साधक-दीक्षा तथा मन्त्रसाधन (Puraścaraṇa and the Discipline of the Mantra-Sādhaka)
આ અધ્યાયમાં ગુરુ કેવી રીતે યોગ્ય સાધકની સ્થાપના કરીને શૈવ વિદ્યા/મંત્રની દીક્ષા આપે છે તેનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન છે. ઉપમન્યુ મંડલપૂજન, કુંભસ્થાપન, હોમ, શિષ્યની સ્થિતિ/આસન અને પૂર્વકર્મોની પૂર્ણતા—આ બધું પૂર્વોક્ત ક્રમમાં કહે છે. ગુરુ અભિષેક કરીને ‘પરમ મંત્ર’ વિધિવત્ આપે છે અને પુષ્પાંબુ દ્વારા શિષ્યના કરતળમાં શૈવ જ્ઞાનનું સ્પર્શપૂર્વક હસ્તાંતરણ કરી વિદ્યોપદેશ પૂર્ણ કરે છે. આ મંત્ર પરમેષ્ઠિન (શિવ)ની કૃપાથી ઇહ-પર સિદ્ધિ આપનાર તરીકે સ્તુત છે. શિવની અનુજ્ઞા મેળવી ગુરુ સાધના અને શિવયોગ શીખવે છે; શિષ્ય વિનિયોગનું ધ્યાન રાખીને મંત્રસાધન કરે છે—આને મૂળમંત્રનું પુરશ્ચરણ કહે છે. મુમુક્ષુ માટે અતિશય કર્મકાંડિય પરિશ્રમ ફરજિયાત નથી, છતાં તેનું અનુષ્ઠાન શુભ ગણાય છે.
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि साधकं नाम नामतः । संस्कारमन्त्रमाहात्म्यं कथने सूचितं मया
ઉપમન્યુએ કહ્યું—હવે આગળ હું ‘સાધક’ નામની સાધના-વિધિ નામসহ જણાવું છું. સંસ્કારો અને મંત્રોની મહિમા આ વર્ણનમાં મેં અગાઉથી જ સૂચિત કરી છે.
Verse 2
संपूज्य मंडले देवं स्थाप्य कुम्भे च पूर्ववत् । हुत्वा शिष्यमनुष्णीषं प्रापयेद्भुवि मंडले
મંડળમાં દેવનું યથાવિધી પૂજન કરીને અને પૂર્વવત્ કુંભમાં સ્થાપન કરીને, આચાર્ય હવન કરે; પછી શિષ્યને શિરોઆવરણ વિના ભૂમિ પરના મંડળમાં પ્રવેશ કરાવી સ્થાન અપાવે.
Verse 3
पूर्वांतं पूर्ववत्कृत्वा हुत्वाहुतिशतं तथा । संतर्प्य मूलमन्त्रेण कलशैर्देशिकोत्तमः
પૂર્વવિધિ પૂર્વવત પૂર્ણ કરીને, શ્રેષ્ઠ દેશિકે અગ્નિમાં સો આહુતિઓ અર્પણ કરી; અને મૂળમંત્ર દ્વારા કલશો વડે દેવતાને વિધિપૂર્વક સંતર્પિત કર્યો।
Verse 4
सन्दीप्य च यथापूर्वं कृत्वा पूर्वोदितं क्रमात् । अभिषिच्य यथापूर्वं प्रदद्यान्मन्त्रमुत्तमम्
પૂર્વવત્ પવિત્ર અગ્નિ પ્રદીપ્ત કરીને અને પૂર્વોક્ત ક્રમને પગલે પગલે વિધિપૂર્વક પૂર્ણ કરીને, અગાઉની જેમ અભિષેક કરવો; ત્યારબાદ એ જ રીતે પરમ મંત્ર પ્રદાન કરવો।
Verse 5
तत्र विद्योपदेशांतं कृत्वा विस्तरशः क्रमात् । पुष्पाम्बुना शिशोः पाणौ विद्यां शैवीं समर्पयेत्
ત્યાં શૈવ વિદ્યાનો ઉપદેશ વિસ્તૃત રીતે અને ક્રમબદ્ધ રીતે પૂર્ણ કરીને, પુષ્પ-સંસ્કૃત જળ વડે શિશુના હાથમાં શૈવી વિદ્યા સમર્પિત કરવી।
Verse 6
तवैहिकामुष्मिकयोः सर्वसिद्धिफलप्रदः । भवत्येव महामन्त्रः प्रसादात्परमेष्ठिनः
તમારા માટે ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં—આ મહામંત્ર પરમેષ્ઠી (પરમેશ્વર)ની કૃપાથી સર્વ સિદ્ધિઓ અને તેમના ફળો આપનાર નિશ્ચયે બને છે।
Verse 7
इत्युत्वा देवमभ्यर्च्य लब्धानुज्ञः शिवाद्गुरुः । साधनं शिवयोगं च साधकाय समादिशेत्
આ રીતે કહી ગુરુ દેવનું અર્ચન કરે અને શિવની અનુજ્ઞા મેળવી, સાધકને સાધના-વિધિ તથા શિવયોગનો ઉપદેશ આપે।
Verse 8
तच्छ्रुत्वा गुरुसंदेशं क्रमशो मंत्रसाधकः । पुरतो विनियोगस्य मन्त्रसाधनमाचरेत्
ગુરુના તે ઉપદેશને સાંભળી મંત્રસાધકે ક્રમશઃ મંત્રસાધના કરવી, અને સૌપ્રથમ પૂર્વવર્તી વિનિયોગનું વિધિપૂર્વક આચરણ કરવું.
Verse 9
साधनं मूलमन्त्रस्य पुरश्चरणमुच्यते । पुरतश्चरणीयत्वाद्विनियोगाख्यकर्मणः
મૂલમંત્રની સિદ્ધિ માટે મુખ્ય સાધન ‘પુરશ્ચરણ’ કહેવાય છે. વિનિયોગ નામના કર્મ પહેલાં આ કરવાનું હોવાથી તેને એ નામ આપવામાં આવ્યું છે.
Verse 10
नात्यन्तं करणीयन्तु मुमुक्षोर्मन्त्रसाधनम् । कृतन्तु तदिहान्यत्र तास्यापि शुभदं भवेत्
મોક્ષ ઇચ્છનાર સાધકે મંત્રસાધનામાં અતિશય આસક્તિ ન કરવી. છતાં તે સાધના અહીં કે અન્યત્ર કરવામાં આવે તો પણ તે તેના માટે શુભ અને હિતકારી બને છે.
Verse 11
शुभे ऽहनि शुभे देशे काले वा दोषवर्जिते । शुक्लदन्तनखः स्नातः कृतपूर्वाह्णिकक्रियः
શુભ દિવસે, શુભ સ્થાને, અથવા દોષરહિત કાળે—સ્નાન કરીને શુદ્ધ થઈ, દાંત અને નખ સ્વચ્છ (શ્વેત) રાખી, અને પૂર્વાહ્નિક ક્રિયાઓ વિધિપૂર્વક પૂર્ણ કરીને—ત્યારે તે શિવપૂજન અને ધ્યાનસાધન માટે યોગ્ય બને છે.
Verse 12
अलंकृत्य यथा लब्धैर्गंधमाल्यविभूषणैः । सोष्णीषः सोत्तरासंगः सर्वशुक्लसमाहितः
જે ગંધ, માળા અને ભૂષણો તેને પ્રાપ્ત થયા હતા તે બધાથી તેણે પોતાને અલંકૃત કર્યો. પાગડી અને ઉત્તરિય ધારણ કરીને, સર્વથા શ્વેત વસ્ત્રોમાં સંયમિત ચિત્તે સ્થિત રહ્યો.
Verse 13
देवालये गृहे ऽन्यस्मिन्देशे वा सुमनोहरे । सुखेनाभ्यस्तपूर्वेण त्वासनेन कृतासनः
દેવાલયમાં, ઘરમાં, અથવા અન્ય અતિમનોહર સ્થાને—પૂર્વાભ્યાસથી સહજ બનેલા આસન પર સુખથી બેસી સ્થિર થવું।
Verse 14
तनुं कृत्वात्मनः शैवीं शिवशास्त्रोक्तवर्त्मना । संपूज्य देवदेवेशं नकुलीश्वरमीश्वरम्
શિવશાસ્ત્રોક્ત માર્ગે પોતાના દેહને શૈવમય બનાવી, તેણે દેવદેવેશ—પરમેશ્વર નકુલીશ્વરનું વિધિવત્ પૂજન કર્યું।
Verse 15
निवेद्य पायसं तस्मै समप्याराधनं क्रमात् । प्रणिपत्य च तं देवं प्राप्तानुज्ञश्च तन्मुखात्
તેમને પાયસ અર્પણ કરીને અને વિધિપૂર્વક ક્રમશઃ આરાધના પૂર્ણ કરીને, તેણે તે દેવને દંડવત્ પ્રણામ કર્યો; અને ભગવાનના મુખેથી જ પ્રસ્થાનની અનુજ્ઞા મેળવી।
Verse 16
कोटिवारं तदर्धं वा तदर्धं वा जपेच्छिवम् । लक्षविंशतिकं वापि दशलक्षमथापि वा
શિવનામ/મંત્રનો જપ એક કરોડ વાર કરવો—અથવા તેનો અડધો, અથવા ફરી તેનો પણ અડધો; અથવા વીસ લાખ, કે દસ લાખ પણ, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે કરવો।
Verse 17
ततश्च पायसाक्षारलवणैकमिताशनः । अहिंसकः क्षमी शांतो दांतश्चैव सदा भवेत्
ત્યારબાદ તે મિતાહારી રહે—પાયસ, ક્ષારમિશ્રિત યવાગૂ (પાતળી ખીચડી/દળિયો) અને માત્ર લવણ જેવા સરળ આહાર લે; અને સદા અહિંસક, ક્ષમાશીલ, શાંત તથા ઇન્દ્રિયનિગ્રહી રહે।
Verse 18
अलाभे पायसस्याश्नन्फलमूलादिकानि वा । विहितानि शिवेनैव विशिष्टान्युत्तरोत्तरम्
જો પાયસ ન મળે તો ફળ, મૂળ વગેરેનું સેવન કરી શકાય. આ વિકલ્પો સ્વયં ભગવાન શિવે જ નિર્ધારિત કર્યા છે, અને એક પછી એક વધુ યોગ્ય ગણાય છે.
Verse 19
चरुं भक्ष्यमथो सक्तुकणान्यावकमेव च । शाकं पयो दधि घृतं मूलं फलमथोदकम्
ચરુ, ભક્ષ્ય, સક્તુના કણ, અને આવક; તેમજ શાક, દૂધ, દહીં, ઘી, મૂળ, ફળ અને પાણી—આ બધું શિવપૂજા તથા વ્રતોમાં શુદ્ધ આહાર અને અર્પણયોગ્ય માનવામાં આવે છે.
Verse 20
अभिमंत्र्य च मन्त्रेण भक्ष्यभोज्यादिकानि च । साधने ऽस्मिन्विशेषेण नित्यं भुञ्जीत वाग्यतः
મંત્રથી ભક્ષ્ય-ભોજ્ય આદિને અભિમંત્રિત કરીને, આ સાધના-વિશેષમાં નિત્ય વાણી-સંયમ રાખીને ભોજન કરવું।
Verse 21
मन्त्राष्टशतपूतेन जलेन शुचिना व्रती । स्नायान्नदीनदोत्थेन प्रोक्षयेद्वाथ शक्तितः
વ્રતી ભક્તે મંત્રના એકસો આઠ જપથી પવિત્ર કરેલા શુદ્ધ જળથી સ્નાન કરવું; અથવા સ્નાન પછી યથાશક્તિ નદી કે પવિત્ર સ્રોતના જળથી પોતાના પર પ્રોક્ષણ કરવું।
Verse 22
तर्पयेच्च तथा नित्यं जुहुयाच्च शिवानले । सप्तभिः पञ्चभिर्द्रव्यैस्त्रिभिर्वाथ घृतेन वा
તેમજ નિત્ય તર્પણ કરવું અને શિવાગ્નિમાં પ્રતિદિન હોમ કરવો—સાત દ્રવ્યોથી, અથવા પાંચથી, અથવા ત્રણથી, કે માત્ર ઘૃતથી પણ।
Verse 23
इत्थं भक्त्या शिवं शैवो यः साधयति साधकः । तस्येहामुत्र दुष्प्रापं न किंचिदपि विद्यते
આ રીતે ભક્તિથી જે શૈવ સાધક ભગવાન શિવની સાધના કરે છે, તેના માટે ઇહલોક અને પરલોકમાં કશુંય દુર્લભ રહેતું નથી।
Verse 24
अथवा ऽहरहर्मंत्रं जपेदेकाग्रमानसः । अनश्नन्नेव साहस्रं विना मन्त्रस्य साधनम्
અથવા એકાગ્ર મનથી દરરોજ મંત્રજપ કરવો; ઉપવાસમાં પણ સહસ્ર જપ પૂર્ણ કરવો—આ જ મંત્રસાધનનું સાધન છે।
Verse 25
न तस्य दुर्लभं किंचिन्न तस्यास्त्यशुभं क्वचित् । इह विद्यां श्रियं सौख्यं लब्ध्वा मुक्तिं च विंदति
એવા શિવભક્ત માટે કશુંય દુર્લભ નથી અને ક્યારેય અશુભ થતું નથી. આ જ જીવનમાં તે વિદ્યા, શ્રી અને સુખ મેળવી અંતે મુક્તિ પણ પામે છે.
Verse 26
साधने विनियोगे च नित्ये नैमित्तिके तथा । जपेज्जलैर्भस्मना च स्नात्वा मन्त्रेण च क्रमात्
સાધના અને તેના યોગ્ય વિનિયોગમાં, નિત્ય તથા નૈમિત્તિક કર્મોમાં પણ—ક્રમથી પહેલા જળથી, પછી ભસ્મથી, અને સ્નાન કરીને મંત્રসহ જપ કરવો જોઈએ.
Verse 27
शुचिर्बद्धशिखस्सूत्री सपवित्रकरस्तथा । धृतत्रिपुंड्ररुद्राक्षो विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्
શુચિ અને નિયમબદ્ધ રહી—બંધ શિખા, યજ્ઞોપવીત અને હાથમાં પવિત્ર (કુશ-વલય) ધારણ કરીને, તેમજ ભસ્મનું ત્રિપુંડ્ર અને રુદ્રાક્ષ ધારણ કરીને—પંચાક્ષરી વિદ્યાનો જપ કરવો જોઈએ.
Frequently Asked Questions
Worship in the maṇḍala, installation of the deity in the kumbha, homa offerings, arranging the disciple within the maṇḍala, followed by abhiṣeka and formal bestowal of the mantra/vidyā by the guru.
The chapter equates sādhana of the mūla-mantra with a preparatory, intention-governed discipline (performed ‘in front/first’—purataḥ) grounded in viniyoga; it frames practice as structured consecration that stabilizes mantra efficacy.
It advises that extreme or excessive sādhana is not obligatory for the mumukṣu, though undertaking the practice remains auspicious and beneficial.