शिवसंस्कार-दीक्षानिरूपणम् (Śivasaṃskāra and the Typology of Dīkṣā)

Verse 1

श्रीकृष्ण उवाच । भगवान्मंत्रमाहात्म्यं भवता कथितं प्रभो । तत्प्रयोगविधानं च साक्षाच्छ्रुतिसमं यथा

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—હે પ્રભો! તમે ભગવદ્મંત્રનું માહાત્મ્ય કહ્યું; હવે કૃપા કરીને તેનું પ્રયોગવિધાન પણ કહો, જે શ્રુતિસમ—વેદસમાન પ્રમાણ—છે।

Verse 2

इदानीं श्रोतुमिच्छामि शिवसंस्कारमुत्तमम् । मंत्रसंग्रहणे किंचित्सूचितन्न तु विस्मृतम्

હવે હું શિવના ઉત્તમ સંસ્કારવિધાનને સાંભળવા ઇચ્છું છું; મંત્રસંગ્રહમાં જે થોડું માત્ર સૂચિત હતું, તે મને સમ્યક રીતે સ્મરણમાં નથી।

Verse 3

उपमन्युरुवाच । हन्त ते कथयिष्यामि सर्वपापविशोधनम् । संस्कारं परमं पुण्यं शिवेन पतिभाषितम्

ઉપમન્યુએ કહ્યું—આવો, હું તમને સર્વ પાપોનું વિશોધન કરનાર તે સંસ્કાર કહું છું; પરમ પુણ્યદાયક એવો તે વિધાન સ્વયં પતિ-સ્વરૂપ ભગવાન શિવે કહ્યું છે.

Verse 4

सम्यक्कृताधिकारः स्यात्पूजादिषु नरो यतः । संस्कारः कथ्यते तेन षडध्वपरिशोधनम्

કારણ કે આ સંસ્કારથી મનુષ્ય પૂજા વગેરે કર્મોમાં સમ્યક અધિકાર પ્રાપ્ત કરે છે; તેથી તેને ષડધ્વ-પરિશોધન—છ અધ્વોનું શુદ્ધિકરણ—કહે છે.

Verse 5

दीयते येन विज्ञानं क्षीयते पाशबंधनम् । तस्मात्संस्कार एवायं दीक्षेत्यपि च कथ्यते

જેનાથી આધ્યાત્મિક વિજ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય અને પાશબંધન ક્ષીણ થાય, તેથી આ પવિત્ર સંસ્કારને ‘દીક્ષા’ પણ કહેવામાં આવે છે।

Verse 6

शांभवी चैव शाक्ती च मांत्री चैव शिवागमे । दीक्षोपदिश्यते त्रेधा शिवेन परमात्मना

શિવ-આગમોમાં પરમાત્મા શિવે દીક્ષાને ત્રિવિધ રીતે ઉપદેશી છે—શાંભવી, શાક્તી અને માંત્રી (મંત્રાધારિત) દીક્ષા।

Verse 7

गुरोरालोकमात्रेण स्पर्शात्संभाषणादपि । सद्यस्संज्ञा भवेज्जंतोः पाशोपक्षयकारिणी

ગુરુના માત્ર દર્શનથી—અથવા સ્પર્શથી કે સંવાદથી પણ—દેહધારી જીવમાં તરત જ સાચી જાગૃતિ થાય છે, જે પાશોના ક્ષયનું કારણ બને છે।

Verse 8

सा दीक्षा शांभवी प्रोक्ता सा पुनर्भिद्यते द्विधा । तीव्रा तीव्रतरा चेति पाशो पक्षयभेदतः

આ દીક્ષા શાંભવી તરીકે પ્રખ્યાત છે. પાશ (બંધન)ના ક્ષય‑ભેદ અનુસાર તે ફરી બે પ્રકારની—‘તીવ્રા’ અને ‘તીવ્રતરા’—રૂપે વિભાજિત થાય છે.

Verse 9

यया स्यान्निर्वृतिः सद्यस्सैव तीव्रतरा मता । तीव्रा तु जीवतोत्यंतं पुंसः पापविशोधिका

જે દ્વારા તત્કાળ નિર્વૃતિ/મોક્ષશાંતિ પ્રાપ્ત થાય, તે જ ‘તીવ્રતરા’ માનવામાં આવે છે. ‘તીવ્રા’ દીક્ષા તો જીવતા જ પુરુષના પાપોને સંપૂર્ણ રીતે શુદ્ધ કરે છે.

Verse 10

शक्ती ज्ञानवती दीक्षा शिष्यदेहं प्रविश्य तु । गुरुणा योगमार्गेण क्रियते ज्ञानचक्षुषा

શક્તિમય અને જ્ઞાનદાયી દીક્ષા શિષ્યના દેહમાં પ્રવેશ કરે છે. ત્યારબાદ ગુરુ યોગમાર્ગે, જ્ઞાનચક્ષુ વડે, તેને સિદ્ધ કરે છે.

Verse 11

मांत्री क्रियावती दीक्षा कुंडमंडलपूर्विका । मंदमंदतरोद्देशात्कर्तव्या गुरुणा बहिः

મંત્રપ્રધાન અને ક્રિયાસહિત દીક્ષા કુંડ અને મંડળની પૂર્વ તૈયારી સાથે પ્રથમ ગોઠવવી જોઈએ. મંદ તથા અતિમંદ શિષ્યો માટે ગુરુએ તેને બાહ્ય વિધિથી કરવી જોઈએ.

Verse 12

शक्तिपातानुसारेण शिष्यो ऽनुग्रहमर्हति । शैवधर्मानुसारस्य तन्मूलत्वात्समासतः

શક્તિપાતના અનુસારે શિષ્ય અનુગ્રહનો અધિકારી બને છે. સંક્ષેપમાં, શૈવધર્મ અનુસરનાર માટે આ જ તેનું મૂળ અને આધાર છે.

Verse 13

यत्र शक्तिर्न पतिता तत्र शुद्धिर्न जायते । न विद्या न शिवाचारो न मुक्तिर्न च सिद्धयः

જ્યાં શક્તિનો પાત થતો નથી ત્યાં શુદ્ધિ જન્મતી નથી. ત્યાં ન વિદ્યા, ન શિવાચાર; ન મુક્તિ, ન સિદ્ધિઓ થાય.

Verse 14

तस्माल्लिंगानि संवीक्ष्य शक्तिपातस्य भूयसः । ज्ञानेन क्रियया वाथ गुरुश्शिष्यं विशोधयेत्

અતએવ શક્તિપાતના પ્રબળ સંકેતોને સારી રીતે નિરીક્ષીને ગુરુ શિષ્યને તત્ત્વજ્ઞાન દ્વારા અથવા વિધિપૂર્વક ક્રિયા‑અનુષ્ઠાન દ્વારા શુદ્ધ કરે।

Verse 15

यो ऽन्यथा कुरुते मोहात्स विनश्यति दुर्मतिः । तस्मात्सर्वप्रकारेण गुरुः शिष्यं परीक्षयेत्

જે મોહવશ ગુરુની આજ્ઞા અને વિધિમાર્ગના વિરુદ્ધ વર્તે છે, તે દુર્મતિ નાશ પામે છે. તેથી ગુરુએ સર્વ રીતે શિષ્યની પરીક્ષા કરવી જોઈએ.

Verse 16

लक्षणं शक्तिपातस्य प्रबोधानंदसंभवः । सा यस्मात्परमा शक्तिः प्रबोधानंदरूपिणी

શક્તિપાતનું લક્ષણ છે—પ્રબોધથી ઉત્પન્ન થતો આનંદ. કારણ કે તે પરમા શક્તિ સ્વયં પ્રબોધ-આનંદસ્વરૂપિણી છે.

Verse 17

आनंदबोधयोर्लिंगमंतःकरणविक्रियाः । यथा स्यात्कंपरोमांचस्वरनेत्रांगविक्रियाः

આનંદ અને બોધના ચિહ્નો છે અંતઃકરણની વિકૃતિઓ; જેમ કે કંપન, રોમાંચ, સ્વરમાં ફેરફાર, આંખોમાં આંસુ અને અન્ય અંગવિકાર.

Verse 18

शिष्योपि लक्षणैरेभिः कुर्याद्गुरुपरीक्षणम् । तत्संपर्कैः शिवार्चादौ संगतैर्वाथ तद्गतैः

શિષ્ય પણ આ જ લક્ષણોથી ગુરુની પરીક્ષા કરે. ગુરુના સંગ‑સંપર્કને જુએ—જે તેમની સાથે રહે છે, જે તેમની સાથે જોડાયેલા છે, અને જે તેમના પ્રભાવ હેઠળ શિવાર્ચના વગેરે સાધનાઓમાં પ્રવૃત્ત છે.

Verse 19

शिष्यस्तु शिक्षणीयत्वाद्गुरोर्गौरवकारणात् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गुरोर्गौरवमाचरेत्

શિષ્ય શીખવવા યોગ્ય છે અને ગુરુ જ ગૌરવ‑ભાવનું કારણ છે; તેથી સર્વ પ્રયત્નથી પોતાના ગુરુ પ્રત્યે આદર‑ગૌરવનું આચરણ કરવું જોઈએ.

Verse 20

यो गुरुस्स शिवः प्रोक्तो यः शिवः स गुरुः स्मृतः । गुरुर्वा शिव एवाथ विद्याकारेण संस्थितः

જેને ગુરુ કહેવાયો છે તે જ શિવ છે; અને જે શિવ છે તે જ ગુરુ તરીકે સ્મરાય છે. ખરેખર ગુરુ સ્વયં શિવ છે, વિદ્યારૂપે સ્થિત છે.

Verse 21

यथा शिवस्तथा विद्या यथा विद्या तथा गुरुः । शिवविद्या गुरूणां च पूजया सदृशं फलम्

જેમ શિવ તેમ વિદ્યાઃ જેમ વિદ્યાઃ તેમ ગુરુ. શિવ-વિદ્યા અને ગુરુઓની પૂજાથી મળતું ફળ સમાન છે.

Verse 22

सर्वदेवात्मकश्चासौ सर्वमंत्रमयो गुरुः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन यस्याज्ञां शिरसा वहेत्

એ ગુરુ સર્વ દેવતાઓનું સ્વરૂપ અને સર્વ મંત્રમય છે. તેથી સર્વ પ્રયત્નથી તેની આજ્ઞાને શિર પર ધારણ કરવી જોઈએ.

Verse 23

श्रेयो ऽर्थी यदि गुर्वाज्ञां मनसापि न लंघयेत् । गुर्वाज्ञापालको यस्माज्ज्ञानसंपत्तिमश्नुते

જો કોઈ પરમ કલ્યાણ ઇચ્છે, તો મનથી પણ ગુરુની આજ્ઞા લંઘન ન કરે. કારણ કે ગુરુ-આજ્ઞાપાલક જ્ઞાન-સંપત્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 24

गच्छंस्तिष्ठन्स्वपन्भुंजन्नान्यत्कर्म समाचरेत् । समक्षं यदि कुर्वीत सर्वं चानुज्ञया गुरोः

ચાલતા, ઊભા રહેતા, સૂતા કે ખાતા પણ સ્વઇચ્છાથી બીજું કોઈ કાર્ય ન કરવું. ગુરુની સમક્ષ કંઈ કરવું હોય તો પણ બધું ગુરુની અનુમતિથી જ કરવું.

Verse 25

गुरोर्गृहे समक्षं वा न यथेष्टासनो भवेत् । गुरुर्देवो यतः साक्षात्तद्गृहं देवमन्दिरम्

ગુરુના ગૃહમાં અથવા તેમના સాక్షાત્ સમક્ષ મનગમતું આસન ન કરવું. કારણ કે ગુરુ સాక్షાત્ દેવ છે; તેથી તેમનું નિવાસ દેવમંદિર સમાન છે.

Verse 26

पापिनां च यथा संगात्तत्पापात्पतितो भवेत् । यथेह वह्निसंपर्कान्मलं त्यजति कांचनम्

જેમ પાપીઓની સંગતથી માણસ તે જ પાપમાં પડી જાય છે, તેમ અહીં અગ્નિસ્પર્શથી સોનું પોતાની મલિનતા ત્યજી દે છે.

Verse 27

तथैव गुरुसंपर्कात्पापं त्यजति मानवः । यथा वह्निसमीपस्थो घृतकुम्भो विलीयते

એ જ રીતે ગુરુના સાન્નિધ્યથી મનુષ્ય પાપ ત્યજી દે છે—જેમ અગ્નિ પાસે રાખેલો ઘીનો ઘડો ઓગળી જાય છે.

Verse 28

तथा पापं विलीयेत ह्याचार्यस्य समीपतः । यथा प्रज्वलितो वह्निः शुष्कमार्द्रं च निर्दहेत्

એ જ રીતે સત્ય આચાર્યના સાન્નિધ્યમાં રહેવાથી પાપ ઓગળી જાય છે—જેમ પ્રજ્વલિત અગ્નિ સૂકું અને ભીનું બન્ને બળી નાખે છે.

Verse 29

तथायमपि संतुष्टो गुरुः पापं क्षणाद्दहेत् । मनसा कर्मणा वाचा गुरोः क्रोधं न कारयेत्

એ જ રીતે સંતોષ પામેલા ગુરુ ક્ષણમાં પાપ દહન કરી શકે છે. તેથી મનથી, કર્મથી અને વાણીથી ગુરુનો ક્રોધ ક્યારેય ન કરાવવો.

Verse 30

तस्य क्रोधेन दह्यंते ह्यायुःश्रीज्ञानसत्क्रियाः । तत्क्रोधकारिणो ये स्युस्तेषां यज्ञाश्च निष्फलाः

તેમના ક્રોધથી આયુષ્ય, શ્રી, જ્ઞાન અને સદ્ક્રિયાઓ ખરેખર દગ્ધ થઈ જાય છે. અને જે તે ક્રોધના કારણ બને, તેમના યજ્ઞો પણ નિષ્ફળ થાય છે.

Verse 31

यमश्च नियमाश्चैव नात्र कार्या विचारणा । गुरोर्विरुद्धं यद्वाक्यं न वदेज्जातुचिन्नरः

યમ-નિયમ વિષે અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી—તે અવશ્ય પાળવા યોગ્ય છે. પરંતુ ગુરુના વિરોધમાં કોઈ વચન મનુષ્યે ક્યારેય ન બોલવું.

Verse 32

वदेद्यदि महामोहाद्रौरवं नरकं व्रजेत् । मनसा कर्मणा वाचा गुरुमुद्दिश्य यत्नतः

મહામોહથી જો કોઈ (ગુરુના વિરોધમાં) બોલે, તો તે રૌરવ નરકમાં જાય છે. તેથી મન, કર્મ અને વાણીથી યત્નપૂર્વક ગુરુને ઉદ્દેશીને સેવા કરવી જોઈએ.

Verse 33

श्रेयोर्थी चेन्नरो धीमान्न मिथ्याचारमाचरेत् । गुरोर्हितं प्रियं कुर्यादादिष्टो वा न वा सदा

પરમ શ્રેય ઇચ્છતો બુદ્ધિમાન મનુષ્ય મિથ્યા કે કપટ આચરણ ન કરે. આદેશ મળ્યો હોય કે ન હોય, તે સદા ગુરુના હિત અને પ્રિય કાર્ય કરે.

Verse 34

असमक्षं समक्षं वा तस्य कार्यं समाचरेत् । इत्थमाचारवान्भक्तो नित्यमुद्युक्तमानसः

તેની સમક્ષ હોય કે અસંમક્ષ, તેના માટે જે કર્તવ્ય છે તે વિધિપૂર્વક કરવું. આમ સદાચારવાળો ભક્તનું મન સદા ઉદ્યત રહે છે.

Verse 35

गुरुप्रियकरः शिष्यः शैवधर्मांस्ततो ऽर्हति । गुरुश्चेद्गुणवान्प्राज्ञः परमानंदभासकः

ગુરુને પ્રિય લાગે તેવો આચરણ કરનાર શિષ્ય શૈવધર્મના અનુશાસનો પ્રાપ્ત કરવા યોગ્ય બને છે. અને ગુરુ જો ગુણવાન, પ્રાજ્ઞ તથા પરમાનંદને પ્રકાશિત કરનાર હોય, તો એ ઉપદેશ ખરેખર ફળ આપે છે।

Verse 36

तत्त्वविच्छिवसंसक्तो मुक्तिदो न तु चापरः । संवित्संजननं तत्त्वं परमानंदसंभवम्

તત્ત્વનો જાણકાર, જે શિવમાં સંપૂર્ણ રીતે આસક્ત છે, તે જ મુક્તિ આપનાર છે—બીજો કોઈ નહીં. એ તત્ત્વ જ શુદ્ધ સંવિતને જગાડનાર છે; તે પરમાનંદના સ્ત્રોતરૂપે ઉદ્ભવે છે।

Verse 37

तत्तत्त्वं विदितं येन स एवानंददर्शकः । न पुनर्नाममात्रेण संविदारहितस्तु यः

જેણે તે તત્ત્વને યથાર્થ રીતે જાણ્યું છે, તે જ આનંદનો દર્શક છે; માત્ર નામમાત્રથી નહીં—જે સંવિતથી રહિત છે, તે એવો નથી।

Verse 38

अन्योन्यं तारयेन्नौका किं शिला तारयेच्छिलाम् । एतस्या नाममात्रेण मुक्तिर्वै नाममात्रिका

નૌકા બીજાને પાર ઉતારી શકે; પરંતુ શિલા શિલાને કેવી રીતે પાર ઉતારશે? છતાં, તેણીના નામમાત્ર ઉચ્ચારથી જ મુક્તિ થાય છે—નામમાત્રિક મુક્તિ।

Verse 39

यैः पुनर्विदितं तत्त्वं ते मुक्ता मोचयन्त्यपि । तत्त्वहीने कुतो बोधः कुतो ह्यात्मपरिग्रहः

જેનાથી તત્ત્વનું યથાર્થ જ્ઞાન થયું છે, તે મુક્ત પુરુષો બીજાને પણ મુક્ત કરી શકે છે. પરંતુ તત્ત્વવિહિનને સાચો બોધ ક્યાંથી, અને આત્માનું આંતરિક ગ્રહણ ક્યાંથી?

Verse 40

परिग्रहविनिर्मुक्तः पशुरित्यभिधीयते । पशुभिः प्रेरितश्चापि पशुत्वं नातिवर्तते

પરિગ્રહ અને મમતા-ગ્રહણથી મુક્ત વ્યક્તિને ‘પશુ’ (બદ્ધ જીવ) કહેવાય છે; પરંતુ અન્ય પશુઓની પ્રેરણાથી ચાલે તો તે પશુત્વ—બંધન—ઉલાંઘી શકતો નથી।

Verse 41

तस्मात्तत्त्वविदेवेह मुक्तो मोचक इष्यते । सर्वलक्षणसंयुक्तः सर्वशास्त्रविदप्ययम्

અતએવ આ લોકમાં તત્ત્વજ્ઞને મુક્ત અને અન્યને મુક્ત કરનાર તરીકે માનવામાં આવે છે. તે સર્વ સાધન-લક્ષણોથી યુક્ત અને સર્વ શાસ્ત્રોનો પણ જ્ઞાતા હોય છે।

Verse 42

सर्वोपायविधिज्ञो ऽपि तत्त्वहीनस्तु निष्फलः । यस्यानुभवपर्यंता बुद्धिस्तत्त्वे प्रवर्तते

સર્વ ઉપાય અને વિધિ જાણતો હોવા છતાં તત્ત્વવિહિન વ્યક્તિ નિષ્ફળ છે. જેના બુદ્ધિનો વિસ્તાર અનુભવ સુધી તત્ત્વમાં પ્રવર્તે છે, તે જ સાચે તત્ત્વમાં સ્થિત છે।

Verse 43

तस्यावलोकनाद्यैश्च परानन्दो ऽभिजायते । तस्माद्यस्यैव संपर्कात्प्रबोधानंदसंभवः

તેમનું માત્ર દર્શન કરવાથી તથા આવા પાવન સાન્નિધ્યથી પરમાનંદ પ્રગટ થાય છે. તેથી માત્ર તેમના સંપર્કથી જ પ્રબોધાનંદ—આત્મપ્રકાશરૂપ આનંદ—ઉદ્ભવે છે.

Verse 44

गुरुं तमेव वृणुयान्नापरं मतिमान्नरः । स शिष्यैर्विनयाचारचतुरैरुचितो गुरुः

વિવેકી મનુષ્યે એ જ ગુરુને પસંદ કરવો, બીજાને નહીં. એવો ગુરુ વિનય અને શિસ્તબદ્ધ આચરણમાં નિપુણ શિષ્યો દ્વારા યથોચિત રીતે સેવિત થાય છે.

Verse 45

यावद्विज्ञायते तावत्सेवनीयो मुमुक्षुभिः । ज्ञाते तस्मिन्स्थिरा भक्तिर्यावत्तत्त्वं समाश्रयेत्

જ્યાં સુધી તત્ત્વનું સમ્યક્ જ્ઞાન ન થાય, ત્યાં સુધી મુમુક્ષુએ શિવસેવામાં લીન રહેવું જોઈએ. અને તે તત્ત્વ જાણી લીધા પછી પણ, પરમ તત્ત્વમાં દૃઢ આશ્રય થાય ત્યાં સુધી સ્થિર ભક્તિ અચળ રહે છે.

Verse 46

न तु तत्त्वं त्यजेज्जातु नोपेक्षेत कथंचन । यत्रानंदः प्रबोधो वा नाल्पमप्युपलभ्यते

તત્ત્વને ક્યારેય ત્યજવું નહીં અને કોઈ રીતે તેની ઉપેક્ષા કરવી નહીં; ખાસ કરીને તે સ્થિતિમાં, જ્યાં આનંદ કે પ્રબોધનો અણુમાત્ર પણ લાભ થતો નથી।

Verse 47

गुरोर्भ्रात्ःंस्तथा पुत्रान्बोधकान्प्रेरकानपि । तत्रादावुपसंगम्य ब्राह्मणं वेदपारगम्

પ્રથમ ગુરુના ભાઈઓ, તેમના પુત્રો તેમજ બોધ આપનાર અને પ્રેરણા આપનાર લોકો પાસે જઈને યોગ્ય રીતે મુલાકાત લેવી; અને આરંભમાં જ ત્યાં વેદપારંગત બ્રાહ્મણની સમીપ શ્રદ્ધાપૂર્વક જવું।

Verse 48

गुरुमाराधयेत्प्राज्ञं शुभगं प्रियदर्शनम् । सर्वाभयप्रदातारं करुणाक्रांतमानसम्

જ્ઞાની, શુભમય અને પ્રિયદર્શન ગુરુની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરવી—જે સર્વ પ્રકારનું અભય આપે છે અને જેમનું મન કરુણાથી વ્યાપ્ત છે।

Verse 49

तोषयेत्तं प्रयत्नेन मनसा कर्मणा गिरा । तावदाराधयेच्छिष्यः प्रसन्नोसौ भवेद्यथा

મન, કર્મ અને વાણીથી પ્રયત્નપૂર્વક તેમને પ્રસન્ન કરવો. ગુરુ/ઈશ્વર કૃપાપૂર્વક પ્રસન્ન થાય ત્યાં સુધી શિષ્યે સેવા અને આરાધના ચાલુ રાખવી.

Verse 50

तस्मिन्प्रसन्ने शिष्यस्य सद्यः पापक्षयो भवेत् । तस्माद्धनानि रत्नानि क्षेत्राणि च गृहाणि च

તેમના પ્રસન્ન થવાથી શિષ્યના પાપો તત્કાળ નાશ પામે છે. તેથી ભક્તિસેવામાં ધન, રત્ન, ખેતર-જમીન અને ઘર વગેરે અર્પણ કરવું જોઈએ।

Verse 51

भूषणानि च वासांसि यानशय्यासनानि च । एतानि गुरवे दद्याद्भक्त्या वित्तानुसारतः

આભૂષણો, વસ્ત્રો, વાહનો, શય્યા અને આસન—આ બધું પોતાની ક્ષમતા મુજબ ભક્તિથી ગુરુને અર્પણ કરવું જોઈએ।

Verse 52

वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेत्परमां गतिम् । स एव जनको माता भर्ता बन्धुर्धनं सुखम्

જો પરમ ગતિ (મોક્ષ) ઇચ્છતા હો, તો ધન વિષે કપટ ન કરવું. તે પરમ પતિ શિવ જ પિતા, માતા, પતિ, બંધુ, ધન અને સુખ છે।

Verse 53

सखा मित्रं च यत्तस्मात्सर्वं तस्मै निवेदयेत् । निवेद्य पश्चात्स्वात्मानं सान्वयं सपरिग्रहम्

તે જ સાચો સખા અને મિત્ર છે; તેથી સર્વ કંઈ તેને અર્પણ કરવું. સર્વ નિવેદન કર્યા પછી, પોતાને પણ—કુટુંબબંધન અને સર્વ પરિગ્રહ સહિત—તે પ્રભુના ચરણોમાં શરણાગત થવું.

Verse 54

समर्प्य सोदकं तस्मै नित्यं तद्वशगो भवेत् । यदा शिवाय स्वात्मानं दत्तवान् देशिकात्मने

તે ગુરુને જળসহ અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને નિત્યે તેમના માર્ગદર્શન અને શાસનમાં રહેવું જોઈએ; કારણ કે જ્યારે મનુષ્ય દેશિક-રૂપ શિવને પોતાનું આત્મસમર્પણ કરે છે।

Verse 55

तदा शैवो भवेद्देही न ततो ऽस्ति पुनर्भवः । गुरुश्च स्वाश्रितं शिष्यं वर्षमेकं परीक्षयेत्

ત્યારે દેહધારી જીવ સાચો શૈવ બને છે; તે સ્થિતિથી ફરી જન્મ નથી. અને ગુરુએ પોતાના આશ્રિત શિષ્યની એક વર્ષ સુધી પરીક્ષા કરવી જોઈએ।

Verse 56

ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं द्विवर्षं च त्रिवर्षकम् । प्राणद्रव्यप्रदानाद्यैरादेशैश्च समासमैः

ગુરુએ બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય—અને બે વર્ષ પૂર્ણ કરનાર તથા ત્રણ વર્ષ પૂર્ણ કરનારને પણ—પ્રાણપોષક દ્રવ્યદાન વગેરે જેવા સંક્ષિપ્ત આદેશોથી બોલાવવા જોઈએ।

Verse 57

उत्तमांश्चाधमे कृत्वा नीचानुत्तमकर्मणि । आक्रुष्टास्ताडिता वापि ये विषादं न यान्त्यपि

જે વિકૃત દૃષ્ટિથી ઉત્તમને અધમ કરે છે અને નીચને ઉત્તમ કર્મ માટે યોગ્ય માને છે; અને ગાળ-માર સહન કરીને પણ વિષાદમાં ન પડે—એવા લોકો મનથી અચળ રહે છે।

Verse 58

ते योग्याः संयताः शुद्धाः शिवसंस्कारकर्मणि । अहिंसका दयावंतो नित्यमुद्युक्तचेतसः

તેઓ જ યોગ્ય—સંયમી અને શુદ્ધ—શિવના સંસ્કારકર્મમાં; અહિંસક, દયાવાન અને નિત્ય ઉદ્યત ચિત્તવાળા.

Verse 59

अमानिनो बुद्धिमंतस्त्यक्तस्पर्धाः प्रियंवदाः । ऋजवो मृदवः स्वच्छा विनीताः स्थिरचेतसः

જે આત્મગર્વરહિત, વિવેકવાન, સ્પર્ધા ત્યાગી, મધુર વચન બોલનાર; સરળ, મૃદુ, નિર્મળ, વિનયી અને સ્થિરચિત્ત હોય—એ જ શૈવમાર્ગને યોગ્ય છે.

Verse 60

शौचाचारसमायुक्ताः शिवभक्ता द्विजातयः । एवं वृत्तसमोपेता वाङ्मनःकायकर्मभिः

શૌચ અને સદાચારથી યુક્ત શિવભક્ત દ્વિજજન—વાણી, મન અને દેહના કર્મોમાં નિયમ રાખીને, આવી શિસ્તબદ્ધ જીવનવૃત્તિમાં સ્થિર રહે.

Verse 61

शोध्या बोध्या यथान्यायमिति शास्त्रेषु निश्चयः । नाधिकारः स्वतो नार्याः शिवसंस्कारकर्मणि

શાસ્ત્રોમાં નિશ્ચય છે—વિધિ મુજબ શુદ્ધિ અને બોધ થવો જોઈએ. સ્ત્રીને સ્વતઃ શિવ-સંસ્કારકર્મમાં સ્વતંત્ર અધિકાર નથી.

Verse 62

नियोगाद्भर्तुरस्त्येव भक्तियुक्ता यदीश्वरे । तथैव भर्तृहीनाया पुत्रादेरभ्यनुज्ञया

પતિના નિયોગથી ઈશ્વરમાં ભક્તિયુક્તિ નિશ્ચયે સ્થિર થાય છે; અને પતિહીના સ્ત્રી માટે પુત્ર વગેરે વડીલોની અનુમતિથી પણ તેમ જ થાય છે.

Verse 63

अधिकारो भवत्येव कन्यायाः पितुराज्ञया । शूद्राणां मर्त्यजातीनां पतितानां विशेषतः

કન્યાનો અધિકાર પિતાની આજ્ઞાથી જ થાય છે—વિશેષ કરીને શૂદ્રો, મર્ત્યજાતિજન અને ખાસ કરીને પતિતો માટે।

Verse 64

तथा संकरजातीनां नाध्वशुद्धिर्विधीयते । तैप्यकृत्रिमभावश्चेच्छिवे परमकारणे

એ જ રીતે સંકર જાતિમાં જન્મેલાઓ માટે અધ્વ-શુદ્ધિના નિર્ધારિત માર્ગો અંગે કઠોર પ્રતિબંધ નથી. તેમનામાં પણ પરમકારણ શિવ પ્રત્યે અકૃત્રિમ, સહજ ભક્તિ હોય તો શુદ્ધિ નિશ્ચયે સિદ્ધ થાય છે।

Verse 65

पादोदकप्रदानाद्यैः कुर्युः पापविशोधनम् । अत्रानुलोमजाता ये युक्ता एव द्विजातिषु

પાદોદક પ્રદાન વગેરે કર્મોથી તેઓ પાપવિશોધન કરે. અહીં અનુલોમજાત જે વિધિવત દ્વિજોમાં જોડાયેલા છે, તેઓ નિશ્ચયે આવા કર્તવ્યો માટે યોગ્ય છે।

Verse 66

तेषामध्वविशुद्ध्यादि कुर्यान्मातृकुलोचितम् । या तु कन्या स्वपित्राद्यैश्शिवधर्मे नियोजिता

તેમના માટે અધ્વ-વિશુદ્ધિ વગેરે વિધિઓ માતૃકુલને અનુરૂપ રીતે કરવી જોઈએ. પરંતુ જે કન્યા પોતાના પિતા વગેરે સંરક્ષકો દ્વારા શિવધર્મમાં વિધિવત નિયોજિત હોય—

Verse 67

सा भक्ताय प्रदातव्या नापराय विरोधिने । दत्ता चेत्प्रतिकूलाय प्रमादाद्बोधयेत्पतिम्

તેને માત્ર ભક્તને જ આપવી, વિરોધી અન્યને નહીં. જો બેદરકારીથી પ્રતિકૂળને આપી દીધી હોય, તો તરત પતિને (શિવને) જાણ કરવી જોઈએ।

Verse 68

अशक्ता तं परित्यज्य मनसा धर्ममाचरेत् । यथा मुनिवरं त्यक्त्वा पतिमत्रिं पतिव्रता

જો કોઈ તે ધર્મકર્તવ્યને કર્મથી કરી ન શકે, તો તેને છોડીને મનથી તો ધર્મનું આચરણ કરવું; જેમ પતિવ્રતા સ્ત્રીએ મुनિવરને આસક્તિના વિષયરૂપે ત્યજી પોતાના પતિ અત્રિ મુનિ પ્રત્યે અડગ નિષ્ઠા રાખી।

Verse 69

कृतकृत्या ऽभवत्पूर्वं तपसाराध्य शङ्करम् । यथा नारायणं देवं तपसाराध्य पांडवान्

પૂર્વે તેણીએ તપસ્યા દ્વારા શંકરનું આરાધન કરીને કૃતકૃત્યતા પ્રાપ્ત કરી—જેમ દેવ નારાયણ તપથી પ્રસન્ન થઈ પાંડવો પર અનુગ્રહ કરતો.

Verse 70

पतींल्लब्धवती धर्मे गुरुभिर्न नियोजिता । अस्वातन्त्र्यकृतो दोषो नेहास्ति परमार्थतः

ધર્મ મુજબ પતિ પ્રાપ્ત કર્યો છે અને ગુરુઓ કે વડીલો દ્વારા બાધ્ય કરવામાં આવી નથી; તેથી પરમાર્થથી અહીં અસ્વાતંત્ર્યજન્ય કોઈ દોષ નથી.

Verse 71

शिवधर्मे नियुक्तायाश्शिवशासनगौरवात् । बहुनात्र किमुक्तेन यो ऽपि को ऽपि शिवाश्रयः

શિવના શાસનની મહિમાથી તે શિવધર્મના માર્ગે નિયુક્ત છે. અહીં વધુ શું કહીએ? જે કોઈ શિવનો આશ્રય લે, તે તેના માર્ગે દૃઢપણે સ્થિર થાય છે.

Verse 72

संस्कार्यो गुर्वधीनश्चेत्संस्क्रिया न प्रभिद्यते । गुरोरालोकनादेव स्पर्शात्संभाषणादपि

દીક્ષા માટે યોગ્ય શિષ્ય જો ગુરુના અનુશાસનમાં રહે, તો સંસ્કાર-ક્રિયા ભંગ થતી નથી. ગુરુના દર્શનમાત્રથી, તેમના સ્પર્શથી અને તેમની સાથે સંભાષણથી પણ તે ક્રિયા સ્થિર થઈ નિર્વિઘ્ને આગળ વધે છે.

Verse 73

यस्य संजायते प्रज्ञा तस्य नास्ति पराजयः । मनसा यस्तु संस्कारः क्रियते योगवर्त्मना

જેનામાં સાચી પ્રજ્ઞા પ્રગટે છે, તેને પરાજય નથી. યોગમાર્ગે મન દ્વારા જે અંતઃસંસ્કાર કરવામાં આવે છે, એ જ આચરણનો નિર્ણાયક પવિત્ર સંસ્કાર બને છે.

Verse 74

स वक्ष्यते समासेन तस्य शक्यो न विस्तरः

તે ઉપદેશ સંક્ષેપમાં કહેવાશે; કારણ કે તેનો વિશદ વિસ્તાર કહેવું શક્ય નથી।