ध्यानप्रकारनिर्णयः / Determination of the Modes of Meditation (on Śrīkaṇṭha-Śiva)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । श्रीकंठनाथं स्मरतां सद्यः सर्वार्थसिद्धयः । प्रसिध्यंतीति मत्वैके तं वै ध्यायंति योगिनः

ઉપમન્યુએ કહ્યું—શ્રીકંઠનાથનું સ્મરણ કરનારને સર્વ અર્થસિદ્ધિ તત્ક્ષણે પ્રસિદ્ધ થાય છે. એમ જાણી યોગીઓ માત્ર તેમનું જ ધ્યાન કરે છે.

Verse 2

स्थित्यर्थं मनसः केचित्स्थूलध्यानं प्रकुर्वते । स्थूलं तु निश्चलं चेतो भवेत्सूक्ष्मे तु तत्स्थिरम्

મનને સ્થિર કરવા માટે કેટલાક સ્થૂલ (સાકાર) ધ્યાન કરે છે. સ્થૂલે ચિત્ત નિશ્ચલ બને છે; સૂક્ષ્મમાં પ્રવેશે ત્યારે ત્યાં દૃઢ સ્થિર થાય છે.

Verse 3

शिवे तु चिंतिते साक्षात्सर्वाः सिध्यन्ति सिद्धयः । मूर्त्यंतरेषु ध्यातेषु शिवरूपं विचिंतयेत्

સાક્ષાત્ શિવનું ચિંતન કરવાથી સર્વ સિદ્ધિઓ સિદ્ધ થાય છે. અન્ય મૂર્તિઓનું ધ્યાન કરતાં પણ તેમને શિવરૂપ જ માનીને ચિંતન કરવું જોઈએ.

Verse 4

लक्षयेन्मनसः स्थैर्यं तत्तद्ध्यायेत्पुनः पुनः । ध्यानमादौ सविषयं ततो निर्विषयं जगुः

મનના સ્થૈર્યને નિહાળી, એ જ બિંદુ પર વારંવાર ધ્યાન કરવું. આચાર્યો કહે છે—ધ્યાન આરંભે સવિષય હોય છે, પછી તે નિર્વિષય બને છે.

Verse 5

तत्र निर्विषयं ध्यानं नास्तीत्येव सतां मतम् । बुद्धेर्हि सन्ततिः काचिद्ध्यानमित्यभिधीयते

આ વિષયમાં સજ્જનોનું મત એવું જ છે કે સંપૂર્ણ નિર્વિષય ધ્યાન નથી. કારણ કે બુદ્ધિનો એક અવિચ્છિન્ન પ્રવાહ જ ‘ધ્યાન’ કહેવાય છે.

Verse 6

तेन निर्विषया बुद्धिः केवलेह प्रवर्तते । तस्मात्सविषयं ध्यानं बालार्ककिरणाश्रयम्

તે (સૂક્ષ્મ સાધના) વડે બુદ્ધિ નિર્વિષય બની, અહીં જ કેવળ શુદ્ધ ચૈતન્યમાં પ્રવર્તે છે. તેથી સવિષય ધ્યાન કરવું—ઉદયતા બાળસૂર્યના કિરણોનો આશ્રય લઈને.

Verse 7

सूक्ष्माश्रयं निर्विषयं नापरं परमार्थतः । यद्वा सविषयं ध्यानं तत्साकारसमाश्रयम्

સૂક્ષ્મ આશ્રયવાળું અને વિષયરહિત ધ્યાન પરમાર્થથી સ્વયં પરમ તત્ત્વ જ છે; પરંતુ વિષયસહિત ધ્યાન સાકાર આધાર પર નિર્ભર રહે છે।

Verse 8

निराकारात्मसंवित्तिर्ध्यानं निर्विषयं मतम् । निर्बीजं च सबीजं च तदेव ध्यानमुच्यते

વિષયરહિત આત્માની નિરાકાર આંતરિક સંવિત્તિ જ ધ્યાન માનવામાં આવે છે; એ જ ધ્યાન નિર્બીજ અને સબીજ એમ બે પ્રકારનું કહેવાય છે।

Verse 9

निराकारश्रयत्वेन साकाराश्रयतस्तथा । तस्मात्सविषयं ध्यानमादौ कृत्वा सबीजकम्

પરમ તત્ત્વ નિરાકારના આશ્રયથી પણ અને સાકારના આશ્રયથી પણ પ્રાપ્ત થાય છે; તેથી આરંભે વિષય-આશ્રિત, બીજયુક્ત (મંત્ર/રૂપયુક્ત) ધ્યાન કરવું જોઈએ।

Verse 10

अंते निर्विषयं कुर्यान्निर्बीजं सर्वसिद्धये । प्राणायामेन सिध्यंति देव्याः शांत्यादयः क्रमात्

અંતે મનને વિષયરહિત કરીને સર્વસિદ્ધિ માટે નિર્બીજ સમાધિનો અભ્યાસ કરવો. પ્રાણાયામથી શાંતિ વગેરે દૈવી સિદ્ધિઓ ક્રમે ક્રમે સિદ્ધ થાય છે.

Verse 11

शांतिः प्रशांतिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च ततः परम् । शमः सर्वापदां चैव शांतिरित्यभिधीयते

શાંતિ, પ્રશાંતિ, દીપ્તિ અને પ્રસાદ—અને એથી પણ પર—તથા સર્વ આપત્તિઓમાં શમ એટલે આત્મસંયમ; આ બધું ‘શાંતિ’ કહેવાય છે.

Verse 12

तमसो ऽन्तबहिर्नाशः प्रशान्तिः परिगीयते । बहिरन्तःप्रकाशो यो दीप्तिरित्यभिधीयते

અંતર અને બહારના તમસનો નાશ ‘પ્રશાંતિ’ કહેવાય છે. જે પ્રકાશ બહારના જગત અને અંદરના આત્માને ઉજાગર કરે, તે ‘દીપ્તિ’ કહેવાય છે.

Verse 13

स्वस्थता या तु सा बुद्धः प्रसादः परिकीर्तितः । कारणानि च सर्वाणि सबाह्याभ्यंतराणि च

પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર રહેવાની જે સ્વસ્થતા છે, તેને વિદ્વાનો ‘પ્રસાદ’—અર્થાત્ નિર્મળ પ્રસન્નતા—કહે છે. તે બાહ્ય અને આંતરિક એવા સર્વ કારણોને આવરી લે છે.

Verse 14

एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा ध्याता ध्यानं समाचरेत् । ज्ञानवैराग्यसंपन्नो नित्यमव्यग्रमानसः

આ ચતુષ્કને જાણી સાધકે ધ્યાનનો સતત અભ્યાસ કરવો જોઈએ—જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી સંપન્ન, અને હંમેશા અવ્યગ્ર મનવાળો।

Verse 15

श्रद्दधानः प्रसन्नात्मा ध्याता सद्भिरुदाहृतः । ध्यै चिंतायां स्मृतो धातुः शिवचिंता मुहुर्मुहुः

જે શ્રદ્ધાવાન અને પ્રસન્નચિત્ત છે, તેને સદ્જનો ‘ધ્યાતા’ કહે છે. ‘ધ્યૈ’ ધાતુ ‘ચિંતન’ અર્થમાં સ્મૃત છે; તેથી શિવનું મુહુર્મુહુઃ નિરંતર ચિંતન જ ધ્યાન છે.

Verse 17

योगाभ्यासस्तथाल्पे ऽपि यथा पापं विनाशयेत् । ध्यायतः क्षणमात्रं वा श्रद्धया परमेश्वरम्

જેમ થોડો પણ યોગાભ્યાસ પાપનો નાશ કરે છે, તેમ જ શ્રદ્ધાથી પરમેશ્વરનું ક્ષણમાત્ર ધ્યાન કરવાથી પણ મલિનતા વિલીન થાય છે.

Verse 18

अव्याक्षिप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते । बुद्धिप्रवाहरूपस्य ध्यानस्यास्यावलंबनम्

મન અવિચ્છિન્ન અને અવિક્ષિપ્ત રહે તે સ્થિતિને ‘ધ્યાન’ કહે છે. બુદ્ધિના અખંડ પ્રવાહરૂપ આ ધ્યાન માટે સ્થિર આલંબન ધારણ કરવું જોઈએ.

Verse 19

ध्येयमित्युच्यते सद्भिस्तच्च सांबः स्वयं शिवः । विमुक्तिप्रत्ययं पूर्णमैश्वर्यं चाणिमादिकम्

સદ્ભક્તો કહે છે કે ધ્યાનનું સાચું ધ્યેય સ્વયં સાંબ—શિવ જ છે. તે ધ્યાનથી મુક્તિનો દૃઢ પ્રત્યય થાય છે અને અણિમા આદિ સહિત પૂર્ણ ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 20

शिवध्यानस्य पूर्णस्य साक्षादुक्तं प्रयोजनम् । यस्मात्सौख्यं च मोक्षं च ध्यानादभयमाप्नुयात्

શિવધ્યાનની પૂર્ણતાનું પ્રયોજન સ્પષ્ટ રીતે કહેવાયું છે: તે ધ્યાનથી સુખ અને મોક્ષ મળે છે, અને ધ્યાનથી જ અભય પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 21

तस्मात्सर्वं परित्यज्य ध्यानयुक्तो भवेन्नरः । नास्ति ध्यानं विना ज्ञानं नास्ति ध्यानमयोगिनः

અતએવ સર્વ ત્યજી મનુષ્યે ધ્યાનમાં સ્થિત થવું જોઈએ. કારણ કે ધ્યાન વિના જ્ઞાન નથી; અને યોગશિસ્ત વિના વ્યક્તિમાં ધ્યાન ઉત્પન્ન થતું નથી.

Verse 22

ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः । ज्ञानं प्रसन्नमेकाग्रमशेषोपाधिवर्जितम्

જેનામાં ધ્યાન અને મુક્તિદાયક જ્ઞાન બંને છે, તે ભવસાગર પાર કરે છે. તે જ્ઞાન પ્રસન્ન, પ્રકાશમય, એકાગ્ર અને સર્વ ઉપાધિથી રહિત છે.

Verse 23

योगाभ्यासेन युक्तस्य योगिनस्त्वेव सिध्यति । प्रक्षीणाशेषपापानां ज्ञाने ध्याने भवेन्मतिः

યોગાભ્યાસમાં દૃઢપણે યુક્ત યોગીને નિશ્ચયે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. જ્યારે સર્વ પાપો નિઃશેષ ક્ષીણ થાય, ત્યારે બુદ્ધિ સ્વાભાવિક રીતે જ્ઞાન અને ધ્યાનમાં પ્રવર્તે છે.

Verse 24

पापोपहतबुद्धीनां तद्वार्तापि सुदुर्लभा । यथावह्निर्महादीप्तः शुष्कमार्द्रं च निर्दहेत्

પાપથી ઘાયલ બુદ્ધિવાળાઓને તેની (શિવની) વાર્તા પણ અત્યંત દુર્લભ છે. પરંતુ મહાદીપ્ત અગ્નિ પ્રજ્વલિત થાય ત્યારે તે સૂકું-ભીનું—પ્રગટ અને ઊંડું—બન્ને મલિનતાઓને દહન કરી નાખે છે।

Verse 25

तथा शुभाशुभं कर्म ध्यानाग्निर्दहते क्षणात् । अत्यल्पो ऽपि यथा दीपः सुमहन्नाशयेत्तमः

એ જ રીતે ધ્યાનની અગ્નિ ક્ષણમાં શુભ અને અશુભ બંને કર્મોને દહન કરી દે છે; જેમ અતિ નાનો દીવો પણ વિશાળ અંધકારનો નાશ કરે છે.

Verse 26

योगाभ्यासस्तथाल्पो ऽपि महापापं विनाशयेत् । ध्यायतः क्षणमात्रं वा श्रद्धया परमेश्वरम्

યોગાભ્યાસ થોડો પણ હોય તો મહાપાપનો વિનાશ કરે છે; તેમજ શ્રદ્ધાથી પરમેશ્વર શિવનું ક્ષણમાત્ર ધ્યાન પણ મહા પાપરાશિને કાપી પવિત્ર કરે છે.

Verse 27

यद्भवेत्सुमहच्छ्रेयस्तस्यांतो नैव विद्यते । नास्ति ध्यानसमं तीर्थं नास्ति ध्यानसमं तपः

ધ્યાનથી જે પરમ શ્રેય ઉત્પન્ન થાય છે તેનો કોઈ અંત નથી. ધ્યાન સમાન કોઈ તીર્થ નથી અને ધ્યાન સમાન કોઈ તપ નથી.

Verse 28

नास्ति ध्यानसमो यज्ञस्तस्माद्ध्यानं समाचरेत् । तीर्थानि तोयपूर्णानि देवान्पाषाणमृन्मयान्

ધ્યાન સમાન કોઈ યજ્ઞ નથી; તેથી ધ્યાનનું આચરણ કરવું જોઈએ. (માત્ર બાહ્ય) તીર્થો તો પાણીથી ભરેલા કુંડ સમાન છે, અને (માત્ર બાહ્ય) દેવતાઓ પથ્થર અને માટીના ઘડેલા રૂપ છે.

Verse 29

योगिनो न प्रपद्यंते स्वात्मप्रत्ययकारणात् । योगिनां च वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम्

સ્વાત્માની પ્રત્યક્ષ નિશ્ચિતતા કારણે યોગીઓ બાહ્ય આધારને શરણ નથી જતા; પરમ પતિ શિવના પ્રસાદથી યોગીનું દેહ સૂક્ષ્મ બની પ્રત્યક્ષ ઐશ્વર્ય પ્રગટ કરે છે।

Verse 30

यथा स्थूलमयुक्तानां मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम् । यथेहांतश्चरा राज्ञः प्रियाः स्युर्न बहिश्चराः

જેમ અયોગ્ય લોકો માટે સ્થૂલ કલ્પના માટી, લાકડાં વગેરેમાંથી ઘડાય છે; તેમ જ આ લોકમાં રાજાને અંદર ફરનારાં પ્રિય હોય છે, બહાર ફરનારાં નહીં।

Verse 31

तथांतर्ध्याननिरताः प्रियाश्शंभोर्न कर्मिणः । बहिस्करा यथा लोके नातीव फलभोगिनः

એ જ રીતે અંતર્ધ્યાનમાં રત રહેનારાં શંભુને પ્રિય છે, માત્ર કર્મકાંડમાં આસક્ત કર્મી નહીં; કારણ કે બાહ્ય દેખાડો લોકના આડંબર જેવો, ઊંડા ફળભોગ સુધી પહોંચાડતો નથી।

Verse 32

दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः । यद्यंतरा विपद्यंते ज्ञानयोगार्थमुद्यतः

રાજમહેલમાં જેમ જોયું તેમ અહીં પણ છે. કર્મબંધનમાં બંધાયેલા લોકો—જ્ઞાનયોગના હેતુથી પ્રયત્નશીલ થઈને પણ—માર્ગમાં અનેક અંતરાયોથી વિપત્તિ પામે છે.

Verse 33

योगस्योद्योगमात्रेण रुद्रलोकं गमिष्यति । अनुभूय सुखं तत्र स जातो योगिनां कुले

યોગમાં માત્ર નિષ્ઠાપૂર્વકના પ્રયત્નથી જ તે રુદ્રલોકને પામે છે. ત્યાં પરમાનંદ અનુભવીને, પછી તે યોગીઓના કુળમાં જન્મ લે છે.

Verse 34

ज्ञानयोगं पुनर्लब्ध्वा संसारमतिवर्तते । जिज्ञासुरपि योगस्य यां गतिं लभते नरः

મોક્ષદાયક જ્ઞાનયોગ ફરી પ્રાપ્ત કરીને મનુષ્ય સંસારચક્રને પાર કરે છે. યોગને જાણવાની જિજ્ઞાસા ધરાવનાર પણ યોગ જે ગતિ આપે છે, તે જ ગતિ અને સ્થિતિ પામે છે.

Verse 35

न तां गतिमवाप्नोति सर्वैरपि महामखैः । द्विजानां वेदविदुषां कोटिं संपूज्य यत्फलम्

એ પરમ ગતિ સર્વ મહાયજ્ઞો કરવાથી પણ પ્રાપ્ત થતી નથી. તેમજ વેદવિદ્વાન દ્વિજોની કરોડ સંખ્યાને ભવ્ય રીતે પૂજી જે ફળ મળે, તેનાથી પણ તે મળતી નથી.

Verse 36

भिक्षामात्रप्रदानेन तत्फलं शिवयोगिने । यज्ञाग्निहोत्रदानेन तीर्थहोमेषु यत्फलम्

શિવયોગીને માત્ર ભિક્ષામાત્ર આપવાથી જ તે જ ફળ મળે છે, જે યજ્ઞોમાં દાન, અગ્નિહોત્રમાં દાન અને તીર્થસ્થાનોમાં હોમ કરવાથી પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 37

योगिनामन्नदानेन तत्समस्तं फलं लभेत् । ये चापवादं कुर्वंति विमूढाश्शिवयोगिनाम्

શિવયોગીઓને અન્નદાન કરવાથી તે પુણ્યનું સમગ્ર ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. પરંતુ જે મોહગ્રસ્ત લોકો શિવયોગીઓની નિંદા કરે છે, તેઓ પાપના ભાગી બને છે.

Verse 38

श्रोतृभिस्ते प्रपद्यन्ते नरकेष्वामहीक्षयात् । सति श्रोतरि वक्तास्यादपवादस्य योगिनाम्

પુણ્યક્ષય થવાથી તે શ્રોતાઓ નરકોમાં પડે છે. અને શ્રોતા હાજર હોય ત્યારે યોગીઓની નિંદાનો પાપ વક્તા પર પણ આવે છે.

Verse 39

तस्माच्छ्रोता च पापीयान्दण्ड्यस्सुमहतां मतः । ये पुनः सततं भक्त्या भजंति शवयोगिनः

અતએવ જે શ્રોતા વધુ પાપી બને છે, મહાનુભાવોના મત મુજબ તે નિશ્ચયે કઠોર દંડને યોગ્ય છે. પરંતુ જે શિવયોગીઓ સતત ભક્તિથી ભગવાન શિવનું ભજન કરે છે, તેઓ ભિન્ન કોટિના છે.

Verse 40

ते विदंति महाभोगानंते योगं च शांकरम् । भोगार्थिभिर्नरैस्तस्मात्संपूज्याः शिवयोगिनः

તેઓ મહાભોગોને પણ જાણે છે અને અંતે શાંકર યોગને પણ જાણે છે. તેથી ભોગ ઇચ્છનાર મનુષ્યોએ શિવયોગીઓનું યોગ્ય રીતે પૂજન-સન્માન કરવું જોઈએ.

Verse 41

प्रतिश्रयान्नपानाद्यैः शय्याप्रावरणादिभिः । योगधर्मः ससारत्वादभेद्यः पापमुद्गरैः

આશ્રય, અન્ન-પાન, શય્યા, આવરણ વગેરે આપવાથી યોગધર્મ સ્થાપિત થાય છે. સંસારસંબંધિત હોવાથી આ યોગધર્મ પાપરૂપ મુદગરના પ્રહારો સામે પણ અભેદ્ય અને દૃઢ બને છે.

Verse 42

वज्रतंदुलवज्ज्ञेयं तथा पापेन योगिनः । न लिप्यंते च तापौघैः पद्मपत्रं यथांभसा

પાપ વિષયે યોગીઓ વજ્ર સમ કઠોર દાણાં સમાન જાણવાં. તેઓ તાપ-દુઃખના સમૂહથી લિપ્ત થતા નથી—જેમ કમળપત્ર જળથી ભીંજાતું નથી.

Verse 43

यस्मिन्देशे वसेन्नित्यं शिवयोगरतो मुनिः । सो ऽपि देशो भवेत्पूतः सपूत इति किं पुनः

જે દેશમાં શિવયોગમાં રત મુનિ નિત્ય વસે, તે દેશ પણ પવિત્ર બને. જ્યારે સ્થાન જ તેના કારણે શુદ્ધ થાય, તો મુનિ પોતે કેટલો વધુ પાવન અને સપૂત થશે!

Verse 44

तस्मात्सर्वं परित्यज्य कृत्यमन्यद्विचक्षणः । सर्वदुःखप्रहाणाय शिवयोगं समभ्यसेत्

અતએવ વિવેકી સાધકે અન્ય સર્વ કાર્યો ત્યજી, સર્વ દુઃખના સંપૂર્ણ નિવારણ માટે, ભક્તિપૂર્વક શિવયોગનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

Verse 45

सिद्धयोगफलो योगी लोकानां हितकाम्यया । भोगान्भुक्त्वा यथाकामं विहरेद्वात्र वर्तताम्

યોગસિદ્ધિના ફળને ધારણ કરનાર યોગી, લોકહિતની ઇચ્છાથી, મનગમતા ભોગો ભોગવીને પણ, અહીં સ્થિર રહી સ્વતંત્ર રીતે વિહરી શકે છે.

Verse 46

अथवा क्षुद्रमित्येव मत्वा वैषयिकं सुखम् । त्यक्त्वा विरागयोगेन स्वेच्छया कर्म मुच्यताम्

અથવા વિષયજન્ય સુખને ખરેખર તુચ્છ માની તેને ત્યજી દે; વૈરાગ્યયોગના અનુશાસનથી અને પોતાની દૃઢ ઇચ્છાથી કર્મબંધનમાંથી મુક્ત થા.

Verse 47

यस्त्वासन्नां मृतिं मर्त्यो दृष्टारिष्टं च भूयसा । स योगारम्भनिरतः शिवक्षेत्रं समाश्रयेत्

જે મર્ત્ય મૃત્યુ નજીક છે એમ જાણી અને વારંવાર અરીષ્ટ-લક્ષણો જોઈ, યોગસાધના આરંભવામાં તત્પર થઈ શિવક્ષેત્રનો આશ્રય લે.

Verse 48

स तत्र निवसन्नेव यदि धीरमना नरः । प्राणान्विनापि रोगाद्यैः स्वयमेव परित्यजेत्

જો ધીર મનવાળો પુરુષ ત્યાં જ નિવાસ કરતો રહે, તો રોગ વગેરેના આઘાત વિના પણ તે સ્વયં પ્રાણત્યાગ કરી શકે છે.

Verse 49

कृत्वाप्यनशनं चैव हुत्वा चांगं शिवानले । क्षिप्त्वा वा शिवतीर्थेषु स्वदेहमवगाहनात्

કોઈ અનશન કરીને દેહત્યાગ કરે, અથવા શિવાગ્નિમાં પોતાના અંગોનું હોમ કરે, અથવા શિવતીર્થોમાં પોતાનું દેહ ફેંકી તેમાં અવગાહન કરે—(આવા કર્મોથી દેહબંધનનો અંત ઇચ્છાય છે)।

Verse 50

शिवशास्त्रोक्तविधिवत्प्राणान्यस्तु परित्यजेत् । सद्य एव विमुच्येत नात्र कार्या विचारणा २

શિવશાસ્ત્રમાં કહેલી વિધિ મુજબ જે પ્રાણત્યાગ કરે છે, તે તત્ક્ષણે મુક્ત થાય છે; તેમાં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 51

रोगाद्यैर्वाथ विवशः शिवक्षेत्रं समाश्रितः । म्रियते यदि सोप्येवं मुच्यते नात्र संशयः

રોગ વગેરે કારણે વિવશ થઈ જે શિવક્ષેત્રનો આશ્રય લે અને એ જ સ્થિતિમાં ત્યાં મરે, તે પણ મુક્ત થાય છે; તેમાં શંકા નથી.

Verse 52

यथा हि मरणं श्रेष्ठमुशंत्यनशनादिभिः । शास्त्रविश्रंभधीरेण मनसा क्रियते यतः

જેમ કેટલાક ઉપવાસ વગેરે સાધનો દ્વારા મૃત્યુને પરમ શ્રેય કહે છે, તેમ શાસ્ત્રમાં દૃઢ વિશ્વાસથી સ્થિર થયેલું મન જ તેને સિદ્ધ કરે છે।

Verse 53

शिवनिन्दारतं हत्वा पीडितः स्वयमेव वा । यस्त्यजेद्दुस्त्यजान्प्राणान्न स भूयः प्रजायते

શિવનિંદામાં રત વ્યક્તિને મારી નાખે, અથવા પોતે પીડિત થઈને પણ દુસ્ત્યજ પ્રાણ ત્યજી દે—એવો પુરુષ ફરી જન્મ લેતો નથી।

Verse 54

शिवनिन्दारतं हंतुमशक्तो यः स्वयं मृतः । सद्य एव प्रमुच्येत त्रिः सप्तकुलसंयुतः

જે શિવનિંદામાં રત વ્યક્તિને મારવામાં અસમર્થ રહીને પણ (તે પ્રયત્નમાં) પોતે મરી જાય, તે તત્ક્ષણે મુક્ત થાય છે; અને તેની સાથે ત્રણ વાર સાત પેઢીઓનું કુળ પણ ઉદ્ધરાય છે.

Verse 55

शिवार्थे यस्त्यजेत्प्राणाञ्छिवभक्तार्थमेव वा । न तेन सदृशः कश्चिन्मुक्तिमार्गस्थितो नरः

જે શિવ માટે—અથવા માત્ર શિવભક્તો માટે—પોતાના પ્રાણ ત્યજે છે, મુક્તિમાર્ગ પર સ્થિત મનુષ્યોમાં તેના સમાન કોઈ નથી.

Verse 56

तस्माच्छीघ्रतरा मुक्तिस्तस्य संसारमंडलात् । एतेष्वन्यतमोपायं कथमप्यवलम्ब्य वा

અતએવ તેના માટે સંસારચક્રમાંથી મુક્તિ વધુ ઝડપથી આવે છે—જો તે કોઈ રીતે અહીં કહેલા ઉપાયોમાંથી કોઈ એકનો આશ્રય લે.

Verse 57

षडध्वशुद्धिं विधिवत्प्राप्तो वा म्रियते यदि । पशूनामिव तस्येह न कुर्यादौर्ध्वदैहिकम्

જે વ્યક્તિ વિધિપૂર્વક ષડધ્વ-શુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરીને જો દેહત્યાગ કરે, તો તેના માટે અહીં પશુઓની જેમ ઔર્ધ્વદૈહિક (શ્રાદ્ધાદિ) કર્મ ન કરવાં।

Verse 58

नैवाशौचं प्रपद्येत तत्पुत्रादिविशेषतः । शिवचारार्थमथवा शिवविद्यार्थमेव वा

તે આશૌચમાં ન પડે—વિશેષ કરીને પુત્ર વગેરેના કારણે પણ નહીં—જ્યારે હેતુ શિવાચારનું પાલન હોય, અથવા શિવવિદ્યાનું અધ્યયન જ હોય।

Verse 59

अथैनमपि चोद्दिश्य कर्म चेत्कर्तुमीप्सितम् । कल्याणमेव कुर्वीत शक्त्या भक्तांश्च तर्पयेत्

પછી જો કોઈ શિવને ઉદ્દેશીને કોઈ કર્મ કરવા ઇચ્છે, તો માત્ર મંગલકાર્ય જ કરવું; અને પોતાની શક્તિ મુજબ શિવભક્તોને તૃપ્ત કરી સન્માન આપવું।

Verse 60

धनं तस्य भजेच्छैवः शैवी चेतस्य सन्ततिः । नास्ति चेत्तच्छिवे दद्यान्नदद्यात्पशुसन्ततिः

શૈવએ તે વ્યક્તિનું ધન સ્વીકારવું જોઈએ જેના મનમાં શૈવભાવ છે અને જેના સંતાન શિવનિષ્ઠ છે. પરંતુ એવી શૈવી સંતતિ ન હોય તો તે ધન શિવને અર્પણ કરવું; પશુભાવમાં બંધાયેલાને ન આપવું।