेत्रारामगृहादीनि तीर्थान्यायतनानि च । द्वीपाः समुद्रा नद्यश्च नदाश्चान्ये सरांसि च

ક્ષેત્ર, આરામ અને ગૃહાદિ; તીર્થો અને આયતનો પણ; દ્વીપો, સમુદ્રો, નદીઓ અને નાળાં, તેમજ અન્ય સરોવરો પણ—(બધું જ તેમાં આવે છે).

Verse 160

गिरयश्च सुमेर्वाद्याः कननानि समंततः । पशवः पक्षिणो वृक्षाः कृमिकीटादयो मृगाः

સુમેરુ વગેરે પર્વતો, સર્વત્રનાં વનો; પશુઓ, પક્ષીઓ, વૃક્ષો, તેમજ કૃમિ-કીટકો અને વિવિધ વન્ય મૃગ—બધાં (તે સર્વવ્યાપી દૃશ્યમાં) હાજર હતા।

Verse 161

भुवनान्यपि सर्वाणि भुवनानामधीश्वरः । अण्डान्यावरणैस्सार्धं मासाश्च दश दिग्गजाः

તે સર્વ ભુવનોના અધિેશ્વર છે. આવરણો સહિતનાં બ્રહ્માંડ, માસો અને દસ દિગ્ગજ—બધું જ તેમના અધિન છે।

Verse 162

वर्णाः पदानि मंत्राश्च तत्त्वान्यपि सहाधिपैः । ब्रह्मांडधारका रुद्रा रुद्राश्चान्ये सशक्तिकाः

વર્ણો, પદો અને મંત્રો; તેમજ અધિપતિઓ સહિતનાં તત્ત્વો પણ—બ્રહ્માંડને ધારણ કરનારા રુદ્રો દ્વારા ધારિત છે; અને અન્ય રુદ્રો પણ, પોતાની-પોતાની શક્તિથી યુક્ત, (તેને ધારણ કરે છે).

Verse 163

यच्च किंचिज्जगत्यस्मिन्दृष्टं चानुमितं श्रुतम् । सर्वे कामं प्रयच्छन्तु शिवयोरेव शासनात्

આ જગતમાં જે કંઈ દેખાયું, અનુમાનથી જાણાયું કે સાંભળાયું છે—તે સર્વ શિવ અને તેમની શક્તિના આદેશથી જ ઇચ્છિત સિદ્ધિ આપે।

Verse 164

अथ विद्या परा शैवी पशुपाशविमोचिनी । पञ्चार्थसंज्ञिता दिव्या पशुविद्याबहिष्कृता

હવે પરમ શૈવી વિદ્યા ઉપદેશાય છે—જે બંધાયેલ જીવને પાશબંધનથી મુક્ત કરે છે. આ ‘પંચાર્થ’ નામે પ્રસિદ્ધ દિવ્ય સિદ્ધાંત છે, જે પશુવિદ્યા (નિમ્ન, બંધનકારી જ્ઞાન)થી પર છે।

Verse 165

शास्त्रं च शिवधर्माख्यं धर्माख्यं च तदुत्तरम् । शैवाख्यं शिवधर्माख्यं पुराणं श्रुतिसंमितम्

‘શિવધર્મ’ નામનું એક શાસ્ત્ર છે, અને તેનું ઉત્તરભાગ ‘ધર્મ’ કહેવાય છે. આ પુરાણ ‘શૈવ’ તરીકે તથા ‘શિવધર્મ’ તરીકે પણ પ્રસિદ્ધ છે, અને શ્રુતિ (વેદ)ના પ્રમાણ સાથે સુસંગત છે।

Verse 166

शैवागमाश्च ये चान्ये कामिकाद्याश्चतुर्विधाः । शिवाभ्यामविशेषेण सत्कृत्येह समर्चिताः

અહીં શૈવ આગમો તથા અન્ય—કામિકાદિ ચતુર્વિધ આગમો—કોઈ ભેદ વિના શિવ અને દેવી દ્વારા સમાન રીતે સન્માનિત અને યોગ્ય રીતે પૂજિત છે।

Verse 167

ताभ्यामेव समाज्ञाता ममाभिप्रेतसिद्धये । कर्मेदमनुमन्यंतां सफलं साध्वनुष्ठितम्

મારા અભિપ્રેતની સિદ્ધિ માટે તે બંને દ્વારા જ આ આજ્ઞા આપવામાં આવી છે. તેઓ આ કર્મને અનુમોદન આપે—આ સદ્વિધિથી અનુષ્ઠિત થઈ ફળદાયક બને।

Verse 168

श्वेताद्या नकुलीशांताः सशिष्याश्चापि देशिकाः । तत्संततीया गुरवो विशेषाद्गुरवो मम

શ્વેતથી લઈને નકુલીષ સુધી તે દેશિક આચાર્યો શિષ્યો સહિત પૂજ્ય ગુરુઓ છે; અને તેમની પરંપરામાં આવેલા ગુરુઓ તો વિશેષ કરીને મારા પરમગુરુઓ છે.

Verse 169

शैवा माहेश्वराश्चैव ज्ञानकर्मपरायणाः । कर्मेदमनुमन्यंतां सफलं साध्वनुष्ठितम्

જ્ઞાન અને કર્મ—બન્નેમાં પરાયણ શૈવ અને માહેશ્વરજન આ વિધિને અનુમોદન કરે; આ કર્મ સદ્વિધિથી થયું છે અને નિશ્ચયે ફળદાયક છે.

Verse 170

लौकिका ब्राह्मणास्सर्वे क्षत्रियाश्च विशः क्रमात् । वेदवेदांगतत्त्वज्ञाः सर्वशास्त्रविशारदाः

બધા લોકિક જન—બ્રાહ્મણો, અને ક્રમશઃ ક્ષત્રિયો તથા વૈશ્યો—વેદ અને વેદાંગોના તત્ત્વજ્ઞ હતા તથા સર્વ શાસ્ત્રોમાં પારંગત હતા.

Verse 171

सांख्या वैशेषिकाश्चैव यौगा नैयायिका नराः । सौरा ब्रह्मास्तथा रौद्रा वैष्णवाश्चापरे नराः

કેટલાક પુરુષ સાંખ્ય અને વૈશેષિક મતના; કેટલાક યોગી અને નૈયાયિક. કેટલાક સૌર, કેટલાક બ્રહ્માભક્ત, કેટલાક રૌદ્ર (રુદ્રોપાસક), અને અન્ય વૈષ્ણવ છે.

Verse 172

शिष्टाः सर्वे विशिष्टा च शिवशासनयंत्रिताः । कर्मेदमनुमन्यंतां ममाभिप्रेतसाधकम्

શિવશાસનના અનુશાસનમાં નિયંત્રિત સર્વ શિષ્ટ અને વિશિષ્ટ જન આ કર્મને અનુમોદન કરે; આ મારા અભિપ્રેત હેતુને સિદ્ધ કરે છે.

Verse 173

शैवाः सिद्धांतमार्गस्थाः शैवाः पाशुपतास्तथा । शैवा महाव्रतधराः शैवाः कापालिकाः परे

કેટલાક શૈવ સિદ્ધાંત-માર્ગમાં સ્થિત છે, કેટલાક પાશુપત પણ છે. કેટલાક શૈવ મહાવ્રતધારી છે અને કેટલાક અન્ય કાપાલિક—આ રીતે શિવભક્તોના અનેક ભેદ છે.

Verse 174

शिवाज्ञापालकाः पूज्या ममापि शिवशासनात् । सर्वे ममानुगृह्णंतु शंसंतु सफलक्रियाम्

શિવની આજ્ઞા પાળનારા શિવશાસનથી—મારા દ્વારા પણ—પૂજ્ય છે. તેઓ સર્વે મને અનુગ્રહ કરે અને મારી ક્રિયાઓને ફળદાયી કહી પ્રગટ કરે.

Verse 175

दक्षिणज्ञाननिष्ठाश्च दक्षिणोत्तरमार्गगाः । अविरोधेन वर्तंतां मंत्रश्रेयो ऽर्थिनो मम

દક્ષિણ જ્ઞાનપ્રવાહમાં નિષ્ઠાવાન અને દક્ષિણ-ઉત્તર બંને માર્ગે ચાલનારા પરસ્પર વિરોધ વિના વર્તે—મારા હિતાર્થે મંત્રજન્ય પરમ શ્રેયના સાધક બનીને.

Verse 176

नास्तिकाश्च शठाश्चैव कृतघ्नाश्चैव तामसाः । पाषंडाश्चातिपापाश्च वर्तंतां दूरतो मम

નાસ્તિક, શઠ, કૃતઘ્ન અને તામસ બુદ્ધિવાળા; પાખંડી અને અતિપાપી—એ બધા મારાથી દૂર જ રહે.

Verse 177

बहुभिः किं स्तुतैरत्र ये ऽपि के ऽपिचिदास्तिकाः । सर्वे मामनुगृह्णंतु संतः शंसंतु मंगलम्

અહીં ઘણી સ્તુતિઓનો શું ઉપયોગ? જે કોઈ પણ આસ્તિક હોય, તેઓ સર્વે મને અનુગ્રહ કરે; અને સદ્ગણીઓ મંગળનું ઘોષણ કરે.

Verse 178

नमश्शिवाय सांबाय ससुतायादिहेतवे । पञ्चावरणरूपेण प्रपञ्चेनावृताय ते

આદિ કારણ એવા, અંબા સહિત તથા પુત્ર સહિત શિવને નમસ્કાર. હે પ્રભુ, પંચ-આવરણરૂપે પ્રપંચથી આવૃત જણાતા તમને નમઃ।

Verse 179

इत्युक्त्वा दंडवद्भूमौ प्रणिपत्य शिवं शिवाम् । जपेत्पञ्चाक्षरीं विद्यामष्टोत्तरशतावराम्

આમ કહી દંડવત્ ભૂમિ પર પડી શિવ અને શિવા (પાર્વતી)ને સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરવો. પછી પંચાક્ષરી વિદ્યા ‘નમઃ શિવાય’નું ૧૦૮ વાર જપ કરવો.

Verse 180

तथैव शक्तिविद्यां च जपित्वा तत्समर्पणम् । कृत्वा तं क्षमयित्वेशं पूजाशेषं समापयेत्

એ જ રીતે શક્તિ-વિદ્યાનો પણ જપ કરીને તેને પ્રભુને અર્પણ કરવો. પછી ઈશ (શિવ) પાસે ક્ષમા માગીને પૂજાના બાકી રહેલા વિધિઓ યથાવિધી પૂર્ણ કરવા.

Verse 181

एतत्पुण्यतमं स्तोत्रं शिवयोर्हृदयंगमम् । सर्वाभीष्टप्रदं साक्षाद्भुक्तिमुक्त्यैकसाधनम्

આ સ્તોત્ર પરમ પુણ્યદાયક છે અને શિવ-શિવાના હૃદયને પ્રિય છે. તે પ્રત્યક્ષ સર્વ અભીષ્ટ ફળ આપે છે; ભુક્તિ અને મુક્તિ—બન્નેનું એકમાત્ર સાધન છે.

Verse 182

य इदं कीर्तयेन्नित्यं शृणुयाद्वा समाहितः । स विधूयाशु पापानि शिवसायुज्यमाप्नुयात्

જે આ સ્તોત્રને નિત્ય કીર્તન કરે છે અથવા એકાગ્ર ચિત્તે સાંભળે છે, તે શીઘ્ર પાપો ધોઈ નાખી શિવ-સાયુજ્ય—પ્રભુ શિવ સાથે એકત્વ—પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 183

गोघ्नश्चैव कृतघ्नश्च वीरहा भ्रूणहापि वा । शरणागतघाती च मित्रविश्रंभघातकः

કોઈ ગોહત્યારો હોય, કૃતઘ્ન હોય, વીરહંતા હોય કે ભ્રૂણહંતા હોય; શરણાગતનો ઘાત કરનાર હોય અથવા વિશ્વાસુ મિત્રનો વિશ્વાસઘાતક હોય—અહીં એવા ઘોર પાપીઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે।

Verse 184

दुष्टपापसमाचारो मातृहा पितृहापि वा । स्तवेनानेन जप्तेन तत्तत्पापात्प्रमुच्यते

જે દુષ્ટ અને પાપમય આચરણમાં રત હોય—માતૃહંતા હોય કે પિતૃહંતા—આ સ્તવનનો જપ કરવાથી તે તે-તે પાપમાંથી મુક્ત થાય છે।

Verse 185

दुःस्वप्नादिमहानर्थसूचकेषु भयेषु च । यदि संकीर्तयेदेतन्न ततो नार्थभाग्भवेत्

દુઃસ્વપ્ન વગેરે મહા અનર્થ સૂચવનારા ભયોમાં જો કોઈ આનું સંકીર્તન કરે, તો તેમાંથી કોઈ અનર્થ ઊભો થતો નથી।

Verse 186

आयुरारोग्यमैश्वर्यं यच्चान्यदपि वाञ्छितम् । स्तोत्रस्यास्य जपे तिष्ठंस्तत्सर्वं लभते नरः

આ સ્તોત્રના જપમાં જે મનુષ્ય અડગ રહે છે, તે આયુષ્ય, આરોગ્ય, ઐશ્વર્ય અને અન્ય જે કંઈ ઇચ્છિત હોય તે બધું પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 187

असंपूज्य शिवस्तोत्रं जपात्फलमुदाहृतम् । संपूज्य च जपे तस्य फलं वक्तुं न शक्यते

શિવસ્તોત્રનું વિધિવત્ પૂજન કર્યા વિના જપ કરવાથી જે ફળ મળે તે જણાવાયું છે; પરંતુ પૂજન કરીને જપ કરવાથી તેનું ફળ કહેવું શક્ય નથી—તે અપરિમિત છે।

Verse 188

आस्तामियं फलावाप्तिरस्मिन्संकीर्तिते सति । सार्धमंबिकया देवः श्रुत्यैवं दिवि तिष्ठति

આ સ્તોત્રનું સંકીર્તન થતાં એટલું જ પ્રતિજ્ઞાત ફળ છે—દેવાધિદેવ અંબિકાસહ સ્વર્ગમાં પ્રતિષ્ઠિત રહે છે; શ્રુતિ એમ જ કહે છે।

Verse 189

तस्मान्नभसि संपूज्य देवं देवं सहोमया । कृतांजलिपुटस्तिष्ठंस्तोत्रमेतदुदीरयेत्

અતએવ ખુલ્લા આકાશ નીચે હોમસહિત દેવાધિદેવની યોગ્ય રીતે પૂજા કરીને, કરજોડે ઊભા રહી આ સ્તોત્ર ઉચ્ચારવું જોઈએ।