पञ्चाक्षरमाहात्म्यम् / The Greatness of the Pañcākṣarī (Five-Syllable) Mantra
અધ્યાય ૨૬માં ઉપમન્યુ ઉપદેશ આપે છે કે અન્ય તપસ્યા કે યજ્ઞમાર્ગ કરતાં શિવમંત્ર-ભક્તિ શ્રેષ્ઠ છે. શરૂઆતમાં બ્રહ્મહત્યા, સુરાપાન, ચોરી, ગુરુશય્યા-અપરાધ, માતા-પિતૃવધ, વીર અથવા ભ્રૂણહત્યા જેવા ઘોર પાપો ગણાવવામાં આવે છે. પછી કહે છે કે પરમકારણ શિવની વિશેષ કરીને પંચાક્ષરી મંત્રથી આરાધના કરવાથી આ પાપો ક્રમે ક્ષય પામે છે અને બાર વર્ષના તબક્કાવાર શુદ્ધિકરણથી મુક્તિનો માર્ગ ખુલ્લો થાય છે. એકાંત શિવભક્તિ, ઇન્દ્રિયસંયમ અને ભિક્ષાવૃત્તિ જેવી નિયત જીવનશૈલી—આ ‘પતિત’ ગણાતા માટે પણ પૂરતી છે. માત્ર જલવ્રત, વાયુભક્ષણ વગેરે કઠોર તપસ્યા પોતે જ શિવલોકની ખાતરી આપતી નથી; પરંતુ પંચાક્ષરીભક્તિથી કરેલું એકવારનું પૂજન પણ મંત્રગૌરવથી શિવધામે પહોંચાડે છે. તપ અને યજ્ઞ, સર્વધન દક્ષિણામાં આપ્યા છતાં, શિવમૂર્તિપૂજાની સમકક્ષ નથી; પંચાક્ષરથી પૂજન કરનાર ભક્ત બંધનમાં હોય કે પછી મુક્ત થાય—નિઃસંદેહ મુક્તિ પામે છે. રુદ્ર/અરુદ્ર સ્તોત્ર, ષડક્ષર, સૂક્તમંત્ર વગેરે રૂપોનો ઉલ્લેખ છે, પરંતુ નિર્ણાયક તત્ત્વ શિવભક્તિ જ છે.
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्तेयीवा गुरुतल्पगः । मातृहा पितृहा वापि वीरहा भ्रूणहापि वा
ઉપમન્યુએ કહ્યું—કોઈ બ્રાહ્મણહંતક હોય, સુરાપાન કરનાર હોય, ચોર હોય અથવા ગુરુતલ્પગ (ગુરુશય્યાનો અપરાધી) હોય; તેમજ માતૃહંતક, પિતૃહંતક, વીરહંતક કે ભ્રૂણહંતક પણ હોય.
Verse 2
संपूज्यामन्त्रकं भक्त्या शिवं परमकारणम् । तैस्तैः पापैः प्रमुच्येत वर्षैर्द्वादशभिः क्रमात्
મંત્રসহ પરમકારણ ભગવાન શિવની ભક્તિપૂર્વક વિધિવત્ સમ્યક્ પૂજા કરવાથી, મનુષ્ય તે તે પાપોથી બાર વર્ષમાં ક્રમે ક્રમે મુક્ત થાય છે।
Verse 3
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पतितो ऽपि यजेच्छिवम् । भक्तश्चेन्नापरः कश्चिद्भिक्षाहारो जितेंद्रियः
અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી પતિત પણ શિવની પૂજા કરે; જો તે ભક્ત હોય, શિવ સિવાય બીજો કોઈ આશ્રય ન હોય, ભિક્ષાહારથી જીવન ચલાવતો હોય અને ઇન્દ્રિયજિત હોય.
Verse 4
कृत्वापि सुमहत्पापं भक्त्या पञ्चाक्षरेण तु । पूजयेद्यदि देवेशं तस्मात्पापात्प्रमुच्यते
અતિ મહાપાપ કર્યું હોય તોય, જે ભક્તિથી પંચાક્ષર મંત્ર વડે દેવેશ્વરનું પૂજન કરે છે, તે તે પાપમાંથી મુક્ત થાય છે.
Verse 5
अब्भक्षा वायुभक्षाश्च ये चान्ये व्रतकर्शिताः । तेषामेतैर्व्रतैर्नास्ति शिवलोकसमागमः
જે માત્ર જલાહાર કરે છે, જે માત્ર વાયુભક્ષી છે, અને અન્ય જે કઠોર વ્રતોથી કૃશ થયા છે—માત્ર આવા વ્રતો વડે શિવલોકનો સમાગમ થતો નથી.
Verse 6
भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव यः शिवं सकृदर्चयेत् । सोपि गच्छेच्छिवस्थानं शिवमन्त्रस्य गौरवात्
ભક્તિથી પંચાક્ષર મંત્ર વડે જે એકવાર પણ શિવનું અર્ચન કરે છે, તે પણ શિવમંત્રના ગૌરવથી શિવધામને પામે છે.
Verse 7
तस्मात्तपांसि यज्ञांश्च सर्वे सर्वस्वदक्षिणाः । शिवमूर्त्यर्चनस्यैते कोट्यंशेनापि नो समाः
અતએવ સર્વ તપસ્યા અને સર્વ યજ્ઞો—જેમા દક્ષિણારૂપે સર્વસ્વ અર્પણ કરાય તોય—શિવમૂર્તિ-અર્ચનના કરોડમાં એક અંશ જેટલાં પણ સમાન નથી।
Verse 8
बद्धो वाप्यथ मुक्तो वा पश्चात्पञ्चाक्षरेण चेत् । पूजयन्मुच्यते भक्तो नात्र कार्या विचारणा
કોઈ બંધાયેલો હોય કે મુક્ત હોય, પછી જો પંચાક્ષરી મંત્રથી શિવની પૂજા કરે તો તે ભક્ત મુક્ત થાય છે; અહીં વિચારણા કરવાની જરૂર નથી।
Verse 9
अरुद्रो वा सरुद्रो वा सूक्तेन शिवमर्चयेत् । यः सकृत्पतितो वापिमूढो वा मुच्यते नरः
કોઈ રુદ્ર-આચાર વિના હોય કે રુદ્રશક્તિથી યુક્ત હોય, આ સૂક્તથી શિવનું અર્ચન કરવું જોઈએ; કારણ કે એક વાર પતિત થયેલો કે મોહગ્રસ્ત મનુષ્ય પણ મુક્ત થાય છે।
Verse 10
षडक्षरेण वा देवं सूक्तमन्त्रेण पूजयेत् । शिवभक्तो जितक्रोधो ह्यलब्धो लब्ध एव च
ષડક્ષરી મંત્રથી અથવા સૂક્તમંત્રથી દેવની પૂજા કરવી જોઈએ. શિવભક્ત ક્રોધજિત હોય છે; તેને કશું ન મળ્યું હોય કે ઘણું મળ્યું હોય, તે સમભાવમાં સ્થિર રહે છે।
Verse 11
अलब्धाल्लब्ध एवात्र विशिष्टो नात्र संशयः । स ब्रह्मांगेन वा तेन सहंसेन विमुच्यते
અહીં જે અગાઉ અલબ્ધને પ્રાપ્ત કરે છે તે જ વિશિષ્ટ સાધક છે—એમાં સંશય નથી. તે પ્રાપ્તિને કારણે તે બ્રહ્મસ્વરૂપમાં લીન થઈ અથવા હંસ (અંતરાત્મા) સહીત મુક્ત થાય છે.
Verse 12
तस्मान्नित्यं शिवं भक्त्या सूक्तमन्त्रेण पूजयेत् । एककालं द्विकालं वा त्रिकालं नित्यमेव वा
અતએવ ભક્તિપૂર્વક સુક્ત-સ્તુતિ અને મંત્રોથી નિત્ય શિવની પૂજા કરવી જોઈએ. આ પૂજા એક વખત, બે વખત, ત્રણ વખત અથવા નિત્યવ્રતરૂપે સતત પણ કરી શકાય.
Verse 13
ये ऽर्चयंति महादेवं विज्ञेयास्ते महेश्वराः । ज्ञानेनात्मसहायेन नार्चितो भगवाञ्छिवः
જે મહાદેવની અર્ચના કરે છે તેઓ ‘મહેશ્વર’ તરીકે જાણવાં. પરંતુ ભક્તિ અને આચરણ વિના, માત્ર આત્માશ્રિત સ્વકેન્દ્રિત જ્ઞાનથી ભગવાન શિવની સાચી પૂજા થતી નથી.
Verse 14
स चिरं संसरत्यस्मिन्संसारे दुःखसागरे । दुर्ल्लभं प्राप्य मानुष्यं मूढो नार्चयते शिवम्
તે આ દુઃખસાગરરૂપ સંસારમાં લાંબા સમય સુધી ભટકે છે; અને દુર્લભ માનવજન્મ પામ્યા છતાં મોહગ્રસ્ત જન ભગવાન શિવની પૂજા કરતો નથી।
Verse 15
निष्फलं तस्य तज्जन्म मोक्षाय न भवेद्यतः । दुर्ल्लभं प्राप्य मानुष्यं ये ऽर्चयन्ति पिनाकिनम्
તેનું તે જન્મ નિષ્ફળ છે, કારણ કે તે મોક્ષનું કારણ બનતું નથી—દુર્લભ માનવ અવસ્થા પામ્યા છતાં જો કોઈ પિનાકી (શિવ) ની આરાધના ન કરે।
Verse 16
तेषां हि सफलं जन्म कृतार्थास्ते नरोत्तमाः । भवभक्तिपरा ये च भवप्रणतचेतसः
નિશ્ચયે તેમનું જન્મ સફળ છે; તેઓ નરોત્તમ, કૃતાર્થ છે—જે ભવ (ભગવાન શિવ) પ્રત્યે ભક્તિપરાયણ છે અને જેમનું ચિત્ત ભવને નમેલું છે।
Verse 17
भवसंस्मरणोद्युक्ता न ते दुःखस्य भागिनः । भवनानि मनोज्ञानि विभ्रमाभरणाः स्त्रियः
જે ભવ (શિવ) ના સ્મરણમાં તત્પર રહે છે, તેઓ દુઃખના ભાગી બનતા નથી; તેમના માટે નિવાસસ્થાનો પણ મનોહર બને છે, અને સ્ત્રીઓ—સૌમ્ય લાવણ્યથી અલંકૃત—જીવનના શુભ આભૂષણ સમી દેખાય છે।
Verse 18
धनं चातृप्तिपर्यन्तं शिवपूजाविधेः फलम् । ये वाञ्छन्ति महाभोगान्राज्यं च त्रिदशालये
શિવપૂજા-વિધિનું ફળ અભાવ નાશ પામે ત્યાં સુધી, તૃપ્તિ આપતું પ્રચુર ધન છે; અને જે મહાભોગ ઇચ્છે છે, તેઓ ત્રિદશાલયે (સ્વર્ગમાં) રાજ્ય પણ મેળવે છે।
Verse 19
ते वाञ्छन्ति सदाकालं हरस्य चरणाम्बुजम् । सौभाग्यं कान्तिमद्रूपं सत्त्वं त्यागार्द्रभावता
તેઓ સદાકાળ હર (શિવ) ના ચરણકમળની અભિલાષા કરે છે. તે ભક્તિથી સૌભાગ્ય, કાંતિમય સુંદર રૂપ, શુદ્ધ સત્ત્વ અને ત્યાગભાવથી દ્રવિત હૃદય પ્રગટે છે.
Verse 20
शौर्यं वै जगति ख्यातिश्शिवमर्चयतो भवेत् । तस्मात्सर्वं परित्यज्य शिवैकाहितमानसः
જે શિવનું અર્ચન કરે છે તેને જગતમાં શૌર્ય અને યશ પ્રાપ્ત થાય છે. તેથી સર્વ ત્યજી મનને માત્ર શિવમાં જ સ્થિર રાખવું.
Verse 21
शिवपूजाविधिं कुर्याद्यदीच्छेच्छिवमात्मनः । त्वरितं जीवितं याति त्वरितं याति यौवनम्
જો કોઈ પોતાના આત્મા માટે—પતિ-પરમેશ્વર શિવની કૃપા—ઇચ્છે, તો શિવપૂજાની વિધિ કરવી જોઈએ. કારણ કે જીવન ઝડપથી વહી જાય છે અને યુવન પણ ઝડપથી ઓસર જાય છે.
Verse 22
त्वरितं व्याधिरभ्येति तस्मात्पूज्यः पिनाकधृक् । यावन्नायाति मरणं यावन्नाक्रमते जरा
રોગ ઝડપથી આવી ચડે છે; તેથી પિનાકધારી શિવની પૂજા કરવી જોઈએ—મરણ હજી ન આવ્યું હોય અને જરા હજી આક્રમણ ન કર્યું હોય ત્યાં સુધી.
Verse 23
यावन्नेन्द्रियवैकल्यं तावत्पूजय शंकरम् । न शिवार्चनतुल्यो ऽस्ति धर्मो ऽन्यो भुवनत्रये
જ્યાં સુધી ઇન્દ્રિયોમાં વિકલતા ન આવે, ત્યાં સુધી શંકરની પૂજા કરો. ત્રિલોકમાં શિવાર્ચન સમાન બીજો કોઈ ધર્મ નથી.
Verse 24
इति विज्ञाय यत्नेन पूजनीयस्सदाशिवः । द्वारयागं जवनिकां परिवारबलिक्रियाम्
આ રીતે જાણીને પ્રયત્નપૂર્વક સદાશિવની પૂજા કરવી—દ્વારયાગ કરવો, જવનિકા (ગર્ભગૃહનું પડદું) ગોઠવવું, અને તેમના પરિવાર દેવતાઓને વિધિપૂર્વક બલિ-ક્રિયા અર્પણ કરવી.
Verse 25
नित्योत्सवं च कुर्वीत प्रसादे यदि पूजयेत् । हविर्निवेदनादूर्ध्वं स्वयं चानुचरो ऽपि वा
જો કોઈ ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરે અને પ્રસાદને શ્રદ્ધાથી ગ્રહણ કરે, તો નિત્યોત્સવ પણ કરવો જોઈએ. હવિનું નિવેદન કર્યા પછી, ઉપાસક પોતે—અથવા તેનો અનુચર પણ—ક્રમસર સેવા આગળ વધારશે.
Verse 26
प्रसादपरिवारेभ्यो बलिं दद्याद्यथाक्रमम् । निर्गम्य सह वादित्रैस्तदाशाभिमुखः स्थितः
પ્રસાદ-પરિવારના સેવકોને યથાક્રમે બલિ અર્પણ કરવો. પછી વાદ્યોના નાદ સાથે બહાર નીકળી, નિર્ધારિત દિશા તરફ મુખ કરીને ઊભો રહેવું।
Verse 27
पुष्पं धूपं च दीपञ्च दद्यादन्नं जलैः सह । ततो दद्यान्महापीठे तिष्ठन्बलिमुदङ्मुखः
પુષ્પ, ધૂપ અને દીપ અર્પણ કરી, જળ સાથે અન્ન પણ આપવું. ત્યારબાદ મહાપીઠ પર ઊભા રહી ઉત્તરમુખ થઈ બલિ અર્પણ કરવો।
Verse 28
ततो निवेदितं देवे यत्तदन्नादिकं पुरा । तत्सर्वं सावशेषं वा चण्डाय विनिवेदयेत्
પછી અગાઉ દેવને નિવેદિત અન્નાદિ—સર્વ હોય કે અવશેષ—તે બધું ચંડને ફરીથી નિવેદન કરવું।
Verse 29
हुत्वा च विधिवत्पश्चात्पूजाशेषं समापयेत् । कृत्वा प्रयोगं विधिवद्यावन्मन्त्रं जपं ततः
વિધિવત આહુતિ અર્પણ કર્યા પછી પૂજાના બાકી રહેલા કર્મો યોગ્ય રીતે પૂર્ણ કરવાં. ત્યારબાદ વિધિ મુજબ પ્રયોગ કરીને, આજ્ઞા પ્રમાણે મંત્રજપ કરવો.
Verse 30
नित्योत्सवं प्रकुर्वीत यथोक्तं शिवशासने । विपुले तैजसे पात्रे रक्तपद्मोपशोभिते
શિવશાસનમાં જેમ કહ્યું છે તેમ નિત્યોત્સવ (દૈનિક પૂજન) કરવો જોઈએ. વિશાળ, તેજસ્વી પાત્રમાં લાલ કમળોથી શોભિત કરીને અર્પણદ્રવ્યો ગોઠવવા.
Verse 31
अस्त्रं पाशुपतं दिव्यं तत्रावाह्य समर्चयेत् । शिवस्यारोप्यः तत्पात्रं द्विजस्यालंकृतस्य च
ત્યાં દિવ્ય પાશુપત અસ્ત્રનું આવાહન કરીને ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરવું. પછી તે પાત્રને શિવસંબંધિત માની, અલંકૃત (સન્માનિત) બ્રાહ્મણને પણ અર્પણ કરવું.
Verse 32
न्यस्तास्त्रवपुषा तेन दीप्तयष्टिधरस्य च । प्रासादपरिवारेभ्यो बहिर्मंगलनिःस्वनैः
પછી શસ્ત્રધારી દેહવાળા તે પુરુષ તથા તેજસ્વી દંડધારી સાથે, પ્રાસાદના પરિચારો મંગલધ્વનિઓ સાથે બહાર તરફ આગળ વધ્યા।
Verse 33
नृत्यगेयादिभिश्चैव सह दीपध्वजादिभिः । प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा न द्रुतं चाविलम्बितम्
નૃત્ય-ગાન વગેરે તથા દીપ-ધ્વજ વગેરે શુભ સામગ્રી સાથે ત્રણ પ્રદક્ષિણા કરવી—ન તો ઉતાવળથી, ન તો અકારણ વિલંબથી।
Verse 34
आदायाभ्यंतरं नीत्वा ह्यस्त्रमुद्वासयेत्ततः । प्रदक्षिणादिकं कृत्वा यथापूर्वोदितं क्रमात्
પૂજાસામગ્રી લઈને અંદર લાવી, પછી આવાહિત અસ્ત્રશક્તિનું ઉદ્વાસન કરવું. ત્યારબાદ પ્રદક્ષિણા વગેરે સમાપન કર્મો કરીને, અગાઉ કહેલા ક્રમ મુજબ આગળ વધવું.
Verse 35
आदाय चाष्टपुष्पाणि पूजामथ समापयेत्
આઠ પુષ્પ લઈને ભક્તિભાવથી શિવને અર્પણ કરી વિધિપૂર્વક પૂજાનું સમાપન કરવું।
Frequently Asked Questions
Rather than a single mythic episode, the chapter is a prescriptive discourse: Upamanyu teaches the salvific efficacy of Śiva worship through mantra (especially pañcākṣarī), framed against the background of grave sins and their removal.
The pañcākṣarī is treated as a self-sufficient ritual technology whose inherent ‘gaurava’ enables purification and access to Śiva’s realm, even when other high-effort ascetic practices do not yield the same guaranteed result.
Śiva is approached as Deveśa and paramakāraṇa through arcana (worship) using pañcākṣara; the chapter also notes alternative mantra-forms (rudra/non-rudra hymn usage, ṣaḍakṣara, sūkta-mantra) while prioritizing devotion and worship of Śiva-mūrti.