पाशुपतज्ञानप्रश्नः — Inquiry into Pāśupata Knowledge (Paśu–Pāśa–Paśupati)
અધ્યાય ૨માં ઋષિઓ પાશુપત-જ્ઞાન તથા પાશુપતિ (શિવ), પશુ (બંધ જીવ) અને પાશ (બંધન)ના તાત્ત્વિક અર્થ સ્પષ્ટ કરવા વિનંતી કરે છે. સૂત વાયુને યોગ્ય વક્તા તરીકે રજૂ કરે છે; વાયુ પૂર્વ પ્રકાશનનો આધાર આપે છે—મંદર પર્વત પર મહાદેવ શ્રીકંઠે દેવીને પરમ પાશુપત-જ્ઞાન ઉપદેશ્યું હતું. ત્યારબાદ વાયુ આ ઉપદેશને બીજા પ્રસંગ સાથે જોડે છે, જ્યાં કૃષ્ણ (કૃષ્ણરૂપે વિષ્ણુ) વિનયપૂર્વક ઋષિ ઉપમન્યુ પાસે જઈ દિવ્ય જ્ઞાન અને શિવની વિભૂતિનું સંપૂર્ણ વર્ણન માંગે છે. કૃષ્ણના પ્રશ્નોથી સિદ્ધાંતની રૂપરેખા સ્પષ્ટ થાય છે—પાશુપતિ કોણ, પશુ કોણ, કયા પાશોથી બંધાય છે અને મુક્તિ કેવી રીતે થાય છે. ઉપમન્યુ શિવ-દેવીને નમસ્કાર કરી ઉત્તર શરૂ કરે છે, જેથી બંધન-મોક્ષ વિશ્લેષણ આધારિત શૈવ મુક્તિમાર્ગની પૃષ્ઠભૂમિ રચાય છે.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । किं तत्पाशुपतं ज्ञानं कथं पशुपतिश्शिवः । कथं धौम्याग्रजः पृष्टः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा
ઋષિઓએ કહ્યું—તે પાશુપત જ્ઞાન શું છે? શિવ કેવી રીતે પશુપતિ છે? અને ધૌમ્યના અગ્રજને અક્લિષ્ટકર્મા કૃષ્ણે આ વિષે કેવી રીતે પૂછ્યું?
Verse 2
एतत्सर्वं समाचक्ष्व वायो शंकरविग्रह । तत्समो न हि वक्तास्ति त्रैलोक्येष्वपरः प्रभुः
હે વાયુ, શંકર-વિગ્રહ, આ બધું વિસ્તારે કહો. ત્રિલોકમાં તારા સમાન વક્તા નથી; બીજો એવો પ્રભુ પણ નથી.
Verse 3
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां महर्षीणां प्रभंजनः । संस्मृत्य शिवमीशानं प्रवक्तुमुपचक्रमे
સૂત બોલ્યા—એ મહર્ષિઓનાં વચનો સાંભળી પ્રભંજનએ ઈશાન, પરમેશ્વર શિવનું સ્મરણ કરીને બોલવાનું આરંભ કર્યું।
Verse 4
वायुरुवाच । पुरा साक्षान्महेशेन श्रीकंठाख्येन मन्दरे । देव्यै देवेन कथितं ज्ञानं पाशुपतं परम्
વાયુએ કહ્યું—પૂર્વકાળે મંદર પર્વત પર શ્રીકંઠ નામે પ્રસિદ્ધ સాక్షાત્ મહેશ્વરે દેવીને પરમ પાશુપત જ્ઞાન ઉપદેશ્યું હતું।
Verse 5
तदेव पृष्टं कृष्णेन विष्णुना विश्वयोनिना । पशुत्वं च सुरादीनां पतित्वं च शिवस्य च
એ જ વિષય વિશ્વયોનિ કૃષ્ણરૂપ વિષ્ણુએ પૂછ્યો હતો—દેવતાઓ વગેરેનું પણ પશુત્વ (બંધન) શું છે અને શિવનું પતિત્વ (પ્રભુત્વ) શું છે।
Verse 6
यथोपदिष्टं कृष्णाय मुनिना ह्युपमन्युना । तथा समासतो वक्ष्ये तच्छृणुध्वमतंद्रिताः
મુનિ ઉપમન્યુએ શ્રીકૃષ્ણને જેમ ઉપદેશ આપ્યો હતો, તેમ જ હું હવે સંક્ષેપમાં કહું છું. તમે સૌ બેદરકારી વિના ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.
Verse 7
पुरोपमन्युमासीनं विष्णुःकृष्णवपुर्धरः । प्रणिपत्य यथान्यायमिदं वचनमब्रवीत्
ત્યારે કૃષ્ણવર્ણ રૂપ ધારણ કરેલા વિષ્ણુ, સામે બેઠેલા ઉપમન્યુ પાસે આવ્યા. યથાવિધિ પ્રણામ કરીને તેમણે આ વચન કહ્યું.
Verse 8
श्रीकृष्ण उवाच । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि देव्यै देवेन भाषितम् । दिव्यं पाशुपतं ज्ञानं विभूतिं वास्य कृत्स्नशः
શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા— હે ભગવન્, દેવીને દેવ દ્વારા કહેલું દિવ્ય પાશુપત જ્ઞાન તથા તેની સર્વ વિભૂતિઓનું સંપૂર્ણ વર્ણન હું સાંભળવા ઇચ્છું છું.
Verse 9
कथं पशुपतिर्देवः पशवः के प्रकीर्तिताः । कैः पाशैस्ते निबध्यंते विमुच्यंते च ते कथम्
દેવને ‘પશુપતિ’ કેમ કહેવાય છે? ‘પશુ’ એટલે જીવાત્માઓ કોણ કહેવાય છે? તેઓ કયા પાશોથી બંધાય છે અને તે બંધનમાંથી તેઓ કેવી રીતે મુક્ત થાય છે?
Verse 10
इति संचोदितः श्रीमानुपमन्युर्महात्मना । प्रणम्य देवं देवीं च प्राह पुष्टो यथा तथा
આ રીતે મહાત્મા દ્વારા પ્રેરિત થયેલા શ્રીમાન ઉપમન્યુએ દેવ અને દેવીને પ્રણામ કરીને, ઉત્સાહ-બળ પ્રાપ્ત કરી, જેમ પ્રેરણા મળી હતી તેમ જ કહ્યું.
Verse 11
उपमन्युरुवाच । ब्रह्माद्याः स्थावरांताश्च देवदेवस्य शूलिनः । पशवः परिकीर्त्यंते संसारवशवर्तिनः
ઉપમન્યુએ કહ્યું—બ્રહ્માથી લઈને સ્થાવર (અચલ) જીવો સુધી, દેવોના દેવ શૂલિનના સંબંધમાં, સંસારના વશમાં રહેનારા બધા ‘પશુ’ તરીકે કથિત થાય છે.
Verse 12
तेषां पतित्वाद्देवेशः शिवः पशुपतिः स्मृतः । मलमायादिभिः पाशैः स बध्नाति पशून्पतिः
તેમનો સ્વામી હોવાથી દેવેશ શિવ ‘પશુપતિ’ તરીકે સ્મરાય છે. એ જ પ્રભુ મલ, માયા વગેરે પાશોથી જીવાત્માઓને બાંધે છે.
Verse 13
स एव मोचकस्तेषां भक्त्या सम्यगुपासितः । चतुर्विंशतितत्त्वानि मायाकर्मगुणा अमी
ભક્તિથી સમ્યક ઉપાસિત થાય ત્યારે એ જ તેમનો મોચક બને છે. આ—ચોવીસ તત્ત્વો, તેમજ માયા, કર્મ અને ગુણ—(જીવના) પાશ છે.
Verse 14
विषया इति कथ्यन्ते पाशा जीवनिबन्धनाः । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यंतान् पशून्बद्ध्वा महेश्वरः
વિષયો ‘પાશ’ કહેવાય છે, કારણ કે તે જીવને સંસારબંધનમાં બાંધે છે; આમ મહેશ્વર બ્રહ્માથી લઈને તૃણ-સ્તંભ સુધી સર્વને ‘પશુ’ રૂપે બાંધી નિયંત્રિત કરે છે।
Verse 15
पाशैरेतैः पतिर्देवः कार्यं कारयति स्वकम् । तस्याज्ञया महेशस्य प्रकृतिः पुरुषोचिताम्
આ પાશો દ્વારા દેવ-પતિ પોતાનું કાર્ય કરાવે છે; મહેશની આજ્ઞાથી પ્રકૃતિ પુરુષની સ્થિતિને અનુરૂપ પ્રવૃત્ત થઈ અનુભવનું ઘડતર કરે છે।
Verse 16
बुद्धिं प्रसूते सा बुद्धिरहंकारमहंकृतिः । इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्रापञ्चकं तथा
તેમાંથી બુદ્ધિ ઉત્પન્ન થાય છે; તે બુદ્ધિમાંથી ‘હું’ ભાવનો કર્તા એવો અહંકાર જન્મે છે. એ અહંકારમાંથી દસ ઇન્દ્રિયો અને મન મળીને અગિયાર, તેમજ પાંચ તન્માત્રાઓ પણ પ્રગટે છે।
Verse 17
शासनाद्देवदेवस्य शिवस्य शिवदायिनः । तन्मात्राण्यपि तस्यैव शासनेन महीयसा
દેવોના દેવ શિવ, શુભદાતા; તેમના મહાશાસનથી તન્માત્રાઓ પણ માત્ર તેમની જ મહાન આજ્ઞાથી ધારિત અને નિયંત્રિત રહે છે।
Verse 18
महाभूतान्यशेषाणि भावयंत्यनुपूर्वशः । ब्रह्मादीनां तृणान्तानां देहिनां देहसंगतिम्
અશેષ મહાભૂતો ક્રમશઃ દેહધારી જીવોની દેહ-સંગતિ ઉત્પન્ન કરે છે—બ્રહ્માથી લઈને તૃણ સુધી સર્વ માટે।
Verse 19
महाभूतान्यशेषाणि जनयंति शिवाज्ञया । अध्यवस्यति वै बुद्धिरहंकारोभिमन्यते
શિવની આજ્ઞાથી સર્વ મહાભૂત ઉત્પન્ન થાય છે. બુદ્ધિ નિશ્ચય કરે છે અને અહંકાર ‘હું’ કહી પોતાનું માને છે।
Verse 20
चित्तं चेतयते चापि मनः संकल्पयत्यपि । श्रोत्रादीनि च गृह्णन्ति शब्दादीन्विषयान् पृथक्
ચિત્ત ચેતનાનું આધાર છે અને મન સંકલ્પ-વિકલ્પ કરે છે. શ્રોત્રાદિ ઇન્દ્રિયો શબ્દાદિ વિષયો અલગ-અલગ ગ્રહણ કરે છે।
Verse 21
स्वानेव नान्यान्देवस्य दिव्येनाज्ञाबलेन वै । वागादीन्यपि यान्यासंस्तानि कर्मेन्द्रियाणि च
દેવના દિવ્ય આજ્ઞાબળથી તેઓ પોતપોતાના ક્ષેત્રમાં જ રહ્યા, અન્યમાં નહીં. તેમ જ વાણી વગેરે જે હતાં, તે કર્મેન્દ્રિયો બની ગયા।
Verse 22
यथा स्वं कर्म कुर्वन्ति नान्यत्किंचिच्छिवाज्ञया । शब्दादयोपि गृह्यंते क्रियन्ते वचनादयः
જેમ પ્રાણીઓ શિવની આજ્ઞા વિના પોતપોતાનું નિર્ધારિત કર્મ જ કરે છે અને બીજું કશું નથી કરતા, તેમ શબ્દાદિનું ગ્રહણ અને વાણીાદિ ક્રિયાઓ પણ માત્ર તેની નિયોગશક્તિથી જ થાય છે।
Verse 23
अविलंघ्या हि सर्वेषामाज्ञा शंभोर्गरीयसी । अवकाशमशेषाणां भूतानां संप्रयच्छति
નિશ્ચયે સર્વ પ્રાણીઓ માટે શંભુની આજ્ઞા અતિક્રમણ અયોગ્ય અને સર્વોત્તમ ભારવાળી છે; એ જ નિઃશેષ ભુતોને યોગ્ય અવકાશ અને નિયત સ્થાન આપે છે।
Verse 24
आकाशः परमेशस्य शासनादेव सर्वगः । प्राणाद्यैश्च तथा नामभेदैरंतर्बहिर्जगत्
પરમેશ્વર (શિવ) ની આજ્ઞાથી જ આકાશ સર્વત્ર વ્યાપે છે; અને પ્રાણ વગેરે નામભેદો દ્વારા તે જગતની અંદર અને બહાર કાર્ય કરે છે.
Verse 25
बिभर्ति सर्वं शर्वस्य शासनेन प्रभञ्जनः । हव्यं वहति देवानां कव्यं कव्याशिनामपि
શર્વ (ભગવાન શિવ) ની આજ્ઞાથી પ્રભંજન—વાયુ—સર્વને ધારણ અને પોષણ કરે છે. તે દેવતાઓ માટે હવ્ય અને પિતૃઓ માટે કવ્ય પણ વહન કરે છે.
Verse 26
पाकाद्यं च करोत्यग्निः परमेश्वरशासनात् । संजीवनाद्यं सर्वस्य कुर्वत्यापस्तदाज्ञया
પરમેશ્વર (શિવ) ની આજ્ઞાથી અગ્નિ પકાવવું વગેરે કાર્યો કરે છે; અને એ જ આજ્ઞાથી જળ સર્વ જીવોનું સંજીવન તથા પોષણ વગેરે કરે છે.
Verse 27
विश्वम्भरा जगन्नित्यं धत्ते विश्वेश्वराज्ञया । देवान्पात्यसुरान् हंति त्रिलोकमभिरक्षति
વિશ્વેશ્વર શિવની આજ્ઞાથી વિશ્વધારિણી દિવ્ય શક્તિ સદૈવ જગતને ધારણ કરે છે. તે દેવોને રક્ષે છે, અસુરોને સંહારે છે અને ત્રિલોકનું પરિરક્ષણ કરે છે.
Verse 28
आज्ञया तस्य देवेन्द्रः सर्वैर्देवैरलंघ्यया । आधिपत्यमपां नित्यं कुरुते वरुणस्सदा
તેમના શિવના—સર્વ દેવો માટે પણ અતિક્રમ અશક્ય—આદેશથી દેવેન્દ્ર વરુણ સદૈવ જળો પર નિત્ય અને અચલ આધિપત્ય ચલાવે છે.
Verse 29
पाशैर्बध्नाति च यथा दंड्यांस्तस्यैव शासनात् । ददाति नित्यं यक्षेन्द्रो द्रविणं द्रविणेश्वरः
જેમ તેની જ આજ્ઞાથી દંડનીય લોકો પાશોથી બંધાય છે, તેમ ધનના અધિપતિ યક્ષેન્દ્ર કુબેર પણ એ જ વિધાનનું પાલન કરીને નિત્ય ધન આપે છે।
Verse 30
पुण्यानुरूपं भूतेभ्यः पुरुषस्यानुशासनात् । करोति संपदः शश्वज्ज्ञानं चापि सुमेधसाम्
પરમ પુરુષ (પતિ)ના અનુશાસનથી જીવોને તેમના પુણ્ય અનુસાર ફળ મળે છે; અને સુમેધાવાનને તે સતત સમૃદ્ધિ તથા સત્ય જ્ઞાન પણ આપે છે।
Verse 31
निग्रहं चाप्यसाधूनामीशानश्शिवशासनात् । धत्ते तु धरणीं मूर्ध्ना शेषः शिवनियोगतः
શિવની આજ્ઞાથી ઈશાન દુષ્ટોનું નિયંત્રણ કરે છે; અને શિવના નિયોગથી શેષ પોતાના મસ્તક પર પૃથ્વી ધારણ કરે છે।
Verse 32
यामाहुस्तामसीं रौद्रीं मूर्तिमंतकरीं हरेः । सृजत्यशेषमीशस्य शासनाच्चतुराननः
જેને તેઓ હરિની તામસી, રૌદ્રી અને મૂર્તિમંત કરનારી શક્તિ કહે છે—ઈશની આજ્ઞાથી ચતુરાનન બ્રહ્મા એ શક્તિ દ્વારા બાકી રહેલી સમગ્ર સૃષ્ટિ રચે છે।
Verse 33
अन्याभिर्मूर्तिभिः स्वाभिः पाति चांते निहन्ति च । विष्णुः पालयते विश्वं कालकालस्य शासनात्
વિષ્ણુ પોતાની અન્ય મૂર્તિઓ દ્વારા રક્ષા કરે છે અને અંતે સંહાર પણ કરે છે; પરંતુ તે કાલકાલ (શિવ)ની આજ્ઞાથી જ વિશ્વનું પાલન કરે છે।
Verse 34
सृजते त्रसते चापि स्वकाभिस्तनुभिस्त्रिभिः । हरत्यंते जगत्सर्वं हरस्तस्यैव शासनात्
પોતાની જ ત્રિવિધ તનુ-શક્તિઓથી તે સૃષ્ટિ કરે છે અને સર્વ જીવોને ગતિમાં મૂકે છે; અને અંતે માત્ર પોતાની આજ્ઞાથી હર (શિવ) સમગ્ર જગતનું સંહાર કરે છે।
Verse 35
सृजत्यपि च विश्वात्मा त्रिधा भिन्नस्तु रक्षति । कालः करोति सकलं कालस्संहरति प्रजाः
સૃષ્ટિ કરતાં પણ વિશ્વાત્મા ત્રિરূপે ભિન્ન દેખાઈને પણ ખરેખર રક્ષા કરે છે; કાળ સર્વ કાર્ય કરે છે અને કાળ જ પ્રજાઓને લયમાં લઈ જાય છે।
Verse 36
कालः पालयते विश्वं कालकालस्य शासनात् । त्रिभिरंशैर्जगद्बिभ्रत्तेजोभिर्वृष्टिमादिशन्
કાળના પણ નિયંતાર મહેશ્વરના આદેશથી કાળ વિશ્વનું પાલન કરે છે; પોતાના તેજોમય ત્રિઅંશો વડે જગતને ધારણ કરી વરસાદનું વિધાન કરે છે।
Verse 37
दिवि वर्षत्यसौ भानुर्देवदेवस्य शासनात् । पुष्णात्योषधिजातानि भूतान्याह्लादयत्यपि
દેવોના દેવ શિવના આદેશથી તે સૂર્ય આકાશમાં વરસાદ વરસાવે છે; તે ઔષધિ-વનસ્પતિઓને પોષે છે અને પ્રાણીઓને પણ આનંદિત કરે છે।
Verse 38
देवैश्च पीयते चंद्रश्चन्द्रभूषणशासनात् । आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ मरुतस्तथा
ચંદ્રભૂષણ શિવના આદેશથી દેવો ચંદ્રને પણ ‘પીએ’ છે; તેમ જ આદિત્યો, વસુઓ, રુદ્રો, અશ્વિનીદ્વય અને મરુતો—બધા તેની આજ્ઞાથી જ ધારિત અને પોષિત છે।
Verse 39
खेचरा ऋषयस्सिद्धा भोगिनो मनुजा मृगाः । पशवः पक्षिणश्चैव कीटाद्याः स्थावराणि च
આકાશચારી, ઋષિ અને સિદ્ધ; ભોગી નાગ, મનુષ્ય અને મૃગ; પશુ અને પક્ષી; તેમજ કીટાદિ અને સ્થાવર—આ બધાં (જીવવર્ગો) તેમાં સમાવિષ્ટ છે।
Verse 40
नद्यस्समुद्रा गिरयः काननानि सरांसि च । वेदाः सांगाश्च शास्त्राणि मंत्रस्तोममखादयः
નદીઓ, સમુદ્રો, પર્વતો, વનો અને સરોવરો; તેમજ સಾಂಗ વેદો, શાસ્ત્રો, અને મંત્રસમૂહો તથા યજ્ઞાદિ—(આ બધું પણ તેની વ્યવસ્થામાં અધિન છે)।
Verse 41
कालाग्न्यादिशिवांतानि भुवनानि सहाधिपैः । ब्रह्मांडान्यप्यसंख्यानि तेषामावरणानि च
કાલાગ્નિથી લઈને શિવપર્યંત ભુવનો પોતાના અધિપતિઓ સાથે સ્થિત છે. અસંખ્ય બ્રહ્માંડ અને તેમના આવરણો પણ તેમ જ છે।
Verse 42
वर्तमानान्यतीतानि भविष्यन्त्यपि कृत्स्नशः । दिशश्च विदिशश्चैव कालभेदाः कलादयः
વર્તમાન, ભૂત અને ભવિષ્ય—બધું જ સંપૂર્ણ રીતે જાણીતું છે; દિશાઓ, વિદિશાઓ, કાળના ભેદો અને કલાદિ પ્રમાણો પણ તેમાં પ્રકાશિત છે।
Verse 43
यच्च किंचिज्जगत्यस्मिन् दृश्यते श्रूयते ऽपि वा । तत्सर्वं शंकरस्याज्ञा बलेन समधिष्ठितम्
આ જગતમાં જે કંઈ દેખાય છે કે સાંભળાય છે—તે સર્વ શંકરની આજ્ઞાશક્તિના બળથી સંપૂર્ણ રીતે અધિષ્ઠિત અને નિયંત્રિત છે।
Verse 44
आज्ञाबलात्तस्य धरा स्थितेह धराधरा वारिधराः समुद्राः । ज्योतिर्गणाः शक्रमुखाश्च देवाः स्थिरं चिरं वा चिदचिद्यदस्ति
તે સર્વાધિપતિ પતિની આજ્ઞાબળથી આ ધરા સ્થિર છે; પર્વતો, જળવાહક વાદળો અને સમુદ્રો પોતાના સ્થાનમાં અડગ છે. જ્યોતિર્ગણો અને ઇન્દ્રમુખ દેવો પણ સ્થિર છે. ચેતન કે અચેતન જે કંઈ અસ્તિત્વમાં છે, તે દીર્ઘકાળ સુધી તેની જ આધારશક્તિથી અડગ રહે છે.
Verse 45
उपमन्युरुवाच । अत्याश्चर्यमिदं कृष्ण शंभोरमितकर्मणः । आज्ञाकृतं शृणुष्वैतच्छ्रुतं श्रुतिमुखे मया
ઉપમન્યુએ કહ્યું—હે કૃષ્ણ! અપરિમિત કર્મવાળા શંભુ વિષે આ અત્યંત આશ્ચર્યજનક છે. તેમની આજ્ઞાથી થયેલું આ કૃત્ય સાંભળો; મેં તેને શ્રુતિના મુખેથી સાંભળ્યું છે.
Verse 46
पुरा किल सुराः सेंद्रा विवदंतः परस्परम् । असुरान्समरे जित्वा जेताहमहमित्युत
પ્રાચીન સમયમાં ઇન્દ્ર સહિત દેવતાઓ પરસ્પર વિવાદ કરવા લાગ્યા. સમરમાં અસુરોને જીતીને દરેક બોલ્યો—“વિજેતા તો હું જ, હું જ!”
Verse 47
तदा महेश्वरस्तेषां मध्यतो वरवेषधृक् । स्वलक्षणैर्विहीनांगः स्वयं यक्ष इवाभवत्
ત્યારે મહેશ્વર ઉત્તમ વેશ ધારણ કરીને તેમની વચ્ચે પ્રગટ થયા. પોતાના સ્વલક્ષણોથી રહિત દેહ ધરાવી તેઓ જાણે સ્વયં યક્ષ બની ગયા.
Verse 48
स तानाह सुरानेकं तृणमादाय भूतले । य एतद्विकृतं कर्तुं क्षमते स तु दैत्यजित्
તે ભૂમિ પરથી એક તૃણ ઉઠાવી દેવોને કહ્યું—“જે આને વિકૃત કરીને અન્યથા કરી શકે, તે જ દૈત્યજિત છે.”
Verse 49
यक्षस्य वचनं श्रुत्वा वज्रपाणिः शचीपतिः । किंचित्क्रुद्धो विहस्यैनं तृणमादातुमुद्यतः
યક્ષના વચન સાંભળી વજ્રપાણિ, શચીપતિ ઇન્દ્ર થોડો ક્રોધિત થયો; છતાં ઉપહાસભર્યા હાસ્ય સાથે તે તૃણ ઉઠાવવા ઉદ્યત થયો.
Verse 50
न तत्तृणमुपदातुं मनसापि च शक्यते । यथा तथापि तच्छेत्तुं वज्रं वज्रधरो ऽसृजत्
તે તૃણ મનથી પણ ઉઠાવી શકાયું નહિ. છતાં કોઈ રીતે તેને કાપવા વજ્રધરે વજ્ર પ્રયોગ કર્યો.
Verse 51
तद्वज्रं निजवज्रेण संसृष्टमिव सर्वतः । तृणेनाभिहतं तेन तिर्यगग्रं पपात ह
તે વજ્ર જાણે સર્વત્ર પોતાના જ વજ્રતેજ સાથે સંમિશ્રિત હતું; છતાં તેણે તૃણથી જ તેને આઘાત કર્યો, અને તેનું અગ્ર તિરછું થઈ પડી ગયું.
Verse 52
ततश्चान्ये सुसंरब्धा लोकपाला महाबलाः । ससृजुस्तृणमुद्दिश्य स्वायुधानि सहस्रशः
પછી અન્ય મહાબલી લોકપાલો અત્યંત ક્રોધિત થઈ તે તૃણને નિશાન બનાવી પોતાના પોતાના આયુધો હજારોની સંખ્યામાં છોડવા લાગ્યા.
Verse 53
प्रजज्ज्वाल महावह्निः प्रचंडः पवनो ववौ । प्रवृद्धो ऽपांपतिर्यद्वत्प्रलये समुपस्थिते
મહાન અગ્નિ પ્રજ્વલિત થયો, પ્રચંડ પવન વહેવા લાગ્યો. અને જળોના અધિપતિ ઉછળી વધ્યો—જેમ પ્રલય નજીક આવે ત્યારે થાય છે.
Verse 54
एवं देवैस्समारब्धं तृणमुद्दिश्य यत्नतः । व्यर्थमासीदहो कृष्ण यक्षस्यात्मबलेन वै
આ રીતે દેવોએ બહુ પ્રયત્ન કરીને તૃણને લક્ષ્ય કરી જે કર્યું તે વ્યર્થ નીવડ્યું—હે કૃષ્ણ—કારણ કે યક્ષનું સ્વાભાવિક આત્મબળ જ પ્રબળ હતું.
Verse 55
तदाह यक्षं देवेंद्रः को भवानित्यमर्षितः । ततस्स पश्यतामेव तेषामंतरधादथ
ત્યારે દેવೇಂದ್ರ ઇન્દ્રએ તે યક્ષને કહ્યું, “તું કોણ છે, સદા ક્રોધિત?” ત્યારબાદ તેઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે જ તે અદૃશ્ય થઈ ગયો.
Verse 56
तदंतरे हैमवती देवी दिव्यविभूषणा । आविरासीन्नभोरंगे शोभमाना शुचिस्मिता
એ દરમિયાન દિવ્ય આભૂષણોથી અલંકૃત હૈમવતી દેવી (પાર્વતી) આકાશના વિસ્તારમાં પ્રગટ થઈ—સૌંદર્યથી ઝળહળતી, શુદ્ધ અને શાંત સ્મિતથી શોભિત.
Verse 57
तां दृष्ट्वा विस्मयाविष्टा देवाः शक्रपुरोगमाः । प्रणम्य यक्षं पप्रच्छुः को ऽसौ यक्षो विलक्षणः
તે અદ્ભુત સાન્નિધ્યને જોઈ શક્ર (ઇન્દ્ર) આગેવાન દેવો આશ્ચર્યમાં ડૂબી ગયા. યક્ષને પ્રણામ કરીને તેમણે પૂછ્યું—“આ વિલક્ષણ યક્ષ કોણ છે?”
Verse 58
सा ऽब्रवीत्सस्मितं देवी स युष्माकमगोचरः । तेनेदं भ्रम्यते चक्रं संसाराख्यं चराचरम्
દેવીએ સ્મિત સાથે કહ્યું—“તે તમારાં સૌનાં અગોચર છે. તેના દ્વારા જ ચર-અચરથી યુક્ત ‘સંસાર’ નામનું આ ફરતું ચક્ર ગતિ પામે છે.”
Verse 59
तेनादौ क्रियते विश्वं तेन संह्रियते पुनः । न तन्नियन्ता कश्चित्स्यात्तेन सर्वं नियम्यते
તેનાથી જ આદિમાં આ વિશ્વ સર્જાય છે અને તેનાથી જ ફરી સંહરાય છે. તેના ઉપર કોઈ નિયંતા નથી; પરંતુ તેના દ્વારા જ સર્વ કંઈ નિયમિત અને શાસિત થાય છે.
Verse 60
इत्युक्त्वा सा महादेवी तत्रैवांतरधत्त वै । देवाश्च विस्मिताः सर्वे तां प्रणम्य दिवं ययुः
એમ કહી તે મહાદેવી એ જ સ્થળે અંતર્ધાન થઈ ગઈ. સર્વ દેવો આશ્ચર્યચકિત થઈ તેણીને પ્રણામ કરીને પછી સ્વર્ગે ગયા.
Frequently Asked Questions
Vāyu recalls Śiva (Śrīkaṇṭha) teaching the supreme Pāśupata knowledge to Devī on Mandara, and relates how Kṛṣṇa later requests the same doctrine from the sage Upamanyu.
They set up a Śaiva soteriology: the self as bound (paśu), the binding factors (pāśa), and Śiva as lord and liberator (Paśupati), with liberation explained as the removal of bonds through Pāśupata knowledge and divine grace.
Śiva is highlighted as Maheśa/Īśāna/Śrīkaṇṭha and Paśupati; Kṛṣṇa is identified as Viṣṇu in Kṛṣṇa-form (viśvayoni), and Śiva’s vibhūti (glories/powers) is explicitly requested for exposition.