द्वितीयतृतीयावरणपूजाक्रमः | The Sequence of the Second and Third Enclosure Worship (Āvaraṇa-pūjā)

Verse 1

तत्रादौ शिवयोः पार्श्वे दक्षिणे वामतः क्रमात् । गंधाद्यैरर्चयेत्पूर्वं देवौ हेरंबषण्मुखौ

ત્યાં આરંભમાં શિવ-શક્તિના પાર्श્વે—ક્રમથી પહેલાં જમણે, પછી ડાબે—ગંધાદિ ઉપચારોથી પ્રથમ હેરંબ (ગણેશ) અને ષણ્મુખ (સ્કંદ) આ બે દેવોનું અર્ચન કરવું.

Verse 2

ततो ब्रह्माणि परित ईशानादि यथाक्रमम् । सशक्तिकानि सद्यांतं प्रथमावरणे यजेत्

ત્યારબાદ ચારે તરફ ઈશાનાદિ ક્રમ મુજબ બ્રહ્મ-પ્રકાશક દેવતાઓનું પૂજન કરવું. પ્રથમ આવરણમાં સદ્યાદિથી અંત સુધી, તેમની-તેમની શક્તિઓ સહિત તેમનું યજન કરવું.

Verse 3

षडंगान्यपि तत्रैव हृदयादीन्यनुक्रमात् । शिवस्य च शिवायाश्च वाह्नेयादि समर्चयेत्

ત્યાં જ હૃદયાદિ ષડંગોનું ક્રમશઃ પૂજન કરવું. અને અગ્નિહોમ આદિ વિધિઓથી શિવ તથા શિવા (પાર્વતી)ની યથાવિધી આરાધના કરવી.

Verse 4

तत्र वामादिकान्रुद्रानष्टौ वामादिशक्तिभिः । अर्चयेद्वा न वा पश्चात्पूर्वादिपरितः क्रमात्

ત્યાં વામાદિ આઠ રુદ્રોને વામા આદિ શક્તિઓ સાથે પૂજવા. તે પૂજન કરે કે ન કરે, પછી પૂર્વ દિશાથી શરૂ કરીને અન્ય દિશાઓની આસપાસ ક્રમશઃ આગળ વધવું.

Verse 5

प्रथमावरणं प्रोक्तं मया ते यदुनंदन । द्वितीयावरणं प्रीत्या प्रोच्यते श्रद्धया शृणु

હે યદુનંદન, મેં તને પ્રથમ આવરણ કહ્યું છે. હવે પ્રેમપૂર્વક દ્વિતીય આવરણ વર્ણવું છું—શ્રદ્ધાથી સાંભળ.

Verse 6

अनंतं पूर्वादिक्पत्रे तच्छक्तिं तस्य वामतः । सूक्ष्मं दक्षिणदिक्पत्रे सह शक्त्या समर्चयेत्

પૂર્વ દિશાના પત્ર પર અનંતનું પૂજન કરવું અને તેના ડાબા ભાગે તેની શક્તિનું. દક્ષિણ દિશાના પત્ર પર શક્તિ સહિત સૂક્ષ્મનું શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજન કરવું.

Verse 7

ततः पश्चिमदिक्पत्रे सह शक्त्या शिवोत्तमम् । तथैवोत्तरदिक्पत्रे चैकनेत्रं समर्चयेत्

પછી પશ્ચિમ દિશાના પત્ર પર શક્તિ સહિત શિવોત્તમનું પૂજન કરવું. તેમજ ઉત્તર દિશાના પત્ર પર એકનેત્ર (શિવ)નું યથાવિધી પૂજન કરવું.

Verse 8

एकरुद्रं च तच्छक्तिं पश्चादीशदले ऽर्चयेत् । त्रिमूर्तिं तस्य शक्तिं च पूजयेदग्निदिग्दले

પશ્ચિમના ઈશ-દળમાં એકરુદ્ર તથા તેમની શક્તિની અર્ચના કરવી. અગ્નિદિશાના દળમાં ત્રિમૂર્તિ તથા તેની શક્તિનું પૂજન કરવું.

Verse 9

श्रीकण्ठं नैरृते पत्रे तच्छक्तिं तस्य वामतः । तथैव मारुते पत्रे शिखंडीशं समर्चयेत्

નૈઋત (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દળમાં શ્રીકંઠનું પૂજન કરવું અને તેમના ડાબા ભાગે તેમની શક્તિનું. તેમજ મારુત (વાયુ) દળમાં શિખંડીશનું સમ્યક્ અર્ચન કરવું.

Verse 10

द्वितीयावरणे चेज्यास्सर्वर्तश्चक्रवर्तिनः । तृतीयावरणे पूज्याः शक्तिभिश्चाष्टमूर्तयः

દ્વિતીય આવરણમાં સર્વાર્થસિદ્ધિ કરનાર ચક્રવર્તીઓનું પૂજન કરવું. તૃતીય આવરણમાં શક્તિઓ સહિત શિવની અષ્ટમૂર્તિઓ પૂજ્ય છે.

Verse 11

अष्टसु क्रमशो दिक्षु पूर्वादिपरितः क्रमात् । भवः शर्वस्तथेशानो रुद्रः पशुपतिस्ततः

આઠેય દિશાઓમાં, પૂર્વથી આરંભ કરીને ચારે તરફ ક્રમે, શિવને અનુક્રમે ભવ, શર્વ, ઈશાન, રુદ્ર અને પછી પશુપતિ કહેવામાં આવે છે।

Verse 12

उग्रो भीमो महादेव इत्यष्टौ मूर्तयः क्रमात् । अनंतरं ततश्चैव महादेवादयः क्रमात्

ક્રમ મુજબ ‘ઉગ્ર’, ‘ભીમ’, ‘મહાદેવ’ વગેરે નામે આઠ મૂર્તિઓ કહેવાય છે. ત્યારબાદ ફરી ‘મહાદેવ’થી શરૂ થતા ઉપનામો પણ ક્રમે ગણવામાં આવે છે।

Verse 13

ईशानो विजयो भीमो देवदेवो भवोद्भवः । कपर्दीशश्च कथ्यंते तथैकादशशक्तयः

તેમને ઈશાન, વિજય, ભીમ, દેવદેવ, ભવોદ્ભવ અને કપર્દીશ એમ કહેવામાં આવે છે; તેમજ એકાદશ શક્તિઓનું પણ વર્ણન થાય છે.

Verse 14

तत्राष्टौ प्रथमं पूज्याः वाह्नेयादि यथाक्रमम् । देवदेवः पूर्वपत्रे ईशानं चाग्निगोचरे

ત્યાં પ્રથમ આઠનું પૂજન કરવું—આગ્નેય દિશાથી ક્રમશઃ. પૂર્વ પત્ર પર દેવદેવ (શિવ) છે અને અગ્નિ-ગોચરમાં ઈશાન છે.

Verse 15

भवोद्भवस्तयोर्मध्ये कपालीशस्ततः परम् । तस्मिन्नावरणे भूयो वृषेन्द्रं पुरतो यजेत्

ભવ અને ઉદ્ભવની વચ્ચે તથા તેમનાથી પરે કપાલીશ (શિવ) છે. એ જ આવરણમાં ફરી, આગળ સ્થાપિત વૃષેન્દ્ર નંદીનું પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 16

नंदिनं दक्षिणे तस्य महाकालं तथोत्तरे । शास्तारं वह्निदिक्पत्रे मात्ःर्दक्षिणदिग्दले

તેમના દક્ષિણમાં નંદી અને ઉત્તરમાં મહાકાલ છે. અગ્નિ દિશા તરફના પત્ર પર શાસ્તા છે અને દક્ષિણ દિશાના દળ પર દિવ્ય માતૃગણ છે.

Verse 17

गजास्यं नैरृते पत्रे षण्मुखं वारुणे पुनः । ज्येष्ठां वायुदले गौरीमुत्तरे चंडमैश्वरे

નૈઋત્ય પાંખડીમાં ગજાસ્ય (ગણેશ)નું ધ્યાન/સ્થાપન કરવું; અને વારુણ (પશ્ચિમ) પાંખડીમાં ષણ્મુખ (સ્કંદ)ની આરાધના કરવી. વાયવ્ય પાંખડીમાં જ્યેષ્ઠા, ઉત્તર પાંખડીમાં ગૌરી, અને ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) પાંખડીમાં ચંડમહેશ્વરનું પૂજન કરવું.

Verse 18

शास्तृनन्दीशयोर्मध्ये मुनीन्द्रं वृषभं यजेत् । महाकालस्योत्तरतः पिंगलं तु समर्चयेत्

શાસ્તૃ અને નંદીશ વચ્ચે, મુનીન્દ્રો દ્વારા પૂજ્ય એવા વૃષભનું યજન કરવું. અને મહાકાલના ઉત્તરે પિંગલનું વિધિપૂર્વક સમર્ચન કરવું.

Verse 19

शास्तृमातृसमूहस्य मध्ये भृंगीश्वरं ततः । मातृविघ्नेशमध्ये तु वीरभद्रं समर्चयेत्

ત્યારબાદ શાસ્તૃ અને માતૃસમૂહની વચ્ચે ભૃંગીશ્વરનું પૂજન કરવું. અને માતૃગણ તથા વિઘ્નેશની વચ્ચે વીરભદ્રનું વિધિપૂર્વક સમર્ચન કરવું.

Verse 20

स्कन्दविघ्नेशयोर्मध्ये यजेद्देवीं सरस्वतीम् । ज्येष्ठाकुमारयोर्मध्ये श्रियं शिवपदार्चिताम्

સ્કંદ અને વિઘ્નેશની વચ્ચે દેવી સરસ્વતીનું પૂજન કરવું. અને જ્યેષ્ઠ તથા કુમાર—બન્નેની વચ્ચે, શિવપદે અર્ચિત શ્રી (લક્ષ્મી)નું પૂજન કરવું.

Verse 21

ज्येष्ठागणाम्बयोर्मध्ये महामोटीं समर्चयेत् । गणाम्बाचण्डयोर्मध्ये देवीं दुर्गां प्रपूजयेत्

જ્યેષ્ઠા અને ગણાંબા વચ્ચે મહામોટીનું સમર્ચન કરવું. અને ગણાંબા તથા ચંડા વચ્ચે દેવી દુર્ગાનું વિશેષ પ્રપૂજન કરવું.

Verse 22

अत्रैवावरणे भूयः शिवानुचरसंहतिम् । रुद्रप्रथमभूताख्यां विविधां च सशक्तिकाम्

આ જ આવરણમાં તેણે ફરી શિવના અનુચરોનો મહાસમૂહ જોયો—રુદ્રથી પ્રથમ ઉત્પન્ન થયેલા આદિભૂત તરીકે પ્રસિદ્ધ, અનેક રૂપવાળા અને દરેક પોતપોતાની શક્તિથી યુક્ત।

Verse 23

शिवायाश्च सखीवर्गं जपेद्ध्यात्वा समाहितः । एवं तृतीयावरणे वितते पूजिते सति

સમાહિત ચિત્તે ધ્યાન કરીને શિવા (પાર્વતી)ની સખીઓના વર્ગના નામ/મંત્રનો જપ કરવો. આ રીતે તૃતીય આવરણ વિસ્તારીને વિધિવત્ પૂજિત થયા પછી।

Verse 24

चतुर्थावरणं ध्यात्वा बहिस्तस्य समर्चयेत् । भानुः पूर्वदले पूज्यो दक्षिणे चतुराननः

ચતુર્થ આવરણનું ધ્યાન કરીને તેના બહાર વિધિવત્ પૂજન કરવું. પૂર્વ પાંખડીમાં ભાનુ (સૂર્ય) પૂજ્ય છે અને દક્ષિણ પાંખડીમાં ચતુરાનન (બ્રહ્મા)।

Verse 25

रुद्रो वरुणदिक्पत्रे विष्णुरुत्तरदिग्दले । चतुर्णामपि देवानां पृथगावरणान्यथ

વરুণદિશા (પશ્ચિમ)ની પાંખડીમાં રુદ્ર અને ઉત્તર પાંખડીમાં વિષ્ણુ સ્થાપિત થાય છે. આ રીતે ચારેય દેવો માટે અલગ અલગ આવરણો યથાક્રમે ગોઠવવા।

Verse 26

तस्यांगानि षडेवादौ दीप्ताद्याभिश्च शक्तिभिः । दीप्ता सूक्ष्मा जया भद्रा विभूतिर्विमला क्रमात्

આદિમાં તેમના અંગો છ કહેવાય છે, જે દીપ્તા વગેરે શક્તિઓથી યુક્ત છે—ક્રમશઃ દીપ્તા, સૂક્ષ્મા, જયા, ભદ્રા, વિભૂતિ અને વિમલા।

Verse 27

अमोघा विद्युता चैव पूर्वादि परितः स्थिताः । द्वितीयावरणे पूज्याश्चतस्रो मूर्तयः क्रमात्

દ્વિતીય આવરણમાં ક્રમશઃ ચાર મૂર્તિઓ પૂજ્ય છે—અમોઘા અને વિદ્યુતા વગેરે—જે પૂર્વ દિશાથી આરંભ કરીને ચારે તરફ સ્થિત છે.

Verse 28

पूर्वाद्युत्तरपर्यंताः शक्तयश्च ततः परम् । आदित्यो भास्करो भानू रविश्चेत्यनुपूर्वशः

પૂર્વથી ઉત્તર સુધી શક્તિઓનું વર્ણન થયું; અને ત્યારપછી ક્રમશઃ સૂર્ય ‘આદિત્ય’, ‘ભાસ્કર’, ‘ભાનુ’ અને ‘રવિ’ એમ કહેવાય છે.

Verse 29

अर्को ब्रह्मा तथा रुद्रो विष्णुश्चैते विवस्वतः । विस्तारा पूर्वदिग्भागे सुतरां दक्षिणे स्थिताः

વિવસ્વતમાંથી આ પ્રગટ થાય છે—અર્ક, બ્રહ્મા, રુદ્ર અને વિષ્ણુ. તેમના વિસ્તારો પૂર્વ દિશાના ભાગમાં, અને વિશેષ કરીને દક્ષિણ દિશામાં સ્થિત છે.

Verse 30

बोधनी पश्चिमे भागे आप्यायिन्युत्तरे पुनः । उषां प्रभां तथा प्राज्ञां सन्ध्यामपि ततः परम्

પશ્ચિમ દિશામાં બોધની શક્તિ છે અને ઉત્તર દિશામાં ફરી આપ્યાયિની. ત્યારબાદ ઉષા, પ્રભા તથા પ્રાજ્ઞા; અને તેમનાં પરે સંધ્યા શક્તિ પણ છે।

Verse 31

ऐशानादिषु विन्यस्य द्वितीयावरणे यजेत् । सोममंगारकं चैव बुधं बुद्धिमतां वरम्

ઈશાન વગેરે દિશાઓમાં તેમને સ્થાપિત કરીને, દ્વિતીય આવરણમાં પણ પૂજન કરવું—સોમ (ચંદ્ર), મંગારક (મંગળ) અને બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ બુધ (બુધગ્રહ)।

Verse 32

बृहस्पतिं बृहद्बुद्धिं भार्गवं तेजसां निधिम् । शनैश्चरं तथा राहुं केतुं धूम्रं भयंकरम्

ભક્તે બૃહસ્પતિ—મહાબુદ્ધિ—ને, ભાર્ગવ (શુક્ર)—તેજનો નિધિ—ને, તેમજ શનૈશ્ચર, રાહુ, કેતુ અને ભયંકર ધૂમ્રને પણ ધ્યાનમાં ધરી આવાહન કરવું જોઈએ।

Verse 33

समंततो यजेदेतांस्तृतीयावरणे क्रमात् । अथवा द्वादशादित्या द्वितीयावरणे यजेत्

પછી તૃતીય આવરણમાં ચારે તરફ ક્રમથી આ દેવતાઓનું પૂજન કરવું; અથવા દ્વિતીય આવરણમાં દ્વાદશ આદિત્યોનું પૂજન કરવું।

Verse 34

तृतीयावरणे चैव राशीन्द्वादश पूजयेत् । सप्तसप्त गणांश्चैव बहिस्तस्य समंततः

તૃતીય આવરણમાં બાર રાશિઓનું પૂજન કરવું; અને તેની બહાર ચારે તરફ સાત-સાતના સમૂહરૂપે સ્થિત ગણોનું પણ પૂજન કરવું।

Verse 35

ऋषीन्देवांश्च गंधर्वान्पन्नगानप्सरोगणान् । ग्रामण्यश्च तथा यक्षान्यातुधानांस्तथा हयान्

ઋષિઓ અને દેવો, ગંધર્વો, પન્નગ (નાગ) તથા અપ્સરાઓના ગણ; તેમજ ગ્રામણ્ય (સમુદાય-નાયક), યક્ષ, યાતુધાન અને અશ્વોને પણ (વિધિપૂર્વક) પૂજી/આવાહન કરવું।

Verse 36

सप्तच्छंदोमयांश्चैव वालखिल्यांश्च पूजयेत् । एवं तृतीयावरणे समभ्यर्च्य दिवाकरम्

સપ્ત છંદોમય (વૈદિક છંદસ્વરૂપ) સમૂહો તથા વાલખિલ્ય ઋષિઓનું પણ પૂજન કરવું। આ રીતે તૃતીય આવરણમાં સમ્યક્ અર્ચન કરીને દિવાકર (સૂર્ય)ની ઉપાસના કરવી।

Verse 37

ब्रह्माणमर्चयेत्पश्चात्त्रिभिरावरणैः सहः । हिरण्यगर्भं पूर्वस्यां विराजं दक्षिणे ततः

ત્યારબાદ ત્રણ આવરણો સહિત બ્રહ્માનું અર્ચન કરવું. પૂર્વ દિશામાં હિરણ્યગર્ભને અને પછી દક્ષિણ દિશામાં વિરાજપુરૂષને પૂજવું.

Verse 38

कालं पश्चिमदिग्भागे पुरुषं चोत्तरे यजेत् । हिरण्यगर्भः प्रथमो ब्रह्मा कमलसन्निभः

પશ્ચિમ દિશામાં કાળને અને ઉત્તર દિશામાં પુરુષને યજન કરવું. હિરણ્યગર્ભ—પ્રથમજ બ્રહ્મા—કમળ સમાન તેજસ્વી છે.

Verse 39

कालो जात्यंजनप्रख्यः पुरुषः स्फटिकोपमः । त्रिगुणो राजसश्चैव तामसः सात्त्विकस्तथा

કાળ જન્મજાત અંજન સમો કાળો કહેવાયો છે અને પુરુષ સ્ફટિક સમો નિર્મળ છે. ગુણભેદે તે ત્રિવિધ—રાજસ, તામસ તથા સાત્ત્વિક—કથિત છે.

Verse 40

चत्वार एते क्रमशः प्रथमावरणे स्थिताः । द्वितीयावरणे पूज्याः पूर्वादिपरितः क्रमात्

આ ચારેય ક્રમશઃ પ્રથમ આવરણમાં સ્થિત છે. દ્વિતીય આવરણમાં પૂર્વ દિશાથી આરંભ કરીને ચારે તરફ ક્રમે તેમની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 41

सनत्कुमारः सनकः सनंदश्च सनातनः । तृतीयावरणे पश्चादर्चयेच्च प्रजापतीन्

પછી તૃતીય આવરણમાં સનત્કુમાર, સનક, સનંદ અને સનાતનનું પૂજન કરવું; ત્યારબાદ પ્રજાપતિઓનું પણ અર્ચન કરવું.

Verse 42

अष्टौ पूर्वांश्च पूर्वादौ त्रीन्प्राक्पश्चादनुक्रमात् । दक्षो रुचिर्भृगुश्चैव मरीचिश्च तथांगिराः

પ્રથમ આઠ ‘પૂર્વ’ ઋષિઓ; ત્યારબાદ ક્રમશઃ આગળ‑પાછળના ત્રણ. તેઓ—દક્ષ, રુચિ, ભૃગુ, મરીચિ તથા અંગિરા.

Verse 43

पुलस्त्यः पुलहश्चैव क्रतुरत्रिश्च कश्यपः । वसिष्ठश्चेति विख्याताः प्रजानां पतयस्त्विमे

પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ, અત્રિ, કશ્યપ અને વસિષ્ઠ—આ બધા પ્રજાના અધિપતિ (પ્રજાપતિ) તરીકે વિખ્યાત છે.

Verse 44

तेषां भार्याश्च तैस्सार्धं पूजनीया यथाक्रमम् । प्रसूतिश्च तथाकूतिः ख्यातिः सम्भूतिरेव च

તેમની સાથે તેમની પત્નીઓ પણ યથાક્રમે પૂજનીય છે—પ્રસૂતિ, આકૂતિ, ખ્યાતિ અને સંભૂતિ.

Verse 45

धृतिः स्मृतिः क्षमा चैव सन्नतिश्चानसूयका । देवमातारुन्धती च सर्वाः खलु पतिव्रताः

ધૃતિ, સ્મૃતિ, ક્ષમા, સન્નતિ, અનસૂયા, દેવમાતા અને અરુંધતી—આ બધી જ નિશ્ચયે પતિવ્રતા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 46

शिवार्चनरतो नित्यं श्रीमत्यः प्रियदर्शनाः । प्रथमावरणे वेदांश्चतुरो वा प्रपूजयेत्

જે નિત્ય શિવાર્ચનમાં રત રહે છે, તે શ્રીસમૃદ્ધ અને શુભદર્શનવાળા બને છે. પ્રથમ આવરણમાં ચારેય વેદોની વિધિવત પૂજા કરવી.

Verse 47

इतिहासपुराणानि द्वितीयावरणे पुनः । तृतीयावरणे पश्चाद्धर्मशास्त्रपुरस्सराः

ફરી બીજા આવરણ-ચક્રમાં ઇતિહાસો અને પુરાણો સ્થિત છે. ત્યારબાદ ત્રીજા આવરણમાં ધર્મશાસ્ત્રો તથા સંબંધિત પ્રમાણગ્રંથો આગેવાનરૂપે રહે છે.

Verse 48

वैदिक्यो निखिला विद्याः पूज्या एव समंततः । पूर्वादिपुरतो वेदास्तदन्ये तु यथारुचि

વૈદિક જ્ઞાનની સર્વ વિદ્યાઓ સર્વ રીતે પૂજનીય છે. પૂર્વ દિશાથી આરંભ કરીને વેદોને આગળ રાખવા જોઈએ; અન્ય શાસ્ત્રો પોતાની રુચિ મુજબ ગોઠવી શકાય.

Verse 49

अष्टधा वा चतुर्धा वा कृत्वा पूजां समंततः । एवं ब्रह्माणमभ्यर्च्य त्रिभिरावरणैर्युतम्

આઠ વિભાગે કે ચાર વિભાગે સર્વત્ર પૂજા કરીને, આ રીતે ત્રણ આવરણોથી યુક્ત બ્રહ્માનું વિધિપૂર્વક અર્ચન કરવું જોઈએ.

Verse 50

दक्षिणे पश्चिमे पश्चाद्रुद्रं सावरणं यजेत् । तस्य ब्रह्मषडंगानि प्रथमावरणं स्मृतम्

દક્ષિણ, પશ્ચિમ અને પાછળની તરફ, આવરણ-દેવતાઓ સહિત રુદ્રનું પૂજન કરવું જોઈએ. તે રુદ્ર માટે બ્રહ્મના ષડંગો પ્રથમ આવરણ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 51

द्वितीयावरणे चैव विद्येश्वरमयं तथा । तृतीयावरणे भेदो विद्यते स तु कथ्यते

બીજા આવરણમાં આ વિદ્યેશ્વરોના સ્વરૂપમય તરીકે સ્મૃત છે. પરંતુ ત્રીજા આવરણમાં ભેદ જોવા મળે છે—તે જ અહીં કહેવામાં આવે છે.

Verse 52

चतस्रो मूर्तयस्तस्य पूज्याः पूर्वादितः क्रमात् । त्रिगुणास्सकलो देवः पुरस्ताच्छिवसंज्ञकः

તેમની ચાર મૂર્તિઓ પૂર્વ દિશાથી ક્રમશઃ પૂજ્ય છે. અગ્રભાગે (પૂર્વે) ‘શિવ’ નામે પ્રસિદ્ધ, ત્રિગુણયુક્ત, સકલ-રૂપ દેવ બિરાજે છે.

Verse 53

राजसो दक्षिणे ब्रह्मा सृष्टिकृत्पूज्यते भवः । तामसः पश्चिमे चाग्निः पूज्यस्संहारको हरः

દક્ષિણ દિશામાં રજોગુણ-સ્વરૂપ બ્રહ્મા—સૃષ્ટિકર્તા ‘ભવ’—પૂજ્ય છે. પશ્ચિમ દિશામાં તમોગુણ-સ્વરૂપ અગ્નિ; સંહારક ‘હર’ પૂજ્ય છે.

Verse 54

सात्त्विकस्सुखकृत्सौम्ये विष्णुर्विश्वपतिर्मृडः । एवं पश्चिमदिग्भागे शम्भोः षड्विंशकं शिवम्

સૌમ્ય, સાત્ત્વિક અને સુખદાયક રૂપમાં એ જ શિવ ‘વિષ્ણુ’, ‘વિશ્વપતિ’ અને ‘મૃડ’ કહેવાય છે. આ રીતે પશ્ચિમ દિગ્ભાગમાં આ શંભુનું છવ્વીસમું પવિત્ર નામ-પ્રકટન ગણાય છે.

Verse 55

समभ्यर्च्योत्तरे पार्श्वे ततो वैकुंठमर्चयेत् । वासुदेवं पुरस्कृत्वा प्रथमावरणे यजेत्

ઉત્તર તરફ વિધિપૂર્વક અર્ચન કરીને પછી વૈકુંઠનું પૂજન કરવું. વાસુદેવને અગ્રસ્થાને રાખીને પ્રથમ આવરણમાં યજન કરવું.

Verse 56

अनिरुद्धं दक्षिणतः प्रद्युम्नं पश्चिमे ततः । सौम्ये संकर्षणं पश्चाद्व्यत्यस्तौ वा यजेदिमौ

દક્ષિણ તરફ અનિરુદ્ધનું, પછી પશ્ચિમમાં પ્રદ્યુમ્નનું પૂજન કરવું. ત્યારબાદ સૌમ્ય (ઉત્તર) દિશામાં સંકર્ષણનું પૂજન કરવું; અથવા આ બેનું પૂજન ઉલટા ક્રમે પણ કરી શકાય.

Verse 57

प्रथमावरणं प्रोक्तं द्वितीयावरणं शुभम् । मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोथ वामनः

પ્રથમ આવરણ કહેવાયું છે; દ્વિતીય આવરણ શુભ છે. તે (દ્વિતીય) આવરણમાં મત્સ્ય, કૂર્મ, વરાહ, નરસિંહ અને વામન (રૂપો) સ્થિત છે.

Verse 58

रामश्चान्यतमः कृष्णो भवानश्वमुखोपि च । तृतीयावरणे चक्रुः पूर्वभागे समर्चयेत्

તૃતીય આવરણમાં રામ, શ્રેષ્ઠ કૃષ્ણ, ભવાન અને અશ્વમુખ—આને પૂર્વ ભાગમાં સ્થાપી વિધિપૂર્વક સમ્યક્ પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 59

नारायणाख्यां याम्येस्त्रं क्वचिदव्याहतं यजेत् । पश्चिमे पांचजन्यं च शार्ङ्गंधनुरथोत्तरे

દક્ષિણ દિશામાં શુભ કાળે ‘નારાયણ’ નામનું અવ્યાહત (અચૂક) અસ્ત્ર પૂજવું. પશ્ચિમમાં પાંજન્ય શંખનું અને ઉત્તરમાં શારઙ્ગ ધનુષ્યનું આરાધન કરવું.

Verse 60

एवं त्र्यावरणैः साक्षाद्विश्वाख्यां परमं हरिम् । महाविष्णुं सदाविष्णुं मूर्तीकृत्य समर्चयेत्

આ રીતે ત્રણ આવરણો દ્વારા સాక్షાત્ ‘વિશ્વ’ નામના પરમ હરિ—મહાવિષ્ણુ, સદાવિષ્ણુ—ને મૂર્તિરૂપે સ્થાપી વિધિપૂર્વક સમર્ચન કરવું.

Verse 61

इत्थं विष्णोश्चतुर्व्यूहक्रमान्मूर्तिचतुष्टयम् । पूजयित्वा च तच्छक्तीश्चतस्रः पुजयेत्क्रमात्

આ રીતે વિષ્ણુના ચતુર્વ્યૂહ-ક્રમ અનુસાર ચાર મૂર્તિઓનું પૂજન કરીને, ત્યારબાદ તેમની ચાર શક્તિઓનું પણ ક્રમશઃ આરાધન કરવું.

Verse 62

प्रभामाग्नेयदिग्भागे नैरृते तु सरस्वतीम् । गणांबिका च वायव्ये लक्ष्मीं रौद्रे समर्चयेत्

આગ્નેય દિશાભાગે પ્રભાનું પૂજન કરવું, નૈઋત્ય દિશાભાગે સરસ્વતીનું. વાયવ્ય દિશાભાગે ગણાંબિકાનું, અને રૌદ્ર (ઈશાન) દિશાભાગે લક્ષ્મીનું વિધિવત્ સમર્ચન કરવું.

Verse 63

एवं भान्वादिमूर्तीनां तच्छक्तीनामनंतरम् । पूजां विधाय लोकेशांस्तत्रैवावरणे यजेत्

આ રીતે સૂર્યાદિ મૂર્તિઓ તથા તેમની-તેમની શક્તિઓનું પૂજન વિધિવત્ કરીને, એ જ આવરણમાં લોકેશ—લોકપાલોનું પણ યજન કરવું.

Verse 64

इन्द्रमग्निं यमं चैव निरृतिं वरुणं तथा । वायुं सोमं कुबेरं च पश्चादीशानमर्चयेत्

ત્યારબાદ ઇન્દ્ર, અગ્નિ, યમ, નિરૃતિ અને વરુણ; તેમજ વાયુ, સોમ અને કુબેરનું પૂજન કરવું. પછી પશ્ચિમ દિશામાં ઈશાન—શિવના ઈશાન સ્વરૂપ—નું અર્ચન કરવું.

Verse 65

एवं चतुर्थावरणं पूजयित्वा विधानतः । आयुधानि महेशस्य पश्चाद्बांह्यं समर्चयेत्

આ રીતે વિધાન મુજબ ચોથા આવરણનું પૂજન કરીને, ત્યારબાદ મહેશના આયુધો તથા બાહ્ય (પરિવેષ્ટિત) તત્ત્વોનું ક્રમશઃ શ્રદ્ધાપૂર્વક સમર્ચન કરવું.

Verse 66

श्रीमन्त्रिशूलमैशाने वज्रं माहेन्द्रदिङ्मुखे । परशुं वह्निदिग्भागे याम्ये सायकमर्चयेत्

ઈશાન દિશામાં મંત્રશક્તિથી યુક્ત શુભ ત્રિશૂલનું પૂજન કરવું; માહેન્દ્ર (પૂર્વ) દિશામાં વજ્રનું. વહ્નિ (આગ્નેય) દિશામાં પરશુનું, અને યામ્ય (દક્ષિણ) દિશામાં સાયક (બાણ) નું અર્ચન કરવું.

Verse 67

नैरृते तु यजेत्खड्गं पाशं वारुणगोचरे । अंकुशं मारुते भागे पिनाकं चोत्तरे यजेत्

નૈઋત (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશામાં ખડ્ગની પૂજા કરવી; વરુણના ક્ષેત્રમાં પાશનું અર્ચન કરવું. વાયુના ભાગમાં અંકુશ, અને ઉત્તર દિશામાં પિનાક (શિવધનુષ)નું પૂજન કરવું।

Verse 68

पश्चिमाभिमुखं रौद्रं क्षेत्रपालं समर्चयेत् । पञ्चमावरणं चैव सम्पूज्यानन्तरं बहिः

પશ્ચિમાભિમુખ થઈ રૌદ્ર સ્વરૂપ ક્ષેત્રપાલનું વિધિપૂર્વક સમર્ચન કરવું. પછી પંચમ આવરણની સંપૂર્ણ પૂજા કરીને, ત્યારબાદ બહારના ભાગમાં જવું।

Verse 69

सर्वावरणदेवानां बहिर्वा पञ्चमे ऽथवा । पञ्चमे मातृभिस्सार्धं महोक्ष पुरतो यजेत्

સર્વ આવરણ-દેવતાઓની પૂજા બહાર અથવા પંચમ આવરણમાં કરવી. પંચમ આવરણમાં માતૃકાઓ સાથે, આગળ મહોક્ષને સ્થાપી યજન-પૂજન કરવું।

Verse 70

ततः समंततः पूज्यास्सर्वा वै देवयोनयः । खेचरा ऋषयस्सिद्धा दैत्या यक्षाश्च राक्षसाः

ત્યારબાદ સર્વ દિશાઓમાં સર્વ દેવયોનિઓ પૂજનીય બની—ખેચરગણ, ઋષિઓ અને સિદ્ધો, તેમજ દૈત્ય, યક્ષ અને રાક્ષસ પણ।

Verse 71

अनंताद्याश्च नागेंद्रा नागैस्तत्तत्कुलोद्भवैः । डाकिनीभूतवेतालप्रेतभैरवनायकाः

અનંત આદિ નાગેન્દ્રો પોતાના-પોતાના કુલમાં ઉત્પન્ન નાગો સાથે, તેમજ ડાકિની, ભૂત, વેતાળ, પ્રેત અને ઉગ્ર ભૈરવગણોના નાયકો પણ ત્યાં એકત્ર થયા.

Verse 72

पातालवासिनश्चान्ये नानायोनिसमुद्भवाः । नद्यस्समुद्रा गिरयः काननानि सरांसि च

પાતાળમાં વસતા અન્ય જીવો, અનેક યોનિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા; તેમજ નદીઓ, સમુદ્રો, પર્વતો, વનો અને સરોવરો—આ બધું પણ (તે સર્વવ્યાપી વ્યવસ્થામાં) સમાવિષ્ટ છે।

Verse 73

पशवः पक्षिणो वृक्षाः कीटाद्याः क्षुद्रयोनयः । नराश्च विविधाकारा मृगाश्च क्षुद्रयोनयः

પશુઓ, પક્ષીઓ, વૃક્ષો, કીટકાદિ—આ ‘ક્ષુદ્ર યોનિ’ કહેવાય છે. વિવિધ આકારવાળા મનુષ્યો અને મૃગાદિ પણ એવી જ ક્ષુદ્ર યોનિમાં ગણાય છે।

Verse 74

भुवनान्यन्तरण्डस्य ततो ब्रह्माण्डकोटयः । बहिरंडान्यसंख्यानि भुवनानि सहाधिपैः

દરેક અંડની અંદર અનેક ભુવન છે; તેમાંથી બ્રહ્માંડોની કરોડો ઉત્પન્ન થાય છે. અને બહાર પણ અસંખ્ય અંડો છે—અગણિત લોક, પોતાના પોતાના અધિપતિઓ સહિત।

Verse 75

ब्रह्मांडाधारका रुद्रा दशदिक्षु व्यवस्थिताः । यद्गौड यच्च मामेयं यद्वा शाक्तं ततः परम्

બ્રહ્માંડને ધારણ કરનારા રુદ્રો દશ દિશાઓમાં સ્થિત છે. જે ‘ગૌડ’ કહેવાય, જે ‘મામેય’ તરીકે ઓળખાય અને જે ‘શાક્ત’ કહેવાય—આ બધાથી પર પરમ રુદ્ર સ્થિત છે।

Verse 76

यत्किञ्चिदस्ति शब्दस्य वाच्यं चिदचिदात्मकम् । तत्सर्वं शिवयोः पार्श्वे बुद्ध्वा सामान्यतो यजेत्

શબ્દોથી જે કંઈ વાચ્ય બને છે—ચેતન (ચિત્) કે અચેતન (અચિત્)—તે સર્વ શિવ-શિવા (દિવ્ય દંપતિ)ના સાન્નિધ્યમાં સ્થિત છે એમ જાણી, સામાન્ય અને સર્વસમાવેશક ભાવથી પૂજન કરવું જોઈએ।

Verse 77

कृतांजलिपुटाः सर्वे ऽचिंत्याः स्मितमुखास्तथा । प्रीत्या संप्रेक्षमाणाश्च देवं देवीं च सर्वदा

તેઓ બધા હાથ જોડીને, શાંત વિસ્મયમાં, સ્મિત કરતા ઊભા હતા. પ્રેમપૂર્વક તેઓ નિરંતર ભગવાન અને દેવીને નિહાળી રહ્યા હતા.

Verse 78

इत्थमावरणाभ्यर्चां कृत्वाविक्षेपशांतये । पुनरभ्यर्च्य देवेशं पक्त्वाक्षरमुदीरयेत्

આ રીતે ચિત્તવિક્ષેપ શાંત કરવા આવરણ-પૂજા કરીને, ફરી દેવેશ્વરનું પૂજન કરવું; અને પવિત્ર અક્ષરને મનમાં દૃઢ કરીને મંત્રાક્ષરનો જપ કરવો।

Verse 79

निवेदयेत्ततः पश्चाच्छिवयोरमृतोपमम् । सुव्यञ्जनसमायुक्तं शुद्धं चारु महाचरुम्

ત્યારબાદ શિવ-શિવા (પાર્વતી) ને અમૃતસમાન, ઉત્તમ વ્યંજનો સાથે સુસજ્જ, શુદ્ધ, મનોહર અને મહાચરુ (પાક નૈવેદ્ય) અર્પણ કરવું।

Verse 80

द्वात्रिंशदाढकैर्मुख्यमधमं त्वाढकावरम् । साधयित्वा यथासंपच्छ्रद्धया विनिवेदयेत्

મુખ્ય નૈવેદ્ય બત્રીસ આઢકથી અને ગૌણ નૈવેદ્ય ઓછામાં ઓછું એક આઢકથી તૈયાર કરવું; પોતાની સમર્થતા મુજબ ગોઠવી શ્રદ્ધાથી વિધિપૂર્વક અર્પણ કરવું।

Verse 81

ततो निवेद्य पानीयं तांबूलं चोपदंशकैः । नीराजनादिकं कृत्वा पूजाशेषं समापयेत्

પછી પીવાનું પાણી અને ઉપદંશો સાથે તાંબૂલ અર્પણ કરવું. ત્યારબાદ નીરાજન (આરતી) વગેરે કરીને, પૂજાના બાકી કર્મો પૂર્ણ કરવાં।

Verse 82

भोगोपयोग्यद्रव्याणि विशिष्टान्येव साधयेत् । वित्तशाठ्यं न कुर्वीत भक्तिमान्विभवे सति

સામર્થ્ય હોય ત્યારે ભક્તે પૂજાને યોગ્ય ઉત્તમ અને વિશિષ્ટ સામગ્રી જ મેળવવી; ધનમાં છેતરપિંડી કે કંજૂસાઈ કદી ન કરવી।

Verse 83

शठस्योपेक्षकस्यापि व्यंग्यं चैवानुतिष्ठतः । न फलंत्येव कर्माणि काम्यानीति सतां कथा

સત્પુરુષો કહે છે કે કપટી માણસ—તે ઉદાસીન રહે કે વ્યંગ્ય-ઢોંગથી કર્મ કરે—તેના કામ્ય કર્મો કદી ફળ આપતા નથી।

Verse 84

तस्मात्सम्यगुपेक्षां च त्यक्त्वा सर्वांगयोगतः । कुर्यात्काम्यानि कर्माणि फलसिद्धिं यदीच्छति

અતએવ માત્ર ઉદાસીનતા છોડીને, સર્વ અંગોની યોગ્ય જોડાણ સાથે કામ્ય કર્મો કરવાં; ફળસિદ્ધિ ઇચ્છે તો તે વિધિપૂર્વક કરવાં।

Verse 85

इत्थं पूजां समाप्याथ देवं देवीं प्रणम्य च । भक्त्या मनस्समाधाय पश्चात्स्तोत्रमुदीरयेत्

આ રીતે પૂજા પૂર્ણ કરીને દેવ અને દેવીને પ્રણામ કરવો; પછી ભક્તિથી મનને સમાધિમાં સ્થિર કરી, ત્યારબાદ સ્તોત્ર ઉચ્ચારવું।

Verse 86

ततः स्तोत्रमुपास्यान्ते त्वष्टोत्तरशतावराम् । जपेत्पञ्चाक्षरीं विद्यां सहस्रोत्तरमुत्सुकः

ત્યારબાદ પૂજાના અંતે શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉત્તમ સ્તોત્રનું એકસો આઠ વાર જપ કરવો. પછી ઉત્સુક ભક્તિથી પંચાક્ષરી વિદ્યાનો એક હજાર આઠ વાર જપ કરવો.

Verse 87

विद्यापूजां गुरोः पूजां कृत्वा पश्चाद्यथाक्रमम् । यथोदयं यथाश्राद्धं सदस्यानपि पूजयेत्

પ્રથમ વિદ્યાપૂજા અને પછી ગુરુપૂજા કરીને, ત્યારબાદ યથાક્રમ—જેની જે યોગ્યતા મુજબ—શ્રાદ્ધવિધિ પ્રમાણે સભામાં ઉપસ્થિત સભ્યોનું પણ સન્માનપૂર્વક પૂજન કરવું।

Verse 88

ततः उद्वास्य देवेशं सर्वैरावरणैः सह । मण्डलं गुरवे दद्याद्यागोपकरणैस्सह

ત્યારબાદ સર્વ આવરણો સહિત દેવેશ (શિવ)નું વિધિપૂર્વક ઉદ્વાસન કરીને, યાગના ઉપકરણો સાથે તે મંડળ ગુરુને અર્પણ કરવું।

Verse 89

शिवाश्रितेभ्यो वा दद्यात्सर्वमेवानुपूर्वशः । अथवा तच्छिवायैव शिवक्षेत्रे समर्पयेत्

શિવના આશ્રિતોને ક્રમશઃ સર્વ અર્પણ કરવું; અથવા તે માત્ર શિવને સમર્પિત કરીને શિવક્ષેત્રમાં અર્પણ કરવું।

Verse 90

शिवाग्नौ वा यजेद्देवं होमद्रव्यैश्च सप्तभिः । समभ्यर्च्य यथान्यायं सर्वावरणदेवताः

અથવા શિવાગ્નિમાં સાત હોમદ્રવ્યોથી દેવનું યજન કરવું; અને વિધાન મુજબ સમભ્યર્ચના કરીને સર્વ આવરણ-દેવતાઓનું પૂજન કરવું।

Verse 91

एष योगेश्वरो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । न तस्मादधिकः कश्चिद्यागो ऽस्ति भुवने क्वचित्

આ (શિવ) ત્રિલોકમાં ‘યોગેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; આ ભુવনে ક્યાંય પણ તેનાથી મહાન કોઈ યાગ નથી।

Verse 92

न तदस्ति जगत्यस्मिन्नसध्यं यदनेन तु । ऐहिकं वा फलं किंचिदामुष्मिकफलं तु वा

આ જગતમાં આ (શૈવ પવિત્ર ઉપાય) વડે અસાધ્ય એવું કશું નથી; ઇહલોકનું કોઈ ફળ હોય કે પરલોકનું ફળ હોય, તે સિદ્ધ થાય છે।

Verse 93

इदमस्य फलं नेदमिति नैव नियम्यते । श्रेयोरूपस्य कृत्स्नस्य तदिदं श्रेष्टसाधनम्

“આ જ તેનું ફળ છે, તે નથી” એમ કહીને તેનું ફળ બાંધવામાં આવતું નથી; પરમ કલ્યાણસ્વરૂપ સમસ્ત તત્ત્વપ્રાપ્તિ માટે આ જ શ્રેષ્ઠ સાધન છે।

Verse 94

इदं न शक्यते वक्तुं पुरुषेण यदर्च्यते । चिंतामणेरिवैतस्मात्तत्तेन प्राप्यते फलम्

કોઈ પણ મનુષ્ય માટે એ કહેવું શક્ય નથી કે તેમની પૂજા કરવાથી કઈ પરમ મહિમા પ્રાપ્ત થાય છે. તેથી ચિંતામણિની જેમ, એ જ શિવારાધનાથી યોગ્ય ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 95

तथापि क्षुद्रमुद्दिश्य फलं नैतत्प्रयोजयेत् । लघ्वर्थी महतो यस्मात्स्वयं लघुतरो भवेत्

તથાપિ તુચ્છ ફળને ધ્યેય બનાવી આ સાધનનો ઉપયોગ ન કરવો જોઈએ. કારણ કે મહાનથી વિમુખ થઈ નાનાં લાભનો ઇચ્છુક પોતે જ વધુ નાનો બની જાય છે.

Verse 96

महद्वा फलमल्पं वा कृतं चेत्कर्म सिध्यति । महादेवं समुद्दिश्य कृतं कर्म प्रयुज्यताम्

ફળ મોટું હોય કે નાનું, કરેલું કર્મ પોતાનું ફળ અવશ્ય આપે છે. તેથી મહાદેવને ધ્યેય બનાવી, તેમને અર્પણ કરીને, દરેક કર્મ કરવું જોઈએ; જેથી કર્મ પાવન બની શુભ સિદ્ધિ આપે.

Verse 97

तस्मादनन्यलभ्येषु शत्रुमृत्युंजयादिषु । फलेषु दृष्टादृष्टेषु कुर्यादेतद्विचक्षणः

અતએવ વિવેકી સાધકે આ શૈવ-અનુષ્ઠાન અવશ્ય કરવું; કારણ કે તે શત્રુજય, મૃત્યુઞ્જય વગેરે અન્યથા અપ્રાપ્ય ફળ આપે છે અને દૃષ્ટ-અદૃષ્ટ—બંને પ્રકારનાં પરિણામો પણ પ્રદાન કરે છે॥

Verse 98

महत्स्वपि च पातेषु महारागभयादिषु । दुर्भिक्षादिषु शांत्यर्थं शांतिं कुर्यादनेन तु

મહાન પાતો, પ્રબળ રાગ‑ભયાદિ ક્લેશો તથા દુર્ભિક્ષાદિ આપત્તિઓમાં પણ શાંતિ માટે આ શૈવ ઉપાયથી શાંતિકર્મ કરી શાંતિ સ્થાપવી જોઈએ।

Verse 99

बहुना किं प्रलापेन महाव्यापन्निवारकम् । आत्मीयमस्त्रं शैवानामिदमाह महेश्वरः

ઘણું બોલવાથી શું લાભ? આ ઉપદેશ મહાવિપત્તિ નિવારક મહાઉપાય છે; શૈવો માટે આ મહેશ્વરનું પોતાનું દિવ્ય અસ્ત્ર છે—એવું પ્રભુએ કહ્યું।

Verse 100

तस्मादितः परं नास्ति परित्राणमिहात्मनः । इति मत्वा प्रयुंजानः कर्मेदं शुभमश्नुते

અતએવ આથી પરે અહીં આત્માનું કોઈ શ્રેષ્ઠ આશ્રય નથી. એમ જાણીને જે આ શુભ કર્મનો પ્રયોગ કરે છે, તે મંગળ ફળ પામે છે।

Verse 101

स्तोत्रमात्रं शुचिर्भूत्वा यः पठेत्सुसमाहितः । सोप्यभीष्टतमादर्थादष्टांशफलमाप्नुयात्

જે શુદ્ધ બની સુસમાહિત ચિત્તે માત્ર આ સ્તોત્રનું પાઠ કરે છે, તે પણ પરમ અભીષ્ટ સિદ્ધિથી મળતા ફળનો અષ્ટમांश પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 102

अर्थं तस्यानुसन्धाय पर्वण्यनशनः पठेत् । अष्टाभ्यां वा चतुर्दश्यां फलमर्धं समाप्नुयात्

તેના અર્થનું અનુસંધાન કરીને પર્વ-તિથિઓમાં ઉપવાસપૂર્વક પાઠ કરવો. અથવા અષ્ટમી કે ચતુર્દશીએ પાઠ કરવાથી કહેલા ફળનું અર્ધ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 103

यस्त्वर्थमनुसंधाय पर्वादिषु तथा व्रती । मासमेकं जपेत्स्तोत्रं स कृत्स्नं फलमाप्नुयात्

પરંતુ જે વ્રતી તેના અર્થનું સ્મરણ રાખીને પર્વ-ઉત્સવ વગેરેમાં એક માસ સુધી આ સ્તોત્રનો જપ કરે છે, તે પૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.