अग्निकार्य-होमविधिः (Agnikārya and Homa Procedure)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । अथाग्निकार्यं वक्ष्यामि कुण्डे वा स्थंडिले ऽपि वा । वेद्यां वा ह्यायसे पात्रे मृन्मये वा नवे शुभे

ઉપમન્યુ બોલ્યા—હવે હું અગ્નિકાર્યનું વિધાન કહું છું: કુંડમાં કે સ્થંડિલ પર; અથવા વેદી પર, લોખંડના પાત્રમાં, કે નવા શુભ મૃણ્મય પાત્રમાં।

Verse 2

आधायाग्निं विधानेन संस्कृत्य च ततः परम् । तत्राराध्य महादेवं होमकर्म समाचरेत्

વિધિ મુજબ અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરી તેને સંસ્કાર કરીને, ત્યાં મહાદેવની આરાધના કરી હોમકર્મ કરવું।

Verse 3

कुण्डं द्विहस्तमानं वा हस्तमात्रमथापि वा । वृत्तं वा चतुरस्रं वा कुर्याद्वेदिं च मण्डलम्

કુંડ બે હાથ માપનું કે એક હાથ માપનું પણ બનાવવું; તે ગોળ કે ચોરસ હોઈ શકે. સાથે વેદી અને મંડળ પણ તૈયાર કરવું।

Verse 4

कुण्डं विस्तारवन्निम्नं तन्मध्ये ऽष्टदलाम्बुजम् । चतुरंगुलमुत्सेधं तस्य द्व्यंगुलमेव वा

કુંડ વિસ્તૃત અને થોડું નીચું બનાવવું; તેના મધ્યમાં અષ્ટદલ કમળ હોવું. તેનો ઉત્સેધ ચાર અંગુલ—અથવા માત્ર બે અંગુલ પણ હોઈ શકે।

Verse 5

वितस्तिद्विगुणोन्नत्या नाभिमन्तः प्रचक्षते । मध्यं च मध्यमांगुल्या मध्यमोत्तमपर्वणोः

તેઓ કહે છે કે નાભિમંડળનો પ્રદેશ બે વિતસ્તિ જેટલી ઊંચાઈ સુધી હોય છે. અને ‘મધ્ય’ મધ્યમા આંગળીના મધ્ય અને ઉપરના પર્વની સંધિ પર કહેવાય છે.

Verse 6

अंगुलैः कथ्यते सद्भिश्चतुर्विंशतिभिः करः । मेखलानां त्रयं वापि द्वयमेकमथापि वा

સદ્ગણો કહે છે કે ‘કર’ (હાથ) ચોવીસ અંગુલના માપનો છે. અને મેખલાઓમાં ત્રણ, અથવા બે, કે પછી એક પણ ધારણ કરી શકાય છે.

Verse 7

यथाशोभं प्रकुर्वीत श्लक्ष्णमिष्टं मृदा स्थिरम् । अश्वत्थपत्रवद्योनिं गजाधारवदेव वा

તેને યથાશોભા સુંદર રીતે ઘડવું—સારી રીતે બેસાડેલી માટીથી તેને મસૃણ, મનોહર અને દૃઢ બનાવવું. અને તેની યોની-પીઠ અશ્વત્થ પાન જેવી, અથવા ગજાધાર જેવી બનાવવી.

Verse 8

मेखलामध्यतः कुर्यात्पश्चिमे दक्षिणे ऽपि वा । शोभनामग्नितः किंचिन्निम्नामुन्मीलिकां शनैः

મેખલાના મધ્યમાંથી—પશ્ચિમે અથવા દક્ષિણમાં—તે બનાવવું. અગ્નિ તરફથી ધીમે ધીમે થોડું નીચું, શોભન ઉન્મીલિકા (નિકાસ-મુખ) રચવું.

Verse 9

अग्रेण कुण्डाभिमुखीं किंचिदुत्सृज्य मेखलाम् । नोत्सेधनियमो वेद्याः सा मार्दी वाथ सैकती

મેખલાને કુંડ તરફ અભિમુખ કરીને થોડું આગળ સ્થાપિત કરવી અને આગળ થોડું અંતર છોડવું. તેની ઊંચાઈ અંગે નિશ્ચિત નિયમ નથી; તે માટીની કે રેતની પણ હોઈ શકે.

Verse 10

मंडलं गोशकृत्तोयैर्मानं पात्रस्य नोदितम् । कुण्डं च मृन्मयं वेदिमालिपेद्गोमयांबुना

ગોમયમિશ્રિત જળથી મંડળનું ચિહ્નન કરવું; પાત્રનું માપ અહીં અલગથી જણાવેલું નથી. માટીનું કુંડ તૈયાર કરી વેદીને પણ ગોમયજળથી લેપવું.

Verse 11

प्रक्षाल्य तापयेत्पात्रं प्रोक्षयेदन्यदंभसा । स्वसूत्रोक्तप्रकारेण कुण्डादौ विल्लिखेत्ततः

પાત્રને ધોઈને ગરમ કરવું, પછી અન્ય (શુદ્ધિકારક) જળથી પ્રોક્ષણ કરવું. ત્યારબાદ પોતાના સૂત્રમાં કહેલા વિધાન મુજબ કુંડ વગેરેમાં રેખાંકન/વિન્યાસ કરવો.

Verse 12

संप्रोक्ष्य कल्पयेद्दर्भैः पुष्पैर्वा वह्निविष्टरम् । अर्चनार्थं च होमार्थं सर्वद्रव्याणि साधयेत्

સંપ્રોક્ષણ કરીને દર્ભ અથવા પુષ્પોથી અગ્નિ-વિષ્ટર રચવું. અર્ચના તથા હોમ માટે સર્વ દ્રવ્યોને વિધિપૂર્વક તૈયાર કરવાં.

Verse 13

प्रक्षाल्यक्षालनीयानि प्रोक्षण्या प्रोक्ष्य शोधयेत् । मणिजं काष्ठजं वाथ श्रोत्रियागारसम्भवम्

જે ધોવા યોગ્ય હોય તે ધોઈ લેવું; અને જે પ્રોક્ષણથી શુદ્ધ થાય તે પવિત્ર જળ છાંટી શુદ્ધ કરવું। તે મણિનું હોય, કાષ્ઠનું હોય, અથવા શ्रोત્રિયના ઘરથી આવેલું હોય—બધું વિધિપૂર્વક શુદ્ધ કરવું।

Verse 14

अन्यं वाभ्यर्हितं वह्निं ततः साधारमानयेत् । त्रिः प्रदक्षिणमावृत्य कुण्डादेरुपरि क्रमात्

અથવા વિધિપૂર્વક પૂજિત અન્ય પાવકને સામાન્ય યજ્ઞાગ્નિમાં લાવી જોડવો. ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણ કરી, કુંડ અને તેની જોડાયેલી યજ્ઞભૂમિ ઉપર ક્રમશઃ પગલાં મૂકી આગળ વધવું।

Verse 15

वह्निबीजं समुच्चार्य त्वादधीताग्निमासने । योनिमार्गेण वा तद्वदात्मनः संमुखेन वा

અગ્નિ-બીજ મંત્રને સ્પષ્ટ ઉચ્ચારી, તેને પોતાના અંદરના ‘અગ્નિ-આસન’માં સ્થાપિત કરવો—યોનિ-માર્ગથી અથવા આત્મસમ્મુખે અંતર્મુખ થઈ તેમ જ।

Verse 16

नियोगः प्रदेश सर्वं कुंडं कुर्याद्विचक्षणः । स्वनाभ्यंतःस्थितं वह्निं तद्रंध्राद्विस्फुलिंगवद्

વિવેકી સાધકે નિયત સ્થાને સમગ્ર કુંડ તૈયાર કરવો. પછી પોતાની નાભિમાં અંતઃસ્થિત અગ્નિનું ધ્યાન કરી, તે રંધ્રમાંથી સ્ફુલિંગની જેમ તેને પ્રજ્વલિત કરવો।

Verse 17

निर्गम्य पावके बाह्ये लीनं बिंबाकृति स्मरेत् । आज्यसंस्कारपर्यंतमन्वाधानपुरस्सरम्

બાહ્ય પવિત્ર અગ્નિમાં (ચેતનાને) પ્રવેશ કરાવી, તેમાં લીન થયેલી સૂક્ષ્મ બિંબાકૃતિનું સ્મરણ કરવું. અન્વાધાનથી આરંભ કરી આજ્ય-સંસ્કાર સુધી ક્રમશઃ વિધિ કરવી।

Verse 18

स्वसूत्रोक्तक्रमात्कुर्यान्मूलमन्त्रेण मन्त्रवित् । शिवमूर्तिं समभ्यर्च्य ततो दक्षिणपार्श्वतः

પોતાના સૂત્રમાં કહેલા ક્રમ મુજબ મંત્રવિદે મૂળમંત્રથી વિધિ કરવી. શિવમૂર્તિનું સમ્યક અર્ચન કરીને, ત્યારબાદ દક્ષિણ (જમણા) પાર्श્વ તરફ આગળ વધવું.

Verse 19

न्यस्य मन्त्रं घृते मुद्रां दर्शयेद्धेनुसंज्ञिताम् । स्रुक्स्रुवौ तैजसौ ग्राह्यौ न कांस्यायससैसकौ

ઘીમાં મંત્રનું ન્યાસ કરીને ‘ધેનુમુદ્રા’ દર્શાવવી. સ્રુક અને સ્રુવા તેજસ્વી ધાતુના લેવાં; કાંસ્ય, લોખંડ કે સીસાના ન લેવાં.

Verse 20

यज्ञदारुमयौ वापि स्मार्तौ वा शिल्पसम्मतौ । पर्णे वा ब्रह्मवृक्षादेरच्छिद्रे मध्य उत्थिते

યજ્ઞકાષ્ઠથી બનેલું હોય, સ્મૃતિઓમાં નિર્ધારિત હોય અથવા શિલ્પશાસ્ત્રસંમતિપ્રાપ્ત હોય; અથવા બ્રહ્મવૃક્ષ આદિના અખંડ પાન પર મધ્યમાં સીધું સ્થાપિત કરેલું હોય—આ સર્વ રીતે શિવલિંગપૂજાની વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ।

Verse 21

संसृज्य दर्भैस्तौ वह्नौ संताप्य प्रोक्षयेत्पुनः । पारार्षर्च्यस्वसूत्रोक्तक्रमेण शिवपूर्वकैः

દર્ભથી તે બે અગ્નિઓને સુવ્યવસ્થિત કરીને સારી રીતે પ્રજ્વલિત કરવી અને પછી ફરી પવિત્ર જળથી પ્રોક્ષણ કરવું। ત્યારબાદ પોતાના સૂત્રમાં કહેલા ક્રમ પ્રમાણે, ભગવાન શિવથી આરંભ કરીને પારાર્ષ ઋષિપરંપરાનું વિધિવત્ પૂજન કરવું।

Verse 22

जुहुयादष्टभिर्बीजैरग्निसंस्कारसिद्धये । भ्रुंस्तुंब्रुश्रुं क्रमेणैव पुंड्रंद्रमित्यतः परम्

અગ્નિસંસ્કાર સિદ્ધ કરવા માટે આઠ બીજમંત્રોથી આહુતિ આપવી। ક્રમથી ‘ભ્રું, સ્તું, બ્રું, શ્રું’ ઉચ્ચારી, ત્યારપછી ‘પુંડ્રં, દ્રં’ વગેરે અક્ષરો સાથે આગળનો ક્રમ અનુસરવો।

Verse 23

बीजानि सप्त सप्तानां जिह्वानामनुपूर्वशः । त्रिशिखा मध्यमा जिह्वा बहुरूपसमाह्वया

પવિત્ર અગ્નિની સાત જિહ્વાઓના સાત બીજાક્ષરો ક્રમશઃ જાણવાં જોઈએ. મધ્ય જિહ્વા ‘ત્રિશિખા’ કહેવાય છે, જે ‘બહુરૂપા’ રૂપે પણ આવાહ્ય છે.

Verse 24

रक्ताग्नेयी नैरृती च कृष्णान्या सुप्रभा मता । अतिरिक्ता मरुज्जिह्वा स्वनामानुगुणप्रभा

‘રક્તાગ્નેયી’ અને ‘નૈઋતી’ તથા ‘કૃષ્ણા’ નામની બીજી શક્તિ—આ બધાને ‘સુપ્રભા’ માનવામાં આવે છે. ‘અતિરિક્તા’ અને ‘મરુજ્જિહ્વા’ પણ પોતાના નામને અનુરૂપ તેજથી ઝળહળે છે.

Verse 25

स्वबीजानन्तरं वाच्या स्वाहांतञ्च यथाक्रमम् । जिह्वामंत्रैस्तु तैर्हुत्वाज्यं जिह्वास्त्वेकैकश क्रमात्

દરેક બીજાક્ષર પછી યથાક્રમે ‘સ્વાહા’અંત મંત્ર ઉચ્ચારવો. તે ‘જિહ્વા-મંત્રો’ વડે ઘી અગ્નિમાં હોમ કરીને અગ્નિદેવની દિવ્ય જિહ્વાઓને ક્રમે એકેક કરીને આવાહન કરવું.

Verse 26

रं वह्नयेति स्वाहेति मध्ये हुत्वाहुतित्रयम् । सर्पिषा वा समिद्भिर्वा परिषेचनमाचरेत्

‘રં’, ‘વહ્નયે’ અને ‘સ્વાહા’—આ ક્રમમાં અગ્નિમાં ત્રિવિધ આહુતિ અર્પણ કરવી. ત્યારબાદ ઘીથી અથવા સમિધોથી પરિષેચન (છાંટવું/પરિવેષ્ટન) વિધિ કરવી.

Verse 27

दीपान्तं परिषिच्याथ समिद्धोमं समाचरेत् । ताः पालाश्यः परा वापि याज्ञिया द्वादशांगुलाः

પછી દીપના અંત ભાગની આસપાસ જલ પ્રોક્ષણ કરીને, સમિધાઓ સાથે હોમ કરવો. તે પાલાશની—અથવા અન્ય યાજ્ઞિક—સમિધાઓ બાર આંગળ પ્રમાણની હોવી જોઈએ।

Verse 28

अवक्रा न स्वयं शुष्कास्सत्वचो निर्व्रणाः समाः । दशांगुला वा विहिताः कनिष्ठांगुलिसंमिताः

તે વાંકાં ન હોવા જોઈએ, ન તો સ્વભાવથી સૂકાં; તેમની ત્વચા અખંડ, ઘાવરહિત અને સમાન હોવી જોઈએ. નિર્ધારિત માપ દસ અંગુલ છે, જે કનિષ્ઠા આંગળીની પહોળાઈથી ગણાય છે.

Verse 29

प्रादेशमात्रा वालाभे होतव्याः सकला अपि । दूर्वापत्रसमाकारां चतुरंगुलमायताम्

વાલાભિ હવનમાં બધું પ્રદેશમાત્રામાં અર્પણ કરવું. તે દૂર્વા પાન જેવી આકારવાળું અને ચાર અંગુલ લંબાઈનું હોવું જોઈએ.

Verse 30

दद्यादाज्याहुतिं पश्चादन्नमक्षप्रमाणतः । लाजांस्तथा सर्षपांश्च यवांश्चैव तिलांस्तथा

પછી ઘીની આહુતિ આપવી; ત્યારબાદ અક્ષ-પ્રમાણ મુજબ પકાવેલું અન્ન અર્પણ કરવું. તેમજ ક્રમે લાજા, સરસવ, જવ અને તલ પણ અર્પણ કરીને શિવવિધિ પૂર્ણ કરવી.

Verse 31

सर्पिषाक्तानि भक्ष्याणि लेह्यचोष्याणि सम्भवे । दशैवाहुतयस्तत्र पञ्च वा त्रितयं च वा

તે વિધિમાં ઘી મિશ્રિત ભક્ષ્ય, લેહ્ય અને ચોષ્ય પ્રકારના નૈવેદ્ય તૈયાર કરવાં. ત્યાં આહુતિ દસ વાર, અથવા પાંચ વાર, કે ત્રણ વાર પણ અર્પી શકાય.

Verse 32

होतव्याः शक्तितो दद्यादेकमेवाथ वाहुतिम् । श्रुवेणाज्यं समित्याद्यास्रुचाशेषात्करेण वा

શક્તિ મુજબ આહુતિઓ આપવી; એક જ આહુતિ પણ ચાલે. શ્રુવા વડે ઘી હોમ કરવો; શ્રુવા ન હોય તો સમિધા વગેરે સાથે સ્રુચિથી, અથવા હાથથી પણ અર્પણ કરી શકાય.

Verse 33

तत्र दिव्येन होतव्यं तीर्थेनार्षेण वा तथा । द्रव्येणैकेन वा ऽलाभे जुहुयाच्छ्रद्धया पुनः

તે વિધિમાં દિવ્ય દ્રવ્યથી, અથવા તીર્થજળથી, કે ઋષિ‑સમ્મત વૈદિક દ્રવ્યથી હોમ કરવો જોઈએ. અને તે ન મળે તો જે એક દ્રવ્ય મળે તેનાથી પણ ફરી શ્રદ્ધાપૂર્વક આહુતિ અર્પણ કરવી.

Verse 34

प्रायश्चित्ताय जुहुयान्मंत्रयित्वाहुतित्रयम् । ततो होमविशिष्टेन घृतेनापूर्य वै स्रुचम्

પ્રાયશ્ચિત્ત માટે મંત્રોથી પવિત્ર કરીને અગ્નિમાં ત્રણ આહુતિઓ અર્પણ કરવી. ત્યારબાદ હોમથી વિશેષ રીતે સંસ્કૃત ઘૃતથી સ્રુચને ભરીને વિધિ આગળ ચલાવવી.

Verse 35

निधाय पुष्पं तस्याग्रे श्रुवेणाधोमुखेन ताम् । सदर्भेन समाच्छाद्य मूलेनांजलिनोत्थितः

તેના આગળ પુષ્પ મૂકી તેણે શ્રુવાને મુખ નીચે કરીને સ્થાપિત કરી. પછી દર્ભથી ઢાંકી, મૂળ સ્થાનેથી અંજલિ જોડીને ઊભો થયો.

Verse 36

वौषडंतेन जुहुयाद्धारां तु यवसंमिताम् । इत्थं पूर्णाहुतिं कृत्वा परिषिंचेच्च पूर्ववत्

‘વૌષટ્’ અંતવાળા મંત્રથી યવ-પ્રમાણની ધારા-રૂપ આહુતિ અગ્નિમાં અર્પણ કરવી. આ રીતે પૂર્ણાહુતિ કરીને, પૂર્વવત્ ફરી પરિષેચન કરવું.

Verse 37

तत उद्वास्य देवेशं गोपयेत्तु हुताशनम् । तमप्युद्वास्य वा नाभौ यजेत्संधाय नित्यशः

ત્યારબાદ દેવેશ (શિવ)નું ઉદ્વાસન કરીને હુતાશન—પવિત્ર અગ્નિનું સાવધાનીથી રક્ષણ કરવું। અથવા તે અગ્નિનું પણ ઉદ્વાસન કરીને, નાભિકેન્દ્રમાં ચિત્ત સંધાન કરી નિત્ય પૂજન કરવું।

Verse 38

अथवा वह्निमानीय शिवशास्त्रोक्तवर्त्मना । वागीशीगर्भसंभूतं संस्कृत्य विधिवद्यजेत्

અથવા અગ્નિ લાવી, શિવશાસ્ત્રમાં કહેલા માર્ગ મુજબ, વાગીશીના ગર્ભથી ઉત્પન્ન (તત્ત્વ/વસ્તુ)નું વિધિવત્ સંસ્કાર કરીને, પછી નિયમ પ્રમાણે તેનું પૂજન કરવું।

Verse 39

अन्वाधानं पुनः कृत्वा परिधीन् परिधाय च । पात्राणि द्वन्द्वरूपेण निक्षिप्येष्ट्वा शिवं ततः

પુનઃ અન્વાધાન કરીને અને અગ્નિની આસપાસ પરિધિઓ ગોઠવી, યજ્ઞપાત્રોને જોડિયા ક્રમે સ્થાપિત કરે; ત્યારબાદ વિધિપૂર્વક ભગવાન શિવની પૂજા કરે।

Verse 40

संशोध्य प्रोक्षणीपात्रं प्रोक्ष्यतानि तदंभसा । प्रणीतापात्रमैशान्यां विन्यस्या पूरितं जलैः

પ્રોક્ષણી-પાત્રને શુદ્ધ કરીને એ જ જળથી સામગ્રીનું પ્રોક્ષણ કરવું. પછી જળથી ભરેલું પ્રણીતાપાત્ર ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં સ્થાપિત કરવું।

Verse 41

आज्यसंस्कारपर्यंतं कृत्वा संशोध्य स्रक्स्रुवौ । गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं ततः

આજ્ય-સંસ્કાર સુધીની વિધિ કરીને સ્રક્ અને સ્રુવને શુદ્ધ કરવું. ત્યારબાદ ગર્ભાધાન, પુંસવન અને સીમંતોન્નયન સંસ્કાર કરવાં।

Verse 42

कृत्वा पृथक्पृथग्घुत्वा जातमग्निं विचिन्तयेत् । त्रिपादं सप्तहस्तं च चतुःशृंगं द्विशीर्षकम्

વિધિપૂર્વક અલગ અલગ આહુતિઓ અર્પણ કરીને, નવા પ્રજ્વલિત પવિત્ર અગ્નિનું ધ્યાન કરવું—જે ત્રિપાદ, સપ્તહસ્ત, ચતુઃશૃંગ અને દ્વિશીર્ષ છે.

Verse 43

मधुपिंगं त्रिनयनं सकपर्देन्दुशेखरम् । रक्तं रक्ताम्बरालेपं माल्यभूषणभूषितम्

તે મધુ-સુવર્ણવર્ણ, ત્રિનેત્ર, જટાધારી અને ચંદ્રશેખર છે. તે રક્તરૂપે પ્રગટે છે, રક્તવસ્ત્ર અને રક્તલેપથી યુક્ત, તથા માળા અને આભૂષણોથી શોભિત છે.

Verse 44

सर्वलक्षणसंपन्नं सोपवीतं त्रिमेखलम् । शक्तिमन्तं स्रुक्स्रुवौ च दधानं दक्षिणे करे

તે સર્વ શુભ લક્ષણોથી સંપન્ન, યજ્ઞોપવીતધારી અને ત્રિમેખલાથી વિભૂષિત છે. શક્તિમાન તે પોતાના જમણા હાથે સ્રુક્ અને સ્રુવ (આહુતિના ચમચા) ધારણ કરે છે.

Verse 45

तोमरं तालवृंतं च घृतपात्रं तथेतरैः । जातं ध्यात्वैवमाकारं जातकर्म समाचरेत्

ભાલો, તાળવૃંત, ઘૃતપાત્ર તથા અન્ય મંગલ દ્રવ્યો સાથે સંયુક્ત એવો નવજાતનો આકાર ધ્યાનમાં રાખીને, પછી વિધિપૂર્વક જાતકર્મ કરવું જોઈએ।

Verse 46

नालापनयनं कृत्वा ततः संशोध्य सूतकम् । शिवाग्निरुचिनामास्य कृत्वाहुतिपुरस्सरम्

નાલાપનયન વિધિ કરીને, પછી સૂતક-શુદ્ધિ કર્યા બાદ, ‘શિવાગ્નિરુચિ’ નામની પવિત્ર અગ્નિ સ્થાપી, આરંભમાં તેમાં આહુતિઓ અર્પણ કરવી જોઈએ।

Verse 47

पित्रोर्विसर्जनं कृत्वा चौलोपनयनादिकम् । अप्तोर्यामावसानान्तं कृत्वा संस्कारमस्य तु

માતાપિતાના વિસર્જન-કર્મ કરીને, ચૌલ અને ઉપનયન આદિ સંસ્કારો પણ પૂર્ણ કરીને, અને અપ્તોર્યામના અવસાન સુધી વિધિ સમાપ્ત કરીને, ત્યારબાદ તેના આગળના સંસ્કારો યથાક્રમે કરવાં.

Verse 48

आज्यधारादिहोमं च कृत्वा स्विष्टकृतं ततः । रमित्यनेन बीजेन परिषिंचेत्ततः परम्

આજ્યધારા વગેરે હોમ કરીને, પછી સ્વિષ્ટકૃત્ કર્મ પૂર્ણ કરવું. ત્યારબાદ ‘રમ્’ આ બીજમંત્ર વડે આગળની વિધિમાં પરિષિંચન (છાંટવું) કરવું.

Verse 49

ब्रह्मविष्णुशिवेशानां लोकेशानां तथैव च । तदस्त्राणां च परितः कृत्वा पूजां यथाक्रमम्

પછી યથાક્રમે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ અને ઈશાનની, તેમજ લોકપાલોની પણ, અને તેમના દિવ્ય અસ્ત્રોની પણ—ચારેય તરફ નિયમિત ક્રમે પૂજા કરવી.

Verse 50

धूपदीपादिसिद्ध्यर्थं वह्निमुद्धृत्य कृत्यवित् । साधयित्वाज्यपूर्वाणि द्रव्याणि पुनरेव च

ધૂપ, દીપ વગેરે ઉપહારની સિદ્ધિ માટે ક્રિયાવિદ્ સાધકે પવિત્ર અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરવી. ઘીથી આરંભ કરીને દ્રવ્યોને વિધિપૂર્વક તૈયાર કરી પછી ફરી કર્મ આગળ વધારવું.

Verse 51

कल्पयित्वासनं वह्नौ तत्रावाह्य यथापुरा । संपूज्य देवं देवीं च ततः पूर्णांतमाचरेत्

અગ્નિમાં આસન રચી, પૂર્વવત્ ત્યાં જ (શિવનું) આવાહન કરવું. દેવ અને દેવીની સંયુક્ત રીતે સમ્યક્ પૂજા કરીને, ત્યારબાદ પૂર્ણાહુતિ સહિત સમાપનવિધિ પૂર્ણ કરવી.

Verse 52

अथ वा स्वाश्रमोक्तं तु वह्निकर्म शिवार्पणम् । बुद्ध्वा शिवाश्रमी कुर्यान्न च तत्रापरो विधिः

અથવા પોતાના આશ્રમમાં વિહિત અગ્નિકર્મ શિવને અર્પણ કરવાનું છે એમ સમજી, શિવાશ્રમી ભક્ત તે જ પ્રમાણે કરે; અહીં બીજી કોઈ અલગ વિધિ નથી.

Verse 53

शिवाग्नेर्भस्मसंग्राह्यमग्निहोत्रोद्भवं तु वा । वैवाहोग्निभवं वापि पक्वं शुचि सुगंधि च

શિવાગ્નિમાંથી ભસ્મ સંગ્રહ કરવું; અથવા અગ્નિહોત્રથી ઉત્પન્ન ભસ્મ; કે પછી વૈવાહિક અગ્નિમાંથી ઉત્પન્ન પણ. તે ભસ્મ સારી રીતે દગ્ધ, શુચિ અને સુગંધિત હોવું જોઈએ.

Verse 54

कपिलायाः शकृच्छस्तं गृहीतं गगने पतत् । न क्लिन्नं नातिकठिनं न दुर्गन्धं न शोषितम्

કપિલા ગાયના છાણની એક મુઠ્ઠી લેવામાં આવી; તે આકાશમાં પડતાં પડતાં પણ ન ભીનું હતું, ન અતિ કઠિન, ન દુર્ગંધયુક્ત, ન સુકાયેલું—આ તેની અદ્ભુત નિર્મળતા હતી.

Verse 55

उपर्यधः परित्यज्य गृह्णीयात्पतितं यदि । पिंडीकृत्य शिवाग्न्यादौ तत्क्षिपेन्मूलमंत्रतः

ઉપર કે નીચે તરફથી સ્પર્શ ત્યજી, જો કંઈક પડીને અશુદ્ધ થયું હોય તો તેને ન સ્પર્શવું. તેને એકત્ર કરી ગોળો બનાવી મૂળમંત્ર જપ સાથે શિવાગ્નિમાં નાંખવું.

Verse 56

अपक्वमतिपाक्वं च संत्यज्य भसितं सितम् । आदाय वा समालोड्य भस्माधारे विनिक्षिपेत्

અપૂરતું બળેલું કે અતિબળેલું ભસ્મ ત્યજી, શુદ્ધ સફેદ ભસ્મ ગ્રહણ કરવું. તેને એકત્ર કરી સારી રીતે છાનીને ભસ્માધાર પાત્રમાં મૂકવું.

Verse 57

तैजसं दारवं वापि मृन्मयं शैलमेव च । अन्यद्वा शोभनं शुद्धं भस्माधारं प्रकल्पयेत्

ભસ્માધાર પાત્ર ધાતુનું, લાકડાનું, માટીનું કે પથ્થરનું બનાવવું; અથવા અન્ય કોઈ સુંદર અને શુદ્ધ પાત્રને પણ ભસ્માધાર તરીકે ગોઠવવું.

Verse 58

समे देशे शुभे शुद्धे धनवद्भस्म निक्षिपेत् । न चायुक्तकरे दद्यान्नैवाशुचितले क्षिपेत्

સમ, શુભ અને શુદ્ધ સ્થાને ભસ્મને ધન સમાન સાચવીને રાખવું. અયોગ્ય હાથમાં ન આપવું અને અશુદ્ધ જમીન પર કદી ન ફેંકવું.

Verse 59

न संस्पृशेच्च नीचांगैर्नोपेक्षेत न लंघयेत् । तस्माद्भसितमादाय विनियुंजीत मन्त्रतः

ભસ્મને નીચ અથવા અશુદ્ધ અંગોથી સ્પર્શ ન કરવો, તેની ઉપેક્ષા ન કરવી અને તેની પવિત્રતા ભંગ ન કરવી. તેથી ભસ્મ લઈને મંત્રાનુસાર જ તેને ધારણ અને ઉપયોગ કરવો.

Verse 60

कालेषूक्तेषु नान्यत्र नायोग्येभ्यः प्रदापयेत् । भस्मसंग्रहणं कुर्याद्देवे ऽनुद्वासिते सति

માત્ર શાસ્ત્રોક્ત સમયે જ ભસ્મ આપવી જોઈએ, અયોગ્યને નહીં. દેવતાના વિસર્જન પહેલા જ ભસ્મનો સંગ્રહ કરવો જોઈએ.

Verse 61

उद्वासने कृते यस्माच्चण्डभस्म प्रजापते । अग्निकार्ये कृते पश्चाच्छिवशास्त्रोक्तमार्गतः

હે પ્રજાપતિ! વિસર્જન પછી અને અગ્નિકાર્ય પૂર્ણ થયા પછી, શિવશાસ્ત્રમાં બતાવેલા માર્ગ મુજબ ભસ્મનો પ્રયોગ કરવો જોઈએ.

Verse 62

स्वसूत्रोक्तप्रकाराद्वा बलिकर्म समाचरेत् । अथ विद्यासनं न्यस्य सुप्रलिप्ते तु मण्डले

અથવા પોતાના સૂત્રમાં કહેલા વિધાન મુજબ બલિકર્મ કરવું. પછી સારી રીતે લેપિત અને સંસ્કૃત મંડળમાં વિદ્યાસન સ્થાપિત કરવું.

Verse 63

विद्याकोशं प्रतिष्ठाप्य यजेत्पुष्पादिभिः क्रमात् । विद्यायाः पुरतः कृत्वा गुरोरपि च मण्डलम्

વિદ્યાકોષને પ્રતિષ્ઠિત કરીને, પુષ્પ વગેરે દ્વારા ક્રમશઃ પૂજન કરવું. વિદ્યાની સામે રાખીને, ગુરુ માટે પણ મંડળ રચવું.

Verse 64

तत्रासनवरं कृत्वा पुष्पाद्यै गुरुमर्चयेत् । ततोनुपूजयेत्पूज्यान् भोजयेच्च बुभुक्षितान्

ત્યાં ઉત્તમ આસન ગોઠવી, પુષ્પ વગેરે દ્વારા ગુરુનું અર્ચન કરવું. ત્યારબાદ પૂજ્યજનોને યથોચિત સન્માન આપવું અને ભૂખ્યા લોકોને ભોજન કરાવવું.

Verse 65

ततस्स्वयं च भुंजीत शुद्धमन्नं यथासुखम् । निवेदितं च वा देवे तच्छेषं चात्मशुद्धये

ત્યારબાદ પોતે શુદ્ધ અન્નને યથાસુખ, કષ્ટ વિના ભોજન કરવું. અથવા દેવને પ્રથમ નિવેદિત અન્નનો જે શેષ પ્રસાદ રહે તે ગ્રહણ કરવો—તે આત્મશુદ્ધિ કરે છે.

Verse 66

श्रद्दधानो न लोभेन न चण्डाय समर्पितम् । गन्धमाल्यादि यच्चान्यत्तत्राप्येष समो विधिः

શ્રદ્ધાથી—લોભથી નહીં, અને ચંડ (ક્રોધી/અશુદ્ધ ગ્રાહી) ને અર્પણ કર્યા વિના—સુગંધ, માળા વગેરે અન્ય અર્પણોમાં પણ આ જ સમાન વિધિ છે.

Verse 67

न तु तत्र शिवोस्मीति बुद्धिं कुर्याद्विचक्षणः । भुक्त्वाचम्य शिवं ध्यात्वा हृदये मूलमुच्चरेत्

પરંતુ ત્યાં ‘હું શિવ છું’ એવી બુદ્ધિ વિવેકી ન કરે. ભોજન કરીને આચમન કરી, શિવનું ધ્યાન કરીને હૃદયમાં મૂળમંત્ર ઉચ્ચારે।

Verse 68

कालशेषं नयेद्योग्यैः शिवशास्त्रकथादिभिः । रात्रौ व्यतीते पूर्वांशे कृत्वा पूजां मनोहराम्

બાકી રહેલો સમય યોગ્ય રીતે વિતાવવો—શિવશાસ્ત્રનું પાઠન અને કથા-ચર્ચા વગેરે દ્વારા. રાત્રિનો પૂર્વભાગ વીતી જાય પછી, મનોહર પૂજા કરીને…

Verse 69

शिवयोः शयनं त्वेकं कल्पयेदतिशोभनम् । भक्ष्यभोज्यांबरालेपपुष्पमालादिकं तथा

શિવ અને દેવી માટે એક જ અતિશય શોભન શય્યા ગોઠવવી. તેમજ ભક્ષ્ય‑ભોજ્ય, વસ્ત્રો, સુગંધિત લેપ, પુષ્પમાળા વગેરે અર્પણ કરીને દિવ્ય દંપતીની ભક્તિપૂર્વક સેવા કરવી.

Verse 70

मनसा कर्मणा वापि कृत्वा सर्वं मनोहरम् । ततो देवस्य देव्याश्च पादमूले शुचिस्स्वपेत्

મનથી કે કર્મથી બધું મનોહર અને મંગલમય કરીને, પછી શુદ્ધ રહી દેવ અને દેવીના પાદમૂળે શયન કરવું—સેવાભાવે ઉપસ્થિત રહેવું.

Verse 71

गृहस्थो भार्यया सार्धं तदन्ये ऽपि तु केवलाः । प्रत्यूषसमयं बुद्ध्वा मात्रामाद्यामुदीरयेत्

ગૃહસ્થ પત્ની સાથે, અને અન્ય લોકો પણ અલગ‑અલગ રીતે, પ્રભાતનો સમય જાણી પ્રથમ માત્રા—‘ૐ’—ઉચ્ચારવી; એ જ ઉપાસનાનો આરંભ છે.

Verse 72

प्रणम्य मनसां देवं सांबं सगणमव्ययम् । देशकालोचितं कृत्वा शौचाद्यमपि शक्तितः

મનમાં સર્વ મનના દેવ—ઉમાસહિત, ગણપરિવૃત, અવ્યય શિવને પ્રણામ કરીને, દેશ-કાળને અનુરૂપ, પોતાની શક્તિ મુજબ શૌચાદિ પૂર્વકર્મ કરવું.

Verse 73

शंखादिनिनदैर्दिव्यैर्देवं देवीं च बोधयेत् । ततस्तत्समयोन्निद्रैः पुष्पैरतिसुगंधिभिः

શંખ વગેરેના દિવ્ય નાદોથી દેવ અને દેવીને જાગૃત કરવું. પછી યોગ્ય સમયે પૂર્ણ વિકસિત, અતિસુગંધિત પુષ્પોથી તેમની પૂજા કરવી.

Verse 74

निर्वर्त्य शिवयोः पूजां प्रारभेत पुरोदितम्

શિવ અને શક્તિની પૂજા વિધિપૂર્વક પૂર્ણ કરીને, પછી પૂર્વે નિર્દિષ્ટ કરેલા વિધાન મુજબ નિર્ધારિત ક્રિયા આરંભ કરવી જોઈએ।