Vāyu Saṃhitā

શિવપુરાણની સાત સંહિતાઓની રચનામાં વાયુ સંહિતા (પૂર્વ અને ઉત્તર ભાગ) મુક્તિપ્રધાન સમાપ્તિરૂપે પ્રતિષ્ઠિત છે. અહીં પાશુપત-તત્ત્વનું વિશેષ પ્રતિપાદન થાય છે—ભગવાન શિવ ‘પશુ’ (બંધ જીવ) અને ‘પાશ’ (બંધન) બંનેના સ્વામી છે; અનુભવને શરતબદ્ધ કરનાર બંધનોનું સ્વરૂપ અને તેને અતિક્રમવાનો માર્ગ પણ અહીં પ્રકાશિત થાય છે. પૂર્વ ભાગ સાધકની પૂર્વતૈયારી પર કેન્દ્રિત છે—યમ-નિયમ, ભક્તિ, મંત્રજપ, અંતઃપૂજા અને ધ્યાનસ્થિરતા જેવી શિસ્તો વર્ણવાય છે. દેહધારી જીવનને અવરોધ નહીં, પરંતુ શુદ્ધિનું ક્ષેત્ર માનવામાં આવ્યું છે; કર્મજીવન શિવાર્પણભાવથી સાધનાનું અંગ બની જાય છે. ઉત્તર ભાગમાં તત્ત્વચિંતન અને મુક્તિશિક્ષા વધુ ગહન બને છે. બંધનનું મૂળ અવિદ્યા અને કર્મસંસ્કાર છે એમ દર્શાવી, વિવેકજ્ઞાન, અવિરત ધ્યાન અને શિવાનુગ્રહ દ્વારા શિવ-સાક્ષાત્કારરૂપ મોક્ષનું નિરૂપણ થાય છે. મોક્ષ એટલે માત્ર મુક્તિ નહીં, પરંતુ ‘શિવ જ અંતરાત્મા’ એવી પ્રત્યભિજ્ઞા. બંને ભાગોમાં યોગ માત્ર તકનીક નથી, પરંતુ પૂર્ણ શૈવ માર્ગ છે—જ્યાં ભક્તિ, જ્ઞાન અને શિસ્તબદ્ધ અભ્યાસ એકત્ર પરિપક્વ થાય છે. અંતે શિવને અંતરાત્મા અને સર્વાધાર પરાત્પર તત્ત્વ તરીકે ઓળખવું—આ જ વાયુ સંહિતાનો પરમ નિષ્કર્ષ છે।