विभूतिविस्तरप्रश्नः / Inquiry into the Expansion of Śiva’s Vibhūti
અધ્યાય ૧ શિવવંદનાથી આરંભે છે—ગૌરીના સ્તનોથી લાગેલું કેસરચિહ્ન શિવના વક્ષસ્થળે અંકિત છે એવી દિવ્ય પ્રતિમા ભક્તિ અને તત્ત્વકેન્દ્રિતતા સ્થાપે છે. સૂત કહે છે કે ઉપમન્યુને શિવકૃપા પ્રાપ્ત થયા પછી, મધ્યાહ્નવ્રત પૂર્ણ કરીને વાયુદેવ નૈમિષારણ્યમાં ઋષિસભા તરફ આવે છે. નિત્યકર્મ પૂર્ણ કરેલા ઋષિઓ તેમને જોઈ સભામધ્યે તૈયાર આસન પર બેસાડે છે. લોકપૂજ્ય વાયુ સુખથી બેસી પ્રભુની મહિમા સ્મરી, સર્વજ્ઞ અને અજેય મહાદેવનું શરણ લે છે અને કહે છે—ચરાચર સમગ્ર જગત જ શિવની વિભૂતિ છે. આ મંગલ વચન સાંભળી શુદ્ધ ઋષિઓ ‘વિભૂતિ-વિસ્તાર’નું વિસ્તૃત વર્ણન માંગે છે અને પ્રશ્નને ઉપમન્યુની તપસ્યા, પાશુપત વ્રતસિદ્ધિ તથા વાસુદેવ કૃષ્ણાદિ દૃષ્ટાંતો સાથે જોડે છે. આમ આ અધ્યાય કથાભૂમિકાથી આગળ વધી શિવના પ્રાકટ્યરૂપો અને તેમની પ્રાપ્તિના ઉપાયોનું સુવ્યવસ્થિત વર્ણન માંગતો સેતુ બને છે।
Shlokas
Verse 1
ॐ । नमस्समस्तसंसारचक्रभ्रमणहेतवे । गौरीकुचतटद्वन्द्वकुंकुमांकितवक्षसे
ૐ। સમસ્ત સંસારચક્રના ભ્રમણનું કારણ એવા ભગવાન શિવને નમસ્કાર; ગૌરીના સ્તનતટદ્વયના કુંકુમથી અંકિત વિશાળ વક્ષસ્થળવાળા પ્રભુને વંદન।
Verse 2
सूत उवाच । उक्त्वा भगवतो लब्धप्रसादादुपमन्युना । नियमादुत्थितो वायुर्मध्ये प्राप्ते दिवाकरे
સૂત બોલ્યા—ઉપમન્યુએ ભગવાનનો પ્રસાદ મેળવી એમ કહી દીધા પછી, નિયમ અનુસાર ઊઠેલા વાયુદેવ, સૂર્ય મધ્યાહ્ને પહોંચતાં પ્રગટ થયા।
Verse 3
ऋषयश्चापि ते सर्वे नैमिषारण्यवासिनः । अथायमर्थः प्रष्टव्य इति कृत्वा विनिश्चयम्
નૈમિષારણ્યમાં વસતા તે સર્વ ઋષિઓ—“આ વિષય હવે અવશ્ય પૂછવો જોઈએ”—એવો દૃઢ નિશ્ચય કરીને, આગળ પૂછવા માટે તૈયાર થયા।
Verse 4
कृत्वा यथा स्वकं कृत्यं प्रत्यहं ते यथा पुरा । भगवंतमुपायांतं समीक्ष्य समुपाविशन्
તેઓ દરરોજ પહેલાંની જેમ પોતપોતાનું કર્તવ્ય પૂર્ણ કરીને, ભગવાનને નજીક આવતાં જોઈ, પછી ભક્તિપૂર્વક બેસી ગયા।
Verse 5
अथासौ नियमस्यांते भगवानम्बरोद्भवः । मध्ये मुनिसभायास्तु भेजे कॢप्तं वरासनम्
પછી નિયમના અંતે, આકાશોદ્ભવ તે ભગવાન, મુનિસભાના મધ્યમાં તૈયાર કરાયેલા ઉત્તમ આસન પર બિરાજમાન થયા।
Verse 6
सुखासनोपविष्टश्च वायुर्लोकनमस्कृतः । श्रीमद्विभूतिमीशस्य हृदि कृत्वेदमब्रवीत्
સુખાસન પર બિરાજમાન, લોકોએ નમસ્કાર કરેલા વાયુદેવ, ઈશની શ્રીમય વિભૂતિ હૃદયમાં ધારણ કરીને, આ વચન બોલ્યા।
Verse 7
तं प्रपद्ये महादेवं सर्वज्ञमपराजितम् । विभूतिस्सकलं यस्य चराचरमिदं जगत्
હું સર્વજ્ઞ અને અપરાજિત એવા મહાદેવને શરણું જાઉં છું; જેમની વિભૂતિ જ આ સમગ્ર ચરાચર જગત છે.
Verse 8
इत्याकर्ण्य शुभां वाणीमृषयः क्षीणकल्मषाः । विभूतिविस्तरं श्रोतुमूचुस्ते परमं वचः
આ શુભ વાણી સાંભળી, જેમના કલ્મષ ક્ષીણ થઈ ગયા હતા તે ઋષિઓ વિભૂતિનો વિસ્તાર સાંભળવા ઇચ્છીને પરમ વચન બોલ્યા.
Verse 9
ऋषय ऊचुः । उक्तं भगवता वृत्तमुपमन्योर्महात्मनः । क्षीरार्थेनापि तपसा यत्प्राप्तं परमेश्वरात्
ઋષિઓએ કહ્યું—હે ભગવન્! તમે મહાત્મા ઉપમન્યુનું વર્ણન કર્યું કે દૂધના હેતુથી કરેલા તપથી પણ તેણે પરમેશ્વર શિવ પાસેથી પરમ વર પ્રાપ્ત કર્યો.
Verse 10
दृष्टो ऽसौ वासुदेवेन कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा । धौम्याग्रजस्ततस्तेन कृत्वा पाशुपतं व्रतम्
અક્લિષ્ટકર્મા વાસુદેવ શ્રીકૃષ્ણે તેને દર્શન આપ્યાં. ત્યારબાદ ધૌમ્યના અગ્રજે પાશુપત વ્રતનું આચરણ કરીને (તદનુસાર કાર્ય કર્યું).
Verse 11
प्राप्तं च परमं ज्ञानमिति प्रागेव शुश्रुम । कथं स लब्धवान् कृष्णो ज्ञानं पाशुपतं परम्
અમે અગાઉથી સાંભળ્યું છે કે તેણે પરમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું. તો પછી શ્રીકૃષ્ણે તે સર્વોચ્ચ પાશુપત જ્ઞાન કેવી રીતે મેળવ્યું?
Verse 12
वायुरुवाच । स्वेच्छया ह्यवतीर्णोपि वासुदेवस्सनातनः । निंदयन्निव मानुष्यं देहशुद्धिं चकार सः
વાયુ બોલ્યા—સનાતન વાસુદેવ સ્વઇચ્છાથી અવતરીને પણ જાણે માનવ અવસ્થાની નિંદા કરતો હોય તેમ દેહશુદ્ધિનું આચરણ કર્યું.
Verse 13
पुत्रार्थं हि तपस्तप्तुं गतस्तस्य महामुनेः । आश्रमं मुनिभिर्दृष्टं दृष्टवांस्तत्र वै मुनिम्
પુત્રપ્રાપ્તિ માટે તપ કરવા તે મહામુનિના આશ્રમમાં ગયો. ઋષિઓએ તે આશ્રમ જોયો અને ત્યાં જ તે મુનિના દર્શન કર્યા.
Verse 14
भस्मावदातसर्वांगं त्रिपुंड्रांकितमस्तकम् । रुद्राक्षमालाभरणं जटामंडलमंडितम्
તેમનું સર્વ અંગ પવિત્ર ભસ્મથી તેજસ્વી હતું; મસ્તક પર ત્રિપુંડ્ર અંકિત હતું. રુદ્રાક્ષમાળા આભૂષણરૂપે ધારણ કરી, જટામંડળથી તેઓ શોભિત હતા.
Verse 15
तच्छिष्यभूतैर्मुनिभिश्शास्त्रैर्वेदमिवावृतम् । शिवध्यानरतं शांतमुपमन्युं महाद्युतिम्
શિષ્યરૂપ મુનિઓએ તેમને એવી રીતે ઘેરી લીધા હતા જેમ શાસ્ત્રો વેદને આવરી લે છે. મહાતેજસ્વી ઉપમન્યુ ત્યાં શાંત, નિર્વિકાર, અને શિવધ્યાનમાં સંપૂર્ણ લીન હતા.
Verse 16
नमश्चकार तं दृष्ट्वा हृष्टसर्वतनूरुहः । बहुमानेन कृष्णो ऽसौ त्रिः कृत्वा तु प्रदक्षिणाम्
તેમને જોઈ કૃષ્ણના સર્વ અંગોમાં હર્ષથી રોમાંચ થયો; તેણે નમસ્કાર કર્યો અને મહાન માનથી ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણા કરી।
Verse 17
नष्टमासीन्मलं सर्वं मायाजं कार्ममेव च । तपःक्षीणमलं कृष्णमुपमन्युर्यथाविधिः
ત્યારે સર્વ મલ નષ્ટ થયું—માયાજન્ય પણ અને કર્મજન્ય પણ. તપસ્યાથી તે કૃષ્ણ (બંધનકારી) મલ ક્ષીણ થયું અને ઉપમન્યુ વિધિ મુજબ શુદ્ધ થયો.
Verse 18
भस्मनोद्धूल्य तं मन्त्रैरग्निरित्यादिभिः क्रमात् । अथ पाशुपतं साक्षाद्व्रतं द्वादशमासिकम्
પછી ‘અગ્નિ…’ વગેરે મંત્રો ક્રમથી જપ કરીને તેને પવિત્ર ભસ્મથી લિપ્ત કર્યો. ત્યારબાદ સాక్షાત્ પ્રભુનું પાશુપત વ્રત—બાર માસનું—આચરવું જોઈએ.
Verse 19
कारयित्वा मुनिस्तस्मै प्रददौ ज्ञानमुत्तमम् । तदाप्रभृति तं कृष्णं मुनयश्शंसितव्रताः
વિધિપૂર્વક સાધના કરાવી મુનિએ તેને ઉત્તમ જ્ઞાન આપ્યું. ત્યારથી પ્રશંસિત વ્રતોમાં સ્થિર મુનિઓએ તે કૃષ્ણને માન્ય કરી સ્તુતિ કરી.
Verse 20
दिव्याः पाशुपताः सर्वे परिवृत्योपतस्थिरे । ततो गुरुनियोगाद्वै कृष्णः परमशक्तिमान्
બધા દિવ્ય પાશુપત ભક્તો તેને ઘેરી ભક્તિપૂર્વક ઉપસ્થિત રહ્યા. ત્યારબાદ ગુરુની આજ્ઞાથી પરમશક્તિમાન કૃષ્ણ કાર્યમાં પ્રવૃત્ત થયો.
Verse 21
तपश्चकार पुत्रार्थं सांबमुद्दिश्य शंकरम् । तपसो तेन वर्षांते दृष्टो ऽसौ परमेश्वरः
પુત્રપ્રાપ્તિ માટે તેણે અંબાસહિત શંકરને ઉદ્દેશીને તપ કર્યું. તે તપનો એક વર્ષ પૂર્ણ થતાં તેણે તે પરમેશ્વરના દર્શન કર્યા।
Verse 22
श्रिया परमया युक्तस्सांबश्च सगणश्शिवः । वरार्थमाविर्भूतस्य हरस्य सुभगाकृतेः
અંબાસહિત, ગણોથી સેવિત શિવ પરમ શ્રીથી યુક્ત હતા. વરદાન આપવા માટે જ હર તે મંગલમય સુંદર રૂપે પ્રગટ થયા હતા।
Verse 23
स्तुतिं चकार नत्वासौ कृष्णः सम्यक्कृतांजलिः । सांबं समगणव्यग्रो लब्धवान्पुत्रमात्मनः
પ્રણામ કરીને, યોગ્ય રીતે અંજલિ બાંધી કૃષ્ણે સ્તુતિ કરી. અને સમવેત ગણસમૂહમાં શ્રેષ્ઠ સાંબને તેણે પોતાના પુત્રરૂપે પ્રાપ્ત કર્યો।
Verse 24
तपसा तुष्टचित्तेन दत्तं विष्णोश्शिवेन वै । यस्मात्सांबो महादेवः प्रददौ पुत्रमात्मनः
વિષ્ણુના તપથી પ્રસન્નચિત્ત થઈ શિવે નિશ્ચયે (વર) આપ્યો; કારણ કે ત્યારે જ સાંબ મહાદેવે પોતાના જ અંશમાંથી પુત્ર પ્રદાન કર્યો।
Verse 25
तस्माज्जांबवतीसूनुं सांबं चक्रे स नामतः । तदेतत्कथितं सर्वं कृष्णस्यामितकर्मणः
અતએવ તેણે જાંબવતીના પુત્રને ‘સાંબ’ નામ આપ્યું. આ રીતે અપરિમિત કર્મો ધરાવતા શ્રીકૃષ્ણની સમગ્ર કથા વર્ણવાઈ છે.
Verse 26
महर्षेर्ज्ञानलाभश्च पुत्रलाभश्च शंकरात् । य इदं कीर्तयेन्नित्यं शृणुयाच्छ्रावयेत्तथा
શંકરથી મહર્ષિને જ્ઞાનલાભ અને પુત્રલાભ—બંને પ્રાપ્ત થયા. જે આને નિત્ય કીર્તન કરે, જે સાંભળે, અથવા બીજાને સાંભળાવે—તે પણ તે પુણ્યફળનો ભાગી બને છે.
Verse 27
स विष्णोर्ज्ञानमासाद्य तेनैव सह मोदते
તે વિષ્ણુ-તત્ત્વનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને, માત્ર તેમની સાથે જ આનંદ કરે છે.
Frequently Asked Questions
Vāyu, having completed his observance, arrives at the Naimiṣāraṇya sages’ assembly; the sages then formally request a detailed exposition of Śiva’s vibhūti, linked to Upamanyu’s Śiva-grace narrative.
It frames reality (carācaram) as Śiva’s manifestation, shifting devotion from a localized deity-image to a metaphysical vision in which knowledge and worship converge in recognizing Śiva as the ground and expression of all phenomena.
Śiva’s omniscience and invincibility, the cosmos as His vibhūti, and the efficacy of niyama/vrata (notably Pāśupata observance) as the disciplined pathway to receiving Śiva’s prasāda.