Śiva’s Freedom from Bondage and His Cosmic Support (शिवस्य अबन्धत्वं तथा सर्वाधिष्ठानत्वम्)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । नशिवस्याणवो बंधः कार्यो मायेय एव वा । प्राकृतो वाथ बोद्धा वा ह्यहंकारात्मकस्तथा

ઉપમન્યુએ કહ્યું—શિવને કોઈ બંધન નથી: ન આણવ બંધન, ન કર્મજન્ય બંધન, ન માયાજન્ય બંધન. ન પ્રાકૃત બંધન, ન ‘બોધ્ધા’ (સીમિત જ્ઞાતા)નું બંધન; કારણ કે બંધન અહંકારાત્મક છે, અને તે તેમામાં નથી।

Verse 2

नैवास्य मानसो बंधो न चैत्तो नेंद्रियात्मकः । न च तन्मात्रबंधो ऽपि भूतबंधो न कश्चन

તેમને ન મનનું બંધન છે, ન ચિત્તનું, ન ઇન્દ્રિયાત્મક બંધન. તન્માત્રાઓ દ્વારા પણ કોઈ બંધન નથી, અને ભૂતો (સ્થૂલ તત્ત્વો) દ્વારા તો કોઈ બંધન જ નથી।

Verse 3

न च कालः कला चैव न विद्या नियतिस्तथा । न रागो न च विद्वेषः शंभोरमिततेजसः

અપરિમિત તેજવાળા શંભુ માટે ન સમય છે, ન કોઈ મર્યાદિત કલા/અંશ; ન બંધિત વિદ્યા, ન નિયતિ. તેમામાં ન રાગ છે, ન દ્વેષ.

Verse 4

न चास्त्यभिनिवेशो ऽस्य कुशला ऽकुशलान्यपि । कर्माणि तद्विपाकश्च सुखदुःखे च तत्फले

તેમામાં આસક્તિ કે દૃઢ ચોંટ નથી. તેમના માટે પુણ્ય‑પાપ કર્મો અને તેમનો વિપાક બંધન કરતો નથી; અને તેના ફળરૂપ સુખ‑દુઃખ પણ તેમને વશ કરતું નથી, કારણ કે તેઓ ઈશ્વરના સ્વાતંત્ર્યમાં સ્થિત છે.

Verse 5

आशयैर्नापि संबन्धः संस्कारैः कर्मणामपि । भोगैश्च भोगसंस्कारैः कालत्रितयगोचरैः

તેમને આશયો (અંતર્નિહિત વાસનાઓ) સાથે પણ સંબંધ નથી, કર્મોના સંસ્કારો સાથે પણ નથી. ભોગો અને ભોગજન્ય સંસ્કારો—જે ભૂત‑વર્તમાન‑ભવિષ્ય ત્રિકાળના ક્ષેત્રમાં આવે છે—તેમની સાથે પણ કોઈ જોડાણ નથી.

Verse 6

न तस्य कारणं कर्ता नादिरंतस्तथांतरम् । न कर्म करणं वापि नाकार्यं कार्यमेव च

તેમના માટે કારણ નથી, કર્તા નથી. તેમને આદિ‑અંત નથી, ‘અંદર’ કે ‘વચ્ચે’ પણ નથી. તેમને કર્મ નથી, કર્મનું સાધન પણ નથી; તેમના માટે ‘અકાર્ય’ નથી અને ‘કાર્ય’ પણ નથી.

Verse 7

नास्य बंधुरबंधुर्वा नियंता प्रेरको ऽपि वा । न पतिर्न गुरुस्त्राता नाधिको न समस्तथा

તેમના માટે ન સગો છે ન અસગો; તેમના ઉપર ન કોઈ નિયંતા છે ન પ્રેરક. તેમને કોઈ સ્વામી નથી; કોઈ ગુરુ કે રક્ષક નથી. તેમનાથી ઊંચો કોઈ નથી, અને તેમના સમાન પણ કોઈ નથી.

Verse 8

न जन्ममरणे तस्य न कांक्षितमकांक्षितम् । न विधिर्न निषेधश्च न मुक्तिर्न च बन्धनम्

તેમને ન જન્મ છે ન મરણ; ન ઇચ્છિત ન અનિચ્છિત. તેમને ન વિધિ છે ન નિષેધ; ન મુક્તિ ન બંધન।

Verse 9

नास्ति यद्यदकल्याणं तत्तदस्य कदाचन । कल्याणं सकलं चास्ति परमात्मा शिवो यतः

જે કંઈ અશુભ છે તે કદી પણ તેમના માટે નથી. કારણ કે પરમાત્મા શિવ છે; તેથી સર્વ શુભતા તેમામાં જ નિવાસ કરે છે.

Verse 10

स शिवस्सर्वमेवेदमधिष्ठाय स्वशक्तिभिः । अप्रच्युतस्स्वतो भावः स्थितः स्थाणुरतः स्मृतः

એ શિવ પોતાની શક્તિઓ દ્વારા આ સમગ્ર જગતને અધિષ્ઠિત કરી ધારણ કરે છે. તે સ્વભાવથી અચ્યૂત અને સ્વયંસિદ્ધ સ્વરૂપમાં સ્થિત છે; સદા અચલ હોવાથી ‘સ્થાણુ’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 11

शिवेनाधिष्ठितं यस्माज्जगत्स्थावरजंगमम् । सर्वरूपः स्मृतश्शर्वस्तथा ज्ञात्वा न मुह्यति

કારણ કે સ્થાવર-જંગમ આ સમગ્ર જગત શિવ દ્વારા અધિષ્ઠિત અને ધારિત છે, અને શર્વ સર્વરૂપ તરીકે સ્મૃત છે; આ તત્ત્વ જાણનાર મોહમાં પડતો નથી.

Verse 12

शर्वो रुद्रो नमस्तस्मै पुरुषः सत्परो महान् । हिरण्यबाहुर्भगवान्हिरण्यपतिरीश्वरः

તે રુદ્ર—શર્વ—ને નમસ્કાર, જે સત્‌માં પ્રતિષ્ઠિત મહાન પરમ પુરુષ છે. તેઓ સુવર્ણબાહુ ભગવન, સર્વ વૈભવ-સમૃદ્ધિના અધિપતિ, પરમ ઈશ્વર છે.

Verse 13

अंबिकापतिरीशानः पिनाकी वृषवाहनः । एको रुद्रः परं ब्रह्म पुरुषः कृष्णपिंगलः

તે અંબિકાપતિ ઈશાન છે, પિનાકધારી અને વૃષભવાહન છે. તે જ એકમાત્ર રુદ્ર—પરમ બ્રહ્મ, પરમ પુરુષ—કૃષ્ણવર્ણ અને પિંગળ તેજથી યુક્ત છે.

Verse 14

बालाग्रमात्रो हृन्मध्ये विचिंत्यो दहरांतरे । हिरण्यकेशः पद्माक्षो ह्यरुणस्ताम्र एव च

હૃદય-પદ્મના મધ્યના દહરાકાશમાં તેને વાળના અગ્રમાત્ર સૂક્ષ્મ રૂપે ચિંતવો—સુવર્ણકેશ, પદ્મનેત્ર, અરુણ તથા તામ્રપ્રભાથી દીપ્ત।

Verse 15

यो ऽवसर्पत्य सौ देवो नीलग्रीवो हिरण्मयः । सौम्यो घोरस्तथा मिश्रश्चाक्षारश्चामृतो ऽव्ययः

જે એ દેવ પ્રગટ થઈ આગળ વધે છે, તે નીલગ્રીવ અને હિરણ્મય તેજસ્વી છે. એ જ સૌમ્ય, ઘોર અને મિશ્રરૂપ; અક્ષર, અમૃત, અવ્યય છે.

Verse 16

स पुंविशेषः परमो भगवानन्तकांतकः । चेतनचेतनोन्मुक्तः प्रपञ्चाच्च परात्परः

એ પરમ પુરુષ-વિશેષ, ભગવાન શિવ—અંતકનો પણ અંતક છે. ચેતન અને અચેતન બંને બંધનોથી મુક્ત, તે સમગ્ર પ્રપંચથી પરે, પરાત્પર છે.

Verse 17

शिवेनातिशयत्वेन ज्ञानैश्वर्ये विलोकिते । लोकेशातिशयत्वेन स्थितं प्राहुर्मनीषिणः

જ્ઞાન અને ઐશ્વર્યનું પરિક્ષણ કરતાં મનીષીઓ કહે છે કે શિવના અતિશયત્વથી તેમાં પરમ ઉત્તમતા સ્થાપિત છે; અને આ મહત્તા લોકેશોની મહિમાથી પણ ઉપર સ્થિત છે.

Verse 18

प्रतिसर्गप्रसूतानां ब्रह्मणां शास्त्रविस्तरम् । उपदेष्टा स एवादौ कालावच्छेदवर्तिनाम्

દરેક પ્રતિસર્ગમાં ઉત્પન્ન થયેલા બ્રહ્માઓ માટે, કાળની મર્યાદામાં રહેનાર સત્તાઓને શાસ્ત્રવિસ્તારનો ઉપદેશ આરંભે એ એકમાત્ર તેઓ જ આપે છે।

Verse 19

कालावच्छेदयुक्तानां गुरूणामप्यसौ गुरुः । सर्वेषामेव सर्वेशः कालावच्छेदवर्जितः

કાળના વિભાગોથી બંધાયેલા ગુરુઓના પણ એ ગુરુ છે; સર્વનો સર્વેશ્વર, પોતે કાળ-પરિચ્છેદથી સર્વથા રહિત છે.

Verse 20

शुद्धा स्वाभाविकी तस्य शक्तिस्सर्वातिशायिनी । ज्ञानमप्रतिमं नित्यं वपुरत्यन्तनिर्मितम्

તેમની શક્તિ શુદ્ધ, સ્વાભાવિક અને સર્વાતિશયી છે; તેમનું જ્ઞાન અપ્રતિમ અને નિત્ય છે, અને તેમનું સ્વરૂપ પરમ પરિપૂર્ણ, નિર્દોષ છે.

Verse 21

ऐश्वर्यमप्रतिद्वंद्वं सुखमात्यन्तिकं बलम् । तेजःप्रभावो वीर्यं च क्षमा कारुण्यमेव च

અપ્રતિદ્વંદ્વ ઐશ્વર્ય, પરમ અને અતિશય સુખ, બળ, તેજસ્વી પ્રભાવ, વીર્ય, તેમજ ક્ષમા અને કરુણા—આ જ તેમના દિવ્ય ગુણો છે.

Verse 22

परिपूर्णस्य सर्गाद्यैर्नात्मनो ऽस्ति प्रयोजनम् । परानुग्रह एवास्य फलं सर्वस्य कर्मणः

સદા પરિપૂર્ણ આત્માને સૃષ્ટિ આદિ કર્મોમાં કોઈ વ્યક્તિગત પ્રયોજન નથી; તેમના સર્વ કર્મોનું ફળ માત્ર પરાનુગ્રહ જ છે.

Verse 23

प्रणवो वाचकस्तस्य शिवस्य परमात्मनः । शिवरुद्रादिशब्दानां प्रणवो हि परस्स्मृतः

પ્રણવ (ૐ) તે પરમાત્મા શિવનો વાચક છે. ‘શિવ’, ‘રુદ્ર’ વગેરે શબ્દોમાં પણ પ્રણવને જ સર્વોચ્ચ માનવામાં આવે છે.

Verse 24

शंभो प्रणववाच्यस्य भवनात्तज्जपादपि । या सिद्धिस्सा परा प्राप्या भवत्येव न संशयः

હે શંભો! પ્રણવથી વાચ્ય એવા પરમેશ્વરનું ભાવન કરવાથી અને એ જ પ્રણવનો જપ કરવાથી જે પરા સિદ્ધિ છે તે નિશ્ચયે પ્રાપ્ત થાય છે—કોઈ સંશય નથી.

Verse 25

तस्मादेकाक्षरं देवमाहुरागमपारगाः । वाच्यवाचकयोरैक्यं मन्यमाना मनस्विनः

અતએવ આગમપારગામી મનીષીઓ એકાક્ષર દેવ (ૐ-સ્વરૂપ શિવ)ને પરમ કહે છે; કારણ કે તેઓ વાચ્ય અને વાચકનું એકત્વ સત્ય માને છે.

Verse 26

अस्य मात्राः समाख्याताश्चतस्रो वेदमूर्धनि । अकारश्चाप्युकारश्च मकारो नाद इत्यपि

વેદના શિરોમણિ ભાગમાં તેની ચાર માત્રાઓ કહેલી છે—‘અ’, ‘ઉ’, ‘મ’ અને નાદ (અનુનાદ) પણ.

Verse 27

अकारं बह्वृचं प्राहुरुकारो यजुरुच्यते । मकारः सामनादोस्य श्रुतिराथर्वणी स्मृताः

તેઓ કહે છે કે ‘અ’ બહ્વૃચ (ઋગ્વેદ) છે, ‘ઉ’ યજુર્વેદ કહેવાય છે, ‘મ’ તેનો સામ-નાદ છે; અને તેની શ્રુતિ તરીકે અથર્વવેદ સ્મરાય છે.

Verse 28

अकारश्च महाबीजं रजः स्रष्टा चतुर्मुखः । उकारः प्रकृतिर्योनिः सत्त्वं पालयिता हरिः

‘અ’ મહાબીજ, રજોગુણ અને ચતુર્મુખ સ્રષ્ટા (બ્રહ્મા) છે; ‘ઉ’ પ્રકૃતિ, યોનિ, સત્ત્વગુણ અને પાલનકર્તા હરિ (વિષ્ણુ) છે.

Verse 29

मकारः पुरुषो बीजं तमः संहारको हरः । नादः परः पुमानीशो निर्गुणो निष्क्रियः शिवः

‘મ’ અક્ષર પુરુષ-બીજ છે; તમોગુણથી સંહાર કરનાર હર એ જ છે. એ જ પર નાદ, પરમેશ્વર, ઉત્તમ પુરુષ—નિર્ગુણ, નિષ્ક્રિય શિવ છે.

Verse 30

सर्वं तिसृभिरेवेदं मात्राभिर्निखिलं त्रिधा । अभिधाय शिवात्मानं बोधयत्यर्धमात्रया

આ સમગ્ર જગત ત્રિવિધ રૂપે ઓંકારની ત્રણ માત્રાઓથી વ્યક્ત થાય છે; પરંતુ અર્ધમાત્રાથી શિવને આત્મસ્વરૂપે જાણવાનો બોધ થાય છે.

Verse 31

यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मान्नाणीयो न ज्यायो ऽस्ति किंचित् । वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम्

જેનાથી પરે કશું નથી અને જેને છોડીને અલગ પણ કશું નથી. તેના કરતાં સૂક્ષ્મ કશું નથી, તેના કરતાં મહાન પણ કશું નથી. તે એક આકાશમાં અચળ વૃક્ષ સમ સ્થિત છે; તે પરમ પુરુષથી આ સર્વ જગત પૂર્ણ અને વ્યાપ્ત છે.