श्रद्धामाहात्म्यं तथा देवीप्रश्नः (The Greatness of Śraddhā and Devī’s Question to Śiva)
આ અધ્યાયમાં કૃષ્ણ ઉપમન્યુને શિવજ્ઞાનના પરમ જાણકાર કહી વંદન કરે છે અને શિવજ્ઞાનનું ‘અમૃત’ આસ્વાદ્યા પછી પણ તૃપ્તિ થતી નથી એમ કહે છે। ઉપમન્યુ મન્દર પર્વત પર મહાદેવ દેવી સાથે ધ્યાનમય અંતરંગ સ્થિતિમાં વિરાજમાન છે અને આસપાસ દેવીઓ તથા ગણો હાજર છે તે દૃશ્ય વર્ણવે છે। યોગ્ય સમયે દેવી પૂછે છે—આત્મતત્ત્વમાં સ્થિર ન હોય એવા અલ્પબુદ્ધિ મનુષ્યો કયા ઉપાયથી મહાદેવને પ્રસન્ન કરી શકે? ઈશ્વર ઉત્તર આપે છે કે કર્મકાંડ, તપ, જપ, આસનાદિ સાધના કે માત્ર તત્ત્વજ્ઞાન—શ્રદ્ધા વિના બધું નિષ્ફળ; શ્રદ્ધા જ મુખ્ય સાધન છે। શ્રદ્ધા સ્વધર્મના પાલનથી, ખાસ કરીને વર્ણાશ્રમ નિયમોથી, વધે અને રક્ષાય છે। તેથી શિસ્તબદ્ધ આચાર સાથે સ્થિર શ્રદ્ધા શિવકૃપાને સુલભ બનાવે છે—શિવ દર્શન, સ્પર્શ, પૂજા અને સંભાષણ શક્ય બને છે।
Shlokas
Verse 1
कृष्ण उवाच । भगवन्सर्वयोगींद्र गणेश्वर मुनीश्वर । षडाननसमप्रख्य सर्वज्ञाननिधे गुरो । प्रायस्त्वमवतीर्योर्व्यां पाशविच्छित्तये नृणाम् । महर्षिवपुरास्थाय स्थितो ऽसि परमेश्वर
કૃષ્ણ બોલ્યા— હે ભગવન્! સર્વયોગીન્દ્ર, ગણેશ્વર, મુનીશ્વર! હે ગુરુ, સર્વજ્ઞાનનિધિ, ષડાનન સમ તેજસ્વી! મનુષ્યોના પાશોને છેદવા માટે તમે મુખ્યત્વે પૃથ્વી પર અવતર્યા છો; મહર્ષિરૂપ ધારણ કરીને તમે અહીં પરમેશ્વરરૂપે સ્થિત છો.
Verse 3
अन्यथा हि जगत्यस्मिन् देवो वा दानवो ऽपि वा । त्वत्तोन्यः परमं भावं को जानीयाच्छिवात्मकम् । तस्मात्तव मुखोद्गीर्णं साक्षादिव पिनाकिनः । शिवज्ञानामृतं पीत्वा न मे तृप्तमभून्मनः
નહિતર આ જગતમાં—દેવ હોય કે દાનવ—તમારા સિવાય શિવસ્વરૂપ એવા પરમ ભાવને કોણ જાણી શકે? તેથી તમારા મુખમાંથી નીકળેલું, જાણે સాక్షાત્ પિનાકી શિવ પાસેથી જ પ્રગટ થયેલું, શિવજ્ઞાનામૃત પીધા છતાં મારું મન તૃપ્ત થયું નથી.
Verse 5
साक्षात्सर्वजगत्कर्तुर्भर्तुरंकं समाश्रिता । भगवन्किन्नु पप्रच्छ भर्तारं परमेश्वरी । उपमन्युरुवाच । स्थाने पृष्टं त्वया कृष्ण तद्वक्ष्यामि यथातथम् । भवभक्तस्य युक्तस्य तव कल्याणचेतसः
સમસ્ત જગતના પ્રત્યક્ષ સર્જક-પાલક એવા સ્વામીની ગોદમાં આશ્રય લઈને પરમેશ્વરીએ પતિને પૂછ્યું—“ભગવન, આ શું છે?” ઉપમન્યુ બોલ્યા—“હે કૃષ્ણે, તું યોગ્ય રીતે પૂછ્યું છે; જેમ છે તેમ કહીશ, કારણ કે તું ભવ (શિવ)ની ભક્ત, યોગયુક્ત અને કલ્યાણચિંતનવાળી છે.”
Verse 7
महीधरवरे दिव्ये मंदरे चारुकंदरे । देव्या सह महादेवो दिव्यो ध्यानगतो ऽभवत् । तदा देव्याः प्रियसखी सुस्मितास्या शुभावती । फुल्लान्यतिमनोज्ञानि पुष्पाणि समुदाहरत्
સુંદર ગુફાઓવાળા દિવ્ય શ્રેષ્ઠ મન્દર પર્વત પર દેવી સાથે મહાદેવ દિવ્ય ધ્યાનમાં લીન થયા. ત્યારે દેવીની પ્રિય સખી—મંદ સ્મિતવાળી શુભાવતી—પૂર્ણ ખીલેલા અતિમનોહર પુષ્પો એકત્ર કરવા લાગી.
Verse 9
ततः स्वमंकमारोप्य देवीं देववरोरहः । अलंकृत्य च तैः पुष्पैरास्ते हृष्टतरः स्वयम् । अथांतःपुरचारिण्यो देव्यो दिव्यविभूषणाः । अंतरंगा गणेन्द्राश्च सर्वलोकमहेश्वरीम्
પછી દેવોમાં શ્રેષ્ઠ પ્રભુએ દેવીને પોતાની ગોદમાં બેસાડ્યા. તે પુષ્પોથી તેમને અલંકૃત કરીને તેઓ પોતે વધુ હર્ષિત થઈ બેઠા. ત્યારબાદ અંતઃપુરમાં ફરતી દિવ્ય આભૂષણધારી દેવીઓ અને અંતરંગ ગણનાયકો સર્વલોકમહેશ્વરીની સેવા માટે આવી પહોંચ્યા.
Verse 11
भर्तारं परिपूर्णं च सर्वलोकमहेश्वरम् । चामरासक्तहस्ताश्च देवीं देवं सिषेविरे । ततः प्रियाः कथा वृत्ता विनोदाय महेशयोः । त्राणाय च नृणां लोके ये शिवं शरणं गताः
ચામર ધારણ કરેલા હાથોથી તેમણે દેવી અને દેવની સેવા કરી—તે પરિપૂર્ણ પ્રભુની, જે સર્વ લોકોના મહેશ્વર છે. ત્યારબાદ મહેશ અને તેમની પ્રિયાના વિનોદ માટે તથા જગતમાં શિવને શરણ ગયેલા મનુષ્યોના રક્ષણ માટે એક પ્રિય કથા પ્રવર્તી.
Verse 13
तदावसरमालोक्य सर्वलोकमहेश्वरी । भर्तारं परिपप्रच्छ सर्वलोकमहेश्वरम् । देव्युवाच । केन वश्यो महादेवो मर्त्यानां मंदचेतसाम् । आत्मतत्त्वाद्यशक्तानामात्मनामकृतात्मनाम्
તે અવસર યોગ્ય જાણીને સર્વલોકમહેશ્વરી દેવીએ સર્વલોકમહેશ્વર પોતાના પતિને પૂછ્યું. દેવી બોલ્યાં—મંદબુદ્ધિ મર્ત્યો, જે આત્મતત્ત્વ તથા ઉચ્ચ તત્ત્વોમાં અશક્ત છે અને જેમનું અંતઃકરણ અપરિષ્કૃત છે, તેમના પ્રત્યે મહાદેવ કયા ઉપાયથી પ્રસન્ન થઈ વશ થાય છે?
Verse 15
ईश्वर उवाच । न कर्मणा न तपसा न जपैर्नासनादिभिः । न ज्ञानेन न चान्येन वश्यो ऽहं श्रद्धया विना । श्रद्धा मय्यस्ति चेत्पुंसां येन केनापि हेतुना । वश्यः स्पृश्यश्च दृश्यश्च पूज्यस्संभाष्य एव च
ઈશ્વરે કહ્યું—કર્મથી નહીં, તપથી નહીં, જપથી નહીં, આસનાદિથી પણ નહીં; માત્ર જ્ઞાનથી પણ નહીં, અન્ય કોઈ ઉપાયથી પણ નહીં—શ્રદ્ધા વિના હું વશ થતો નથી. પરંતુ કોઈ પણ કારણસર જો મનુષ્યોમાં મારી પ્રત્યે શ્રદ્ધા હોય, તો હું તેમને માટે સુલભ બની જાઉં છું—સમીપગમ્ય, સ્પર્શ્ય, દર્શનીય, પૂજ્ય અને સંભાષ્ય પણ।
Verse 17
साध्या तस्मान्मयि शद्धा मां वशीकर्तुमिच्छता । श्रद्धा हेतुस्स्वधर्मस्य रक्षणं वर्णिनामिह । स्ववर्णाश्रमधर्मेण वर्तते यस्तु मानवः । तस्यैव भवति श्रद्धा मयि नान्यस्य कस्यचित्
અતએવ જે મને વશ કરવા ઇચ્છે, તેણે મારી પ્રત્યે શ્રદ્ધા સાધવી જોઈએ. આ લોકમાં વર્ણધારીઓના સ્વધર્મના રક્ષણનું કારણ શ્રદ્ધા છે. જે માનવ પોતાના સ્વવર્ણ-આશ્રમધર્મ મુજબ વર્તે છે, તેની જ અંદર મારી પ્રત્યે શ્રદ્ધા જન્મે છે—બીજા કોઈની નહીં।
Verse 19
आम्नायसिद्धमखिलं धर्ममाश्रमिणामिह । ब्रह्मणा कथितं पूर्वं ममैवाज्ञापुरस्सरम् । स तु पैतामहो धर्मो बहुवित्तक्रियान्वितः । नात्यन्त फलभूयिष्ठः क्लेशाया ससमन्वितः
અહીં ચાર આશ્રમોમાં રહેનારાઓ માટે વેદપરંપરાથી સિદ્ધ થયેલો સર્વ ધર્મ પૂર્વે બ્રહ્માએ મારી જ આજ્ઞાને આગળ રાખીને કહ્યો હતો. પરંતુ તે પિતામહ-પ્રણીત ધર્મ અનેક ક્રિયાઓ અને બહુ ખર્ચથી યુક્ત છે; તેનું ફળ અત્યંત મહાન નથી, ઉલટે તે ક્લેશ અને દુઃખ સાથે જોડાયેલો છે.
Verse 20
तेन धर्मेण महतां श्रद्धां प्राप्य सुदुर्ल्लभाम् । वर्णिनो ये प्रपद्यंते मामनन्यसमाश्रयाः । तेषां सुखेन मार्गेण धर्मकामार्थमुक्तयः
તે મહાન ધર્મ દ્વારા મહાત્માઓની અતિ દુર્લભ શ્રદ્ધા પ્રાપ્ત કરીને જે નિયમિત સાધકો અન્ય કોઈ આશ્રય વિના અનન્ય રીતે માત્ર મારી શરણ આવે છે, તેઓ સહેલાં માર્ગે ધર્મ, કામ, અર્થ અને અંતે મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 22
वर्णाश्रमसमाचारो मया भूयः प्रकल्पितः । तस्मिन्भक्तिमतामेव मदीयानां तु वर्णिनाम् । अधिकारो न चान्येषामित्याज्ञा नैष्ठिकी मम
વર્ણ અને આશ્રમનો યોગ્ય આચાર મેં વારંવાર નિર્ધારિત કર્યો છે. તે અનુશાસનમાં વર્ણલોકોમાંથી માત્ર મારા ભક્તોને જ અધિકાર છે; અન્યને નથી—આ મારી અડગ, સ્થિર આજ્ઞા છે.
Verse 24
तदाज्ञप्तेन मार्गेण वर्णिनो मदुपाश्रयाः । मलमायादिपाशेभ्यो विमुक्ता मत्प्रसादतः । परं मदीयमासाद्य पुनरावृत्तिदुर्लभम् । परमं मम साधर्म्यं प्राप्य निर्वृतिमाययुः
મારી આજ્ઞાથી નિર્ધારિત માર્ગનું અનુસરણ કરીને, જે નિયમિત સાધકો મારો આશ્રય લે છે, તેઓ મારી કૃપાથી મલ, માયા વગેરે પાશોથી મુક્ત થાય છે. પુનરાવર્તિ દુર્લભ એવા મારા પરમ ધામને પામી, તેઓ મારા પરમ સાધર્મ્યને પ્રાપ્ત કરીને પરમ શાંતિમાં પ્રવેશ કરે છે.
Verse 25
तस्माल्लब्ध्वाप्यलब्ध्वा वा वर्णधर्मं मयेरितम् । आश्रित्य मम भक्तश्चेत्स्वात्मनात्मानमुद्धरेत् । अलब्धलाभ एवैष कोटिकोटिगुणाधिकः । तस्मान्मे मुखतो लब्धं वर्णधर्मं समाचरेत्
અતએવ (લૌકિક) સિદ્ધિ મળી હોય કે ન મળી હોય, મારી દ્વારા ઉપદિષ્ટ વર્ણધર્મનો આશ્રય લેવો જોઈએ. મારો ભક્ત તેને આધાર બનાવી પોતાના આત્માથી આત્માનો ઉદ્ધાર કરે તો એ જ ‘અલબ્ધમાં લાભ’ કરોડો-કરોડો ગુણથી શ્રેષ્ઠ છે. તેથી મારા મુખથી પ્રાપ્ત વર્ણધર્મનું યથાવિધી આચરણ કરવું જોઈએ.
Verse 27
ममावतारा हि शुभे योगाचार्यच्छलेन तु । सर्वांतरेषु सन्त्यार्ये संततिश्च सहस्रशः । अयुक्तानामबुद्धीनामभक्तानां सुरेश्वरि । दुर्लभं संततिज्ञानं ततो यत्नात्समाश्रयेत्
હે શુભે દેવી, યોગાચાર્યના છદ્મથી મારા અવતારો પ્રગટ થાય છે; અને દરેક યુગમાં, હે આર્યે, આવી પરંપરાઓ હજારો-હજારો હોય છે. પરંતુ અસંયમી, અલ્પબુદ્ધિ અને અભક્ત જન માટે, હે સુરેશ્વરી, સાચી પરંપરાનું જ્ઞાન દુર્લભ છે; તેથી પ્રયત્નપૂર્વક તેની જ શરણ લેવી જોઈએ.
Verse 29
सा हानिस्तन्महच्छिद्रं स मोहस्सांधमूकता । यदन्यत्र श्रमं कुर्यान्मोक्षमार्गबहिष्कृतः । ज्ञानं क्रिया च चर्या च योगश्चेति सुरेश्वरि । चतुष्पादः समाख्यातो मम धर्मस्सनातनः
એ જ હાનિ છે, એ જ મહા છિદ્ર છે, એ જ મોહ અને જડ-મૌન મૂઢતા છે—જ્યારે મુક્તિમાર્ગથી બહિષ્કૃત થઈ કોઈ અન્યત્ર પરિશ્રમ કરે. હે સુરેશ્વરી, મારો સનાતન ધર્મ ચાર પાદવાળો કહેવાયો છે—જ્ઞાન, ક્રિયા, ચર્યા અને યોગ.
Verse 31
पशुपाशपतिज्ञानं ज्ञानमित्यभिधीयते । षडध्वशुद्धिर्विधिना गुर्वधीना क्रियोच्यते । वर्णाश्रमप्रयुक्तस्य मयैव विहितस्य च । ममार्चनादिधर्मस्य चर्या चर्येति कथ्यते
પશુ, પાશ અને પતિ—આ ત્રયનું જ્ઞાન ‘જ્ઞાન’ કહેવાય છે. વિધાન મુજબ, ગુરુના અધિન રહી, ષડધ્વની શુદ્ધિ કરવી ‘ક્રિયા’ કહેવાય છે. અને વર્ણ-આશ્રમ અનુસાર, મેં જ વિહિત કરેલા મારા અર્ચનાદિ ધર્મોનું આચરણ ‘ચર્યા’ કહેવાય છે.
Verse 33
मदुक्तेनैव मार्गेण मय्यवस्थितचेतसः । वृत्त्यंतरनिरोधो यो योग इत्यभिधीयते । अश्वमेधगणाच्छ्रेष्ठं देवि चित्तप्रसाधनम् । मुक्तिदं च तथा ह्येतद्दुष्प्राप्यं विषयैषिणाम्
મારા જ ઉપદેશિત માર્ગે, મારામાં સ્થિર ચિત્ત રાખીને, મનની અન્ય વૃત્તિઓનો જે નિરોધ થાય તે ‘યોગ’ કહેવાય છે. હે દેવી, તે અસંખ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞોથી પણ શ્રેષ્ઠ છે; ચિત્તને પ્રસન્ન અને શુદ્ધ કરે છે તથા મુક્તિ આપે છે. પરંતુ વિષયલોલુપોને તે દુર્લભ છે.
Verse 35
विजितेंद्रियवर्गस्य यमेन नियमेन च । पूर्वपापहरो योगो विरक्तस्यैव कथ्यते । वैराग्याज्जायते ज्ञानं ज्ञानाद्योगः प्रवर्तते
યમ-નિયમ દ્વારા જેણે ઇન્દ્રિયસમૂહને જીત્યો છે, એવા વૈરાગ્યવાન માટે યોગને પૂર્વપાપહર કહેવામાં આવે છે. વૈરાગ્યથી જ્ઞાન જન્મે છે અને જ્ઞાનથી યોગની પ્રવૃત્તિ દૃઢ બની આગળ વધે છે.
Verse 37
योगज्ञः पतितो वापि मुच्यते नात्र संशयः । दया कार्याथ सततमहिंसा ज्ञानसंग्रहः । सत्यमस्तेयमास्तिक्यं श्रद्धा चेंद्रियनिग्रहः
યોગને જાણનાર, આચરણથી પડ્યો હોય તોય મુક્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી. તેથી દયા સદા કરવી; અહિંસા અને સત્યજ્ઞાનનો સંગ્રહ, સત્ય, અસ્તેય, ઈશ્વરમાં આસ્તિક્ય, શ્રદ્ધા તથા ઇન્દ્રિયનિગ્રહ—આ બધું પાળવું જોઈએ.
Verse 39
अध्यापनं चाध्ययनं यजनं याजनं तथा । ध्यानमीश्वरभावश्च सततं ज्ञानशीलता । य एवं वर्तते विप्रो ज्ञानयोगस्य सिद्धये । अचिरादेव विज्ञानं लब्ध्वा योगं च विंदति । दग्ध्वा देहमिमं ज्ञानी क्षणाज्ज्ञानाग्निना प्रिये
અધ્યાપન અને અધ્યયન, યજન અને યાજન, ધ્યાન, ઈશ્વરભાવ તથા સતત જ્ઞાનનિષ્ઠા—જે બ્રાહ્મણ જ્ઞાનયોગની સિદ્ધિ માટે આ રીતે વર્તે છે, તે અચિર જ વિજ્ઞાન (અનુભવસિદ્ધ જ્ઞાન) મેળવી યોગને પામે છે. હે પ્રિયે, જ્ઞાનાગ્નિથી આ દેહભાવને ક્ષણમાં દગ્ધ કરી જ્ઞાની મુક્ત થાય છે.
Verse 41
प्रसादान्मम योगज्ञः कर्मबंधं प्रहास्यति । पुण्यःपुण्यात्मकं कर्ममुक्तेस्तत्प्रतिबंधकम् । तस्मान्नियोगतो योगी पुण्यापुण्यं विवर्जयेत्
મારા પ્રસાદથી યોગજ્ઞ કર્મબંધનને ત્યજી દે છે. પુણ્યસ્વરૂપ કર્મ પણ મુક્તિમાં અવરોધ બને છે. તેથી યોગીએ સાચા અનુશાસનમાં સ્થિત રહી પુણ્ય અને પાપ—બન્નેનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.
Verse 42
फलकामनया कर्मकरणात्प्रतिबध्यते । न कर्ममात्रकरणात्तस्मात्कर्मफलं त्यजेत् । प्रथमं कर्मयज्ञेन बहिः सम्पूज्य मां प्रिये । ज्ञानयोगरतो भूत्वा पश्चाद्योगं समभ्यसेत्
ફળની કામનાથી કર્મ કરવાથી જીવ બંધાય છે; માત્ર કર્મ કરવાથી નહીં. તેથી કર્મફળની આસક્તિ ત્યજી દેવી. હે પ્રિયે! પ્રથમ કર્મયજ્ઞથી બાહ્ય રીતે મારી પૂજા કર; પછી જ્ઞાનયોગમાં રત થઈ ત્યારબાદ યોગનો સ્થિર અભ્યાસ કર।
Verse 44
विदिते मम याथात्म्ये कर्मयज्ञेन देहिनः । न यजंति हि मां युक्ताः समलोष्टाश्मकांचनाः । नित्ययुक्तो मुनिः श्रेष्ठो मद्भक्तश्च समाहितः । ज्ञानयोगरतो योगी मम सायुज्यमाप्नुयात्
મારું યથાર્થ સ્વરૂપ જાણી લીધા પછી, સંયમી દેહધારી—જે માટીના ઢેલા, પથ્થર અને સોનાને સમાન જુએ છે—માત્ર કર્મયજ્ઞથી મારી ઉપાસના કરતા નથી. નિત્યયુક્ત શ્રેષ્ઠ મુનિ, મારો ભક્ત, સમાહિત અને જ્ઞાનયોગમાં રત યોગી મારું સાયુજ્ય પામે છે।
Verse 46
अथाविरक्तचित्ता ये वर्णिनो मदुपाश्रिताः । ज्ञानचर्याक्रियास्वेव ते ऽधिकुर्युस्तदर्हकाः । द्विधा मत्पूजनं ज्ञेयं बाह्यमाभ्यंतरं तथा । वाङ्मनःकायभेदाच्च त्रिधा मद्भजनं विदुः
હવે જેમના ચિત્તમાં હજી પૂર્ણ વૈરાગ્ય નથી, છતાં જેમણે મારો આશ્રય લીધો છે એવા વર્ણી (બ્રહ્મચારી/શિષ્ય)—યોગ્ય બની જ્ઞાન, સદાચાર અને ક્રિયાના માર્ગોમાં વધુ પ્રયત્ન કરે. મારી પૂજા બે પ્રકારની જાણો—બાહ્ય અને આંતરિક. અને વાણી, મન તથા કાયાના ભેદથી મારું ભજન ત્રિવિધ છે એમ જ્ઞાની કહે છે।
Verse 48
तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं वेत्यनुपूर्वशः । पञ्चधा कथ्यते सद्भिस्तदेव भजनं पुनः । अन्यात्मविदितं बाह्यमस्मदभ्यर्चनादिकम् । तदेव तु स्वसंवेद्यमाभ्यंतरमुदाहृतम्
તપ, કર્મ, જપ, ધ્યાન અને જ્ઞાન—આ ક્રમે જ્ઞાનીજનોએ પાંચ પ્રકાર કહ્યા છે; અને એ જ ભજન (ભક્તિ) કહેવાય છે. જે બીજાને દેખાય તે બાહ્ય—જેમ કે અમારી પૂજા-અર્ચના વગેરે; પરંતુ જે પોતે અંદરથી સીધું અનુભવે તે અંતર્ભજન કહેવાય છે.
Verse 50
मनोमत्प्रवणं चित्तं न मनोमात्रमुच्यते । मन्नामनिरता वाणी वाङ्मता खलु नेतरा । लिंगैर्मच्छासनादिष्टैस्त्रिपुंड्रादिभिरंकितः । ममोपचारनिरतः कायः कायो न चेतरः
મારી તરફ ઝુકેલું ચિત્ત ‘માત્ર મન’ કહેવાતું નથી. મારા નામમાં જ રત વાણી જ સાચી ‘વાણી’ છે; બીજી નહીં. મારી આજ્ઞાથી નિર્ધારિત ચિહ્નો—ત્રિપુંડ્ર વગેરે—થી અંકિત અને મારી ઉપચાર-સેવામાં તત્પર દેહ જ સાચો ‘કાય’ છે; બીજો નહીં.
Verse 52
मदर्चाकर्म विज्ञेयं बाह्ये यागादिनोच्यते । मदर्थे देहसंशोषस्तपः कृच्छ्रादि नो मतम् । जपः पञ्चाक्षराभ्यासः प्रणवाभ्यास एव च । रुद्राध्यायादिकाभ्यासो न वेदाध्ययनादिकम्
મારી અર્ચનાક્રિયા બાહ્ય રીતે યાગ-યજ્ઞ વગેરે વિધિઓ દ્વારા જાણવી. પરંતુ મારા માટે દેહને સુકવી નાખે તેવી કઠોર તપશ્ચર્યા, કૃચ્છ્રાદિ મને માન્ય નથી. સાચો જપ પંચાક્ષરી મંત્રનો અભ્યાસ અને પ્રણવ (ૐ) નો સતત અભ્યાસ છે. રુદ્રાધ્યાય વગેરેનો પાઠ કરો—માત્ર વેદાધ્યયન જ નહીં।
Verse 54
ध्यानम्मद्रूपचिंताद्यं नात्माद्यर्थसमाधयः । ममागमार्थविज्ञानं ज्ञानं नान्यार्थवेदनम् । बाह्ये वाभ्यंतरे वाथ यत्र स्यान्मनसो रतिः । प्राग्वासनावशाद्देवि तत्त्वनिष्ठां समाचरेत्
ધ્યાન તે છે જે મારા સ્વરૂપચિંતનથી આરંભે; તે આત્મા આદિ વિષયો પર માત્ર સમાધિ નથી. સાચું જ્ઞાન મારા આગમોના અર્થનું વિજ્ઞાન છે, અન્ય લોકિક વિષયજ્ઞાન નથી. હે દેવી, બહાર કે અંદર—જ્યાં મન રમે—પૂર્વ વાસનાઓના પ્રભાવથી તત્ત્વમાં દૃઢ નિષ્ઠાનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.
Verse 56
बाह्यादाभ्यंतरं श्रेष्ठं भवेच्छतगुणाधिकम् । असंकरत्वाद्दोषाणां दृष्टानामप्यसम्भवात् । शौचमाभ्यंतरं विद्यान्न बाह्यं शौचमुच्यते । अंतः शौचविमुक्तात्मा शुचिरप्यशुचिर्यतः
બાહ્ય શૌચ કરતાં આભ્યંતર શૌચ શ્રેષ્ઠ—તે સોગણું વધુ છે. કારણ કે તેમાં દોષોનું મિશ્રણ થતું નથી અને દેખાતા દોષો પણ તેમાં ઊભા થતા નથી. શૌચને આંતરિક જ જાણો; માત્ર બાહ્ય સ્વચ્છતાને શૌચ કહેવાતું નથી. જેના અંદર શૌચ નથી તે બહારથી શુચિ હોય તોય અશુચિ છે.
Verse 58
बाह्यमाभ्यंर्तरं चैव भजनं भवपूर्वकम् । न भावरहितं देवि विप्रलंभैककारणम् । कृतकृत्यस्य पूतस्य मम किं क्रियते नरैः । बहिर्वाभ्यंतरं वाथ मया भावो हि गृह्यते
બાહ્ય અને આભ્યંતર—બન્ને પ્રકારનું ભજન સાચા ભક્તિભાવથી કરવું જોઈએ. હે દેવી, ભાવવિહિન પૂજા માત્ર (મારાથી) વિયોગનું જ કારણ બને છે. હું તો કૃતકૃત્ય અને નિત્ય પવિત્ર છું—માનવોની ક્રિયાઓ મારું શું કરી શકે? બહાર હોય કે અંદર, હું તો ભક્તનો ભાવ જ ગ્રહણ કરું છું.
Verse 60
भावैकात्मा क्रिया देवि मम धर्मस्सनातनः । मनसा कर्मणा वाचा ह्यनपेक्ष्य फलं क्वचित् । फलोद्देशेन देवेशि लघुर्मम समाश्रयः । फलार्थी तदभावे मां परित्यक्तुं क्षमो यतः
હે દેવી, એકમાત્ર ભક્તિભાવથી યુક્ત ક્રિયાજ મારો સનાતન ધર્મ છે—મનથી, કર્મથી અને વાણીથી, ક્યારેય ફળની અપેક્ષા કર્યા વિના. પરંતુ હે દેવેશી, ફળના ઉદ્દેશથી જે મારો આશ્રય લે છે તેનો આશ્રય હલકો છે; કારણ કે ફળાર્થી ફળ ન મળે તો મને ત્યજી દેવા પણ સમર્થ થાય છે.
Verse 62
फलार्थिनो ऽपि यस्यैव मयि चित्तं प्रतिष्ठितम् । भावानुरूपफलदस्तस्याप्यहमनिन्दिते । फलानपेक्षया येषां मनो मत्प्रवणं भवेत् । प्रार्थयेयुः फलं पश्चाद्भक्तास्ते ऽपि मम प्रियाः
હે અનિંદિતે! જે ફળની ઇચ્છા રાખીને પણ મારામાં ચિત્ત દૃઢ રીતે સ્થિર કરે છે, તેને તેના ભાવ અનુસાર ફળ આપનાર હું જ બનું છું. અને જેનું મન ફળની અપેક્ષા વિના મારાં તરફ ઝુકે છે, તે ભક્તો પછી કોઈ વર માગે તો પણ તેઓ મને પ્રિય છે.
Verse 64
प्राक्संस्कारवशादेव ये विचिंत्य फलाफले । विवशा मां प्रपद्यंते मम प्रियतमा मताः । मल्लाभान्न परो लाभस्तेषामस्ति यथातथम् । ममापि लाभस्तल्लाभान्नापरः परमेश्वरि
હે પરમેશ્વરી! પૂર્વ સંસ્કારના બળથી લાભ-હાનિ વિચારતા, જાણે વિવશ થઈને જે મારી શરણ આવે છે, તેઓ મને અત્યંત પ્રિય છે. તેમને મને પ્રાપ્ત કરવાથી ઊંચો લાભ નથી, જેમ પણ થાય તેમ. અને મારા માટે પણ તેમનું પ્રાપ્ત થવું જ લાભ છે; તેનાથી બીજો નથી.
Verse 66
मदनुग्रहतस्तेषां भावो मयि समर्पितः । फलं परमनिर्वाणं प्रयच्छति बलादिव । महात्मनामनन्यानां मयि संन्यस्तचेतसाम् । अष्टधा लक्षणं प्राहुर्मम धर्माधिकारिणाम्
મારા અનુગ્રહથી તેમનો ભાવ મારામાં સમર્પિત થાય છે; તે સમર્પણ જાણે બળપૂર્વક પરમ નિર્વાણનું ફળ આપે છે. જે મહાત્માઓ અનન્ય છે અને જેમનું ચિત્ત સંપૂર્ણ મારામાં ન્યસ્ત છે, એવા મારા ધર્મના અધિકારીઓનાં અષ્ટવિધ લક્ષણો વિદ્વાનો કહે છે.
Verse 68
मद्भक्तजनवात्सल्यं पूजायां चानुमोदनम् । स्वयमभ्यर्चनं चैव मदर्थे चांगचेष्टितम् । मत्कथाश्रवणे भक्तिः स्वरनेत्रांगविक्रियाः । ममानुस्मरणं नित्यं यश्च मामुपजीवति
મારા ભક્તજન પ્રત્યે વાત્સલ્ય; પૂજામાં આનંદપૂર્વક અનુમોદન; સ્વયં મારી અર્ચના કરવી; અને મારા હિતે દેહકર્મ કરવું; મારી કથાઓ સાંભળવામાં ભક્તિ; ભક્તિભાવથી સ્વર, નેત્ર અને અંગોમાં પરિવર્તન; નિત્ય મારું સ્મરણ; અને જે મને આધાર બનાવી જીવન જીવે—આ મારા ભક્તિચિહ્નો છે.
Verse 70
एवमष्टविधं चिह्नं यस्मिन्म्लेच्छे ऽपि वर्तते । स विप्रेन्द्रो मुनिः श्रीमान्स यतिस्स च पंडितः । न मे प्रियश्चतुर्वेदी मद्भक्तो श्वपचो ऽपि यः । तस्मै देयं ततो ग्राह्यं स च पूज्यो यथा ह्यहम्
આ રીતે અષ્ટવિધ ચિહ્નો જે મ્લેચ્છમાં પણ હોય, તે વિપ્રોમાં શ્રેષ્ઠ, શ્રીમાન મુનિ, યતિ અને પંડિત છે. જે માત્ર ચતુર્વેદી છે પરંતુ મારો ભક્ત નથી, તે મને પ્રિય નથી; પરંતુ મારો ભક્ત—even જો શ્વપચ હોય—મને પ્રિય છે. તેથી તે ભક્તને દાન આપવું, તેની પાસેથી ગ્રહણ કરવું; અને તે મારી જેમ પૂજ્ય છે.
Verse 72
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति
જે ભક્તિપૂર્વક મને પાન, પુષ્પ, ફળ અથવા જળ અર્પે છે—તેના માટે હું કદી અદૃશ્ય થતો નથી, અને તે પણ મને કદી ગુમાવતો નથી।
Frequently Asked Questions
A Mandara-mountain scene where Mahādeva sits with Devī amid attendants; Devī uses the occasion to question Śiva about the means by which ordinary humans can make him gracious and accessible.
Śiva declares that no practice—karma, tapas, japa, āsana, or even jñāna—works without śraddhā; faith is the decisive inner ‘adhikāra’ that makes divine encounter possible, while disciplined dharma protects and stabilizes that faith.
Śiva is portrayed as Parameśvara and Pinākin (bearer of the bow), yet made ‘approachable’ through śraddhā—described as being seeable, touchable, worshipable, and conversable for the faithful.