प्रणवविभागः—वेदस्वरूपत्वं लिङ्गे च प्रतिष्ठा (The Division of Oṃ, Its Vedic Forms, and Its Placement in the Liṅga)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । अथाविरभवत्तत्र सनादं शब्दलक्षणम् । ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ब्रह्मणः प्रतिपादकम्

ઉપમન્યુએ કહ્યું— ત્યારે ત્યાં નાદસ્વરૂપ પવિત્ર શબ્દ પ્રગટ થયો; તે ‘ઓમ’ નામનું એકાક્ષર બ્રહ્મ હતું, જે પરબ્રહ્મને પ્રગટ કરે છે.

Verse 2

तदप्यविदितं तावद्ब्रह्मणा विष्णुना तथा । रजसा तमसा चित्तं तयोर्यस्मात्तिरस्कृतम्

તે તત્ત્વ તે સમયે બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ—બન્નેને પણ અજ્ઞાત રહ્યું, કારણ કે રજસ અને તમસે તેમના ચિત્તને ઢાંકી દીધું હતું.

Verse 3

तदा विभक्तमभवच्चतुर्धैकं तदक्षरम् । अ उ मेति त्रिमात्राभिः परस्ताच्चार्धमात्रया

ત્યારે તે એક અક્ષર ચાર ભાગે વિભક્ત થયું—‘અ, ઉ, મ’ એમ ત્રણ માત્રાઓમાં; અને તેનાથી પરે અર્ધમાત્રા, જે નાદાતીત મૌનમાં પરમ પતિ શિવને સૂચવે છે.

Verse 4

तत्राकारः श्रितो भागे ज्वलल्लिंगस्य दक्षिणे । उकारश्चोत्तरे तद्वन्मकारस्तस्य मध्यतः

ત્યાં જ્વલિત લિંગના દક્ષિણ ભાગે ‘અ’કાર સ્થિત છે; તેમ જ ઉત્તર ભાગે ‘ઉ’કાર અને તેના મધ્યમાં ‘મ’કાર નિવાસ કરે છે।

Verse 5

अर्धमात्रात्मको नादः श्रूयते लिंगमूर्धनि । विभक्ते ऽपि तदा तस्मिन्प्रणवे परमाक्षरे

લિંગના મસ્તક પર અર્ધમાત્રા-સ્વરૂપ નાદ સંભળાય છે. અને પરમ અક્ષર પ્રણવ (ૐ) ને ભાગોમાં વિભાજિત કરીએ તોય એ સૂક્ષ્મ નાદ જ તેની પરાત્પર સત્તા રૂપે અવશેષ રહે છે।

Verse 6

विभावार्थं च तौ देवौ न किंचिदवजग्मतुः । वेदात्मना तदाव्यक्तः प्रणवो विकृतिं गतः

તે તત્ત્વને સમજવા ઇચ્છતા તે બે દેવતાઓ પણ કશું જ ગ્રહણ કરી શક્યા નહીં. ત્યારે વેદસ્વરૂપ અવ્યક્ત પ્રણવ વિકૃતિ ધારણ કરીને વ્યક્ત થયો, જેથી તેમને બોધ થાય।

Verse 7

तत्राकारो ऋगभवदुकारो यजुरव्ययः । मकारस्साम संजातो नादस्त्वाथर्वणी श्रुतिः

ત્યાં ‘અ’કાર ઋગ્વેદ બન્યો, ‘ઉ’કાર અવિનાશી યજુર્વેદ થયો. ‘મ’કારથી સામવેદ ઉત્પન્ન થયો અને નાદ પોતે અથર્વણી શ્રુતિ બન્યો।

Verse 8

ऋगयं स्थापयामास समासात्त्वर्थमात्मनः । रजोगुणेषु ब्रह्माणं मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि

તેમણે પોતાના સ્વતત્ત્વના અર્થને સંક્ષેપમાં પ્રગટ કરવા ઋગ્વેદની સ્થાપના કરી; અને રજોગુણના ક્ષેત્રમાં બ્રહ્માને નિમ્યા—મૂર્તિઓમાં પ્રથમ અને ક્રિયાઓમાં પણ પ્રથમ।

Verse 9

सृष्टिं लोकेषु पृथिवीं तत्त्वेष्वात्मानमव्ययम् । कलाध्वनि निवृत्तिं च सद्यं ब्रह्मसु पञ्चसु

લોકોમાં તે સૃષ્ટિરૂપ પ્રકટતા છે; તત્ત્વોમાં પૃથ્વી છે; અને તત્ત્વોમાં અવ્યય આત્મા સ્વયં છે. કલા-અધ્વના માર્ગમાં તે જ નિવૃત્તિ છે; પંચબ્રહ્મમાં તે તત્ક્ષણ સન્નિહિત છે॥

Verse 10

लिंगभागेष्वधोभागं बीजाख्यं कारणत्रये । चतुःषष्टिगुणैश्वर्यं बौद्धं यदणिमादिषु

લિંગના વિભાગોમાં અધોભાગ ‘બીજ’ કહેવાય છે અને તે કારણત્રય સાથે સંબંધિત છે. તે તત્ત્વ અણિમા વગેરે સિદ્ધિઓ સહિત ચતુઃષષ્ટિ ગુણોના ઐશ્વર્યથી યુક્ત ‘બૌદ્ધ’ (અંતરબોધ-શક્તિ) રૂપે સમજવું॥

Verse 11

तदित्थमर्थैर्दशभिर्व्याप्तं विश्वमृचा जगत् । अथोपस्थापयामास स्वार्थं दशविधं यजुः

આ રીતે દશ અર્થોથી ઋચાએ સમગ્ર વિશ્વ અને ચરાચર જગતને વ્યાપ્ત કર્યું. ત્યારબાદ યજુઃએ પોતાના દશવિધ અભિપ્રાયને અલગ રીતે પ્રગટ કર્યો—યજ્ઞ, કર્મ અને ઉપાસનાનો માર્ગ સ્થાપિત કરીને॥

Verse 12

सत्त्वं गुणेषु विष्णुं च मूर्तिष्वाद्यं क्रियास्वपि । स्थितिं लोकेष्वंतरिक्षं विद्यां तत्त्वेषु च त्रिषु

ગુણોમાં તે સત્ત્વ છે; પાલનદેવતાઓમાં તે વિષ્ણુ છે; મૂર્તિઓમાં તે આદ્ય છે; અને ક્રિયાઓમાં પણ તે જ ક્રિયાશક્તિ છે. લોકોમાં તે ‘સ્થિતિ’ છે, પ્રદેશોમાં તે અંતરિક્ષ છે; અને ત્રિતત્ત્વોમાં તે વિદ્યા છે—જે જીવને શિવાભિમુખ કરે છે॥

Verse 13

कलाध्वसु प्रतिष्ठां च वामं ब्रह्मसु पञ्चसु । मध्यं तु लिंगभागेषु योनिं च त्रिषु हेतुषु

કલાધ્વોમાં પ્રતિષ્ઠા-શક્તિનું ધ્યાન કરવું; પાંચ બ્રહ્મોમાં વામ ભાવનું; લિંગના વિભાગોમાં મધ્યનું; અને ત્રણ હેતુઓમાં યોની—જનનમૂલ—નું ચિંતન કરવું.

Verse 14

प्राकृतं च यथैश्वर्यं तस्माद्विश्वं यजुर्मयम् । ततोपस्थापयामास सामार्थं दशधात्मनः

પોતાના ઐશ્વર્ય અનુસાર તેમણે પ્રાકૃત (ભૌતિક) વ્યવસ્થાને પણ સ્થાપી. તેમાંથી યજુરમય યજ્ઞ-તત્ત્વથી વ્યાપ્ત વિશ્વ પ્રગટ થયું; ત્યારબાદ દશધાત્મક જગતની કાર્યશક્તિ તેમણે પ્રતિષ્ઠિત કરી.

Verse 15

तमोगुणेष्वथो रुद्रं मूर्तिष्वाद्यं क्रियासु च । संहृतिं त्रिषु लोकेषु तत्त्वेषु शिवमुत्तमम्

તમોગુણના તત્ત્વમાં તેઓ રુદ્ર તરીકે જાણીતા છે; મૂર્તિઓમાં તેઓ આદ્ય છે; અને ક્રિયાઓમાં તેઓ સંહારશક્તિ છે. ત્રિલોકમાં તેઓ સંહૃતિસ્વરૂપ છે, અને સર્વ તત્ત્વોમાં તેઓ પરમ શિવ—સર્વોચ્ચ સત્ય અને સ્વામી છે.

Verse 16

विद्याकलास्वघोरं च तथा ब्रह्मसु पञ्चसु । लिंगभागेषु पीठोर्ध्वं बीजिनं कारणत्रये

વિદ્યા અને કલાઓમાં તેઓ અઘોર છે; તેમજ પંચબ્રહ્મોમાં પણ તેઓ જ છે. લિંગના ભાગોમાં પીઠના ઉપર તેઓ બીજિન (બીજધારી) રૂપે ધ્યાનનીય છે; અને કારણત્રય પર તેઓ અધિપતિ છે.

Verse 17

पौरुषं च तथैश्वर्यमित्थं साम्ना ततं जगत् । अथाथर्वाह नैर्गुण्यमर्थं प्रथममात्मनः

આ રીતે પવિત્ર સામ્ન દ્વારા આ સમગ્ર જગત વ્યાપ્ત છે—પ્રભુના પૌરુષ (વ્યક્ત સાન્નિધ્ય) દ્વારા પણ અને તેમના ઐશ્વર્ય (સર્વાધિકાર) દ્વારા પણ. ત્યારબાદ અથર્વાએ આત્માના નિર્ગુણ સત્યનો પ્રથમ અર્થ પ્રગટ કર્યો.

Verse 18

ततो महेश्वरं साक्षान्मूर्तिष्वपि सदाशिवम् । क्रियासु निष्क्रियस्यापि शिवस्य परमात्मनः

ત્યારે તે મહેશ્વરને સాక్షાત્ અનુભવે છે—મૂર્તિઓમાં પણ વિરાજમાન સદાશિવને—તે પરમાત્મા શિવને, જે ક્રિયાઓમાં રહીને પણ નિષ્ક્રિય (અતીત) છે.

Verse 19

भूतानुग्रहणं चैव मुच्यंते येन जंतवः । लोकेष्वपि यतो वाचो निवृत्ता मनसा सह

તેમના સર્વ ભૂતો-જીવો પરના અનુગ્રહથી જ પ્રાણીઓ મુક્ત થાય છે; અને તેમને ન પહોંચી શકતાં સર્વ લોકોમાં પણ વાણી મન સાથે પાછી વળી જાય છે।

Verse 20

तदूर्ध्वमुन्मना लोकात्सोमलोकमलौकिकम् । सोमस्सहोमया यत्र नित्यं निवसतीश्वरः

ઉન્મના-લોકથી ઉપર અલૌકિક સોમ-લોક છે; ત્યાં સોમ હોમા સાથે નિત્ય નિવાસ કરે છે, અને ત્યાં જ ઈશ્વર સદા વસે છે।

Verse 21

तदूर्ध्वमुन्मना लोकाद्यं प्राप्तो न निवर्तते । शांतिं च शांत्यतीतां च व्यापिकां चै कलास्वपि

ઉન્મના-લોકથી ઉપર ઉઠીને જે તેને પ્રાપ્ત કરે છે, તે પાછો ફરતો નથી; ત્યાં તે શાંતિ અને શાંતિથી પરની શાંતિને અનુભવે છે—જે સર્વવ્યાપી છે અને દરેક કલામાં પણ વ્યાપ્ત છે।

Verse 22

तत्पूरुषं तथेशानं ब्रह्म ब्रह्मसु पञ्चसु । मूर्धानमपि लिंगस्य नादभागेष्वनुत्तमम्

પાંચ બ્રહ્મોમાં તત્પુરુષ અને ઈશાન જ બ્રહ્મ છે; તેઓ લિંગના પરમ ‘મસ્તક’ તરીકે પ્રખ્યાત છે—નાદના વિભાગોમાં સર્વોત્કૃષ્ટ।

Verse 23

यत्रावाह्य समाराध्यः केवलो निष्कलः शिवः । तत्तेष्वपि तदा बिंदोर्नादाच्छक्तेस्ततः परात्

જ્યાં એકમાત્ર નિષ્કલ ભગવાન શિવનું આવાહન કરીને વિધિપૂર્વક આરાધન થાય છે, ત્યાં તે તત્ત્વોમાં પણ બિંદુથી પર, નાદથી પર અને શક્તિથી પણ પરતર રૂપે અનુભૂતિ થાય છે।

Verse 24

तत्त्वादपि परं तत्त्वमतत्त्वं परमार्थतः । कारणेषु त्रयातीतान्मायाविक्षोभकारणात्

પરમાર્થમાં તે તત્ત્વોથી પણ પરનું પરમ તત્ત્વ—‘અતત્ત્વ’ સ્વરૂપ છે; તે ત્રિવિધ કારણતત્ત્વોથી અતીત છે અને માયાને વિકષોભિત કરાવનાર મૂળ કારણ પણ તે જ છે।

Verse 25

अनंताच्छुद्धविद्यायाः परस्ताच्च महेश्वरात् । सर्वविद्येश्वराधीशान्न पराच्च सदाशिवात्

અનંતથી પરે, શુદ્ધવિદ્યાથી પરે અને મહેશ્વરથી પણ પરે—સર્વ વિદ્યેશ્વરોના અધીશ્વર સદાશિવથી ઊંચો કોઈ નથી।

Verse 26

सर्वमंत्रतनोर्देवाच्छक्तित्रयसमन्वितात् । पञ्चवक्त्राद्दशभुजात्साक्षात्सकलनिष्कलात्

જે દેવ સર્વ મંત્રોના તનુ-સ્વરૂપ છે, ત્રિશક્તિથી સમન્વિત છે; પંચવક્ત્ર, દશભુજ—સાક્ષાત્ સકલ પણ અને નિષ્કલ પણ એવા શિવ જ તે છે।

Verse 27

तस्मादपि पराद्बिंदोरर्धेदोश्च ततः परात् । ततः परान्निशाधीशान्नादाख्याच्च ततः परात्

તેના પણ પરે બિંદુ છે; અર્ધમાત્રાથી પણ પરે તે પરતત્ત્વ છે. નિશાધીશ (ચંદ્ર) કરતાં ઊંચું નાદતત્ત્વ છે, અને નાદથી પણ પરે પરમ શિવ—અતીત પતિ—ધ્વનિ અને પ્રતીકોની સર્વ પાંખડીઓથી પર છે।

Verse 28

ततः परात्सुषुम्नेशाद्ब्रह्मरंध्रेश्वरादपि । ततः परस्माच्छक्तेश्च परस्ताच्छिवतत्त्वतः

સુષુમ્નાના ઈશ્વરથી પણ પરે, અને બ્રહ્મરંધ્રના અધિષ્ઠાતા ઈશ્વરથી પણ પરે; તેનાથી પણ પરે શક્તિ છે, અને શક્તિથી પણ પરે પરમ શિવતત્ત્વ છે.

Verse 29

परमं कारणं साक्षात्स्वयं निष्कारणं शिवम् । कारणानां च धातारं ध्यातारां ध्येयमव्ययम्

શિવ સాక్షાત્ પરમ કારણ છે, છતાં સ્વયં નિષ્કારણ છે. તે સર્વ કારણોનો ધારક છે અને ધ્યાન કરનારાઓ માટે અવિનાશી ધ્યેય છે.

Verse 30

परमाकाशमध्यस्थं परमात्मोपरि स्थितं । सर्वैश्वर्येण संपन्नं सर्वेश्वरमनीश्वरम्

તે પરમ આકાશના મધ્યમાં વસે છે અને પરમાત્માથી પણ ઉપર સ્થિત છે. સર્વ ઐશ્વર્યથી સંપન્ન, તે સર્વેશ્વર છે—પરંતુ પોતે કોઈના અધિન નથી.

Verse 31

ऐश्वर्याच्चापि मायेयादशुद्धान्मानुषादिकात् । अपराच्च परात्त्याज्यादधिशुद्धाध्वगोचरात्

માયાથી ઉત્પન્ન, ઐશ્વર્ય-ક્ષેત્રમાં આવતી માનવ આદિ અશુદ્ધ અવસ્થાઓનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. અને અધિશુદ્ધ-અધ્વથી પરે પરમને પામવા માટે નીચ અને ઊંચા—બન્ને તત્ત્વો પણ છોડવા યોગ્ય છે.

Verse 32

तत्पराच्छुद्धविद्याद्यादुन्मनांतात्परात्परात् । परमं परमैश्वर्यमुन्मनाद्यमनादि च

તેના પરે શુદ્ધ વિદ્યા છે; અને તેના પણ પરે ઉન્મના—મનાતીત અવસ્થા—પરમથી પણ પરમ. એ જ સર્વોચ્ચ પરમૈશ્વર્ય છે; ઉન્મનાથી આરંભિત જણાય છતાં સ્વયં અનાદિ છે.

Verse 33

अपारमपराधीनं निरस्तातिशयं स्थिरम् । इत्थमर्थैर्दशविधैरियमाथर्वणी श्रुतिः

આ આથર્વણી શ્રુતિ દશવિધ અર્થોથી શિવને અપાર, પરાધીનતારહિત, અતિશયરહિત (અનુત્તર) અને નિત્ય સ્થિર કહે છે—તે પતિ, અચલ પ્રભુ, જે બંધાયેલ જીવને બંધનમાંથી મુક્ત કરે છે.

Verse 34

यस्माद्गरीयसी तस्माद्विश्वं व्याप्तमथर्वणात् । ऋग्वेदः पुनराहेदं जाग्रद्रूपं मयोच्यते

કારણ કે આ સર્વથી ગૌરવશાળી અને ઉત્તમ છે, તેથી અથર્વવેદ સમગ્ર વિશ્વમાં વ્યાપ્ત છે. ફરી ઋગ્વેદ કહે છે—આને મેં જાગ્રત્-રૂપ તરીકે કહ્યું છે.

Verse 35

येनाहमात्मतत्त्वस्य नित्यमस्म्यभिधायकः । यजुर्वेदो ऽवदत्तद्वत्स्वप्नावस्था मयोच्यते

જે અંતઃતત્ત્વ દ્વારા હું આત્મતત્ત્વના સત્યનો નિત્ય પ્રકાશક છું, તે જ પ્રમાણે યજુર્વેદને મેં સ્વપ્ન-અવસ્થાના સ્વરૂપ તરીકે ઘોષિત કર્યો છે.

Verse 36

भोग्यात्मना परिणता विद्यावेद्या यतो मयि । साम चाह सुषुप्त्याख्यमेवं सर्वं मयोच्यते

ભોગ્ય-રૂપે પરિવર્તિત થતી જ્ઞાનશક્તિ, મારી અંદર સ્થિત હોવાથી ‘વેદ્ય’ કહેવાય છે. એ જ અવસ્થા ‘સુષુપ્તિ’ તરીકે પણ ઓળખાય છે; આ રીતે સર્વ મેં કહ્યું છે.

Verse 37

ममार्थेन शिवेनेदं तामसेनाभिधीयते । अथर्वाह तुरायाख्यं तुरीयातीतमेव च

મારા અભિપ્રાય મુજબ સ્વયં શિવ—તામસ-સ્વરૂપ—આ ઉપદેશ પ્રગટ કરે છે. તેને ‘અથર્વાહ’ પણ કહે છે, ‘તુરા’ નામે પ્રસિદ્ધ છે, અને નિશ્ચયે તુરીયથી પણ પરે ‘તુરીયાતીત’ છે.

Verse 38

मयाभिधीयते तस्मादध्वातीतपदोस्म्यहम् । अध्वात्मकं तु त्रितयं शिवविद्यात्मसंज्ञितम्

અતએવ હું કહું છું—હું અધ્વોથી અતીત પદમાં સ્થિત છું; અને અધ્વ-સ્વરૂપ જે ત્રિતય છે, તે ‘શિવવિદ્યા’ના આત્મતત્ત્વ તરીકે ઓળખાય છે।

Verse 39

तत्त्रैगुण्यं त्रयीसाध्यं संशोध्यं च पदैषिणा । अध्वातीतं तुरीयाख्यं निर्वाणं परमं पदम्

પરમ પદના સાધકે ત્રિગુણમય અને વેદત્રયથી જ્ઞેય તત્ત્વને સંપૂર્ણ રીતે શુદ્ધ કરવું જોઈએ. સર્વ અધ્વાઓને અતિક્રમી તે તુરીય નામની અવસ્થા—પરમ નિર્વાણપદ—ને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 40

तदतीतं च नैर्गुण्यादध्वनोस्य विशोधकम् । द्वयोः प्रमापको नादो नदांतश्च मदात्मकः

તે સમગ્ર માર્ગને અતિક્રમી તે નિર્ગુણ સ્વરૂપ છે અને આ પ્રકટતાના પ્રવાહને શુદ્ધ કરનાર છે. નાદ વ્યક્ત-અવ્યક્ત બંનેનો પ્રમાણક અને નિયામક છે; અને નાદાંત ‘અહં’—અંતઃચેતના—સ્વરૂપ છે.

Verse 41

तस्मान्ममार्थस्वातंत्र्यात्प्रधानः परमेश्वरः । यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुणप्रधान्ययोगतः

અતએવ અર્થ વિષયે મારી સ્વતંત્ર ઇચ્છાથી હું પરમેશ્વર જ મુખ્ય કારણ છું. જે કંઈ અસ્તિત્વમાં છે તે સર્વ ગુણોની પ્રાધાન્યતા અને તેમના સંયોગ અનુસાર પ્રગટ થાય છે.

Verse 42

समस्तं व्यस्तमपि च प्रणवार्थं प्रचक्षते । सवार्थवाचकं तस्मादेकं ब्रह्मैतदक्षरम्

તેઓ પ્રણવ (ૐ) ના અર્થને સમસ્ત રૂપે પણ અને વ્યસ્ત (વિભક્ત) વિશ્લેષણમાં પણ જણાવે છે. તેથી સર્વ અર્થોનો વાચક હોવાથી આ અક્ષર એકમાત્ર બ્રહ્મ જ છે.

Verse 43

तेनोमिति जगत्कृत्स्नं कुरुते प्रथमं शिवः । शिवो हि प्रणवो ह्येष प्रणवो हि शिवः स्मृतः

ત્યારે ‘ઓમ્’ ઉચ્ચારીને શિવ પ્રથમ સમગ્ર જગતની સૃષ્ટિ કરે છે. કારણ કે શિવ જ આ પ્રણવ છે, અને પ્રણવને જ શિવસ્વરૂપ માનવામાં આવે છે.

Verse 44

वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यंतं विद्यते यतः । चिंतया रहितो रुद्रो वाचोयन्मनसा सह

વાચ્ય (અર્થ) અને વાચક (શબ્દ) વચ્ચેનો ભેદ સર્વથા પૂર્ણ નથી; તેથી વિચારરહિત રુદ્ર મન સાથે વાણીનું પણ અતિક્રમણ કરે છે.

Verse 45

अप्राप्य तन्निवर्तंते वाच्यस्त्वेकाक्षरेण सः । एकाक्षरादकाराख्यादात्मा ब्रह्माभिधीयते

તે પરમ તત્ત્વ સુધી ન પહોંચી શકતાં વાણી પાછી વળે છે; છતાં તે એકાક્ષરથી સૂચિત થાય છે. ‘અ’ નામના તે એકાક્ષરથી આત્માને ‘બ્રહ્મ’ કહેવાય છે.

Verse 46

एकाक्षरादुकाराख्याद्द्विधा विष्णुरुदीर्यते । एकाक्षरान्मकाराख्याच्छिवो रुद्र उदाहृतः

‘ઉ’ નામના એકાક્ષરથી વિષ્ણુનું દ્વિવિધ વર્ણન થાય છે. અને ‘મ’ નામના એકાક્ષરથી શિવને રુદ્રરૂપે પ્રખ્યા કરવામાં આવે છે.

Verse 47

दक्षिणांगान्महेशस्य जातो ब्रह्मात्मसंज्ञिकः । वामांगादभवद्विष्णुस्ततो विद्येति संज्ञितः

મહેશ્વરના જમણા અંગમાંથી ‘બ્રહ્મ-તત્ત્વ’ નામે બ્રહ્મા ઉત્પન્ન થયા. તેમના ડાબા અંગમાંથી વિષ્ણુ પ્રગટ થયા; તેથી તેઓ ‘વિદ્યા’ તરીકે સંજ્ઞિત થયા.

Verse 48

हृदयान्नीलरुद्रो भूच्छिवस्य शिवसंज्ञिकः । सृष्टेः प्रवर्तको ब्रह्मा स्थितेर्विष्णुर्विमोहकः

શિવના હૃદયમાંથી નીલરુદ્ર પ્રગટ થયા, જે ‘શિવ’ નામથી જ પ્રસિદ્ધ છે. સૃષ્ટિનો પ્રવર્તક બ્રહ્મા છે, અને સ્થિતિનો અધિષ્ઠાતા વિષ્ણુ—જે મોહ ઉત્પન્ન કરે છે.

Verse 49

संहारस्य तथा रुद्रस्तयोर्नित्यं नियामकः । तस्मात्त्रयस्ते कथ्यंते जगतः कारणानि च

સંહારનો કર્તા રુદ્ર છે અને સૃષ્ટિ તથા સ્થિતિ—આ બન્ને શક્તિઓનો પણ તે નિત્ય નિયામક છે. તેથી તે ત્રણેયને જગતના કારણો કહેવામાં આવે છે.

Verse 50

कारणत्रयहेतुश्च शिवः परमकारणम् । अर्थमेतमविज्ञाय रजसा बद्धवैरयोः

ત્રણ કારણોના પણ હેતુ શિવ છે; તે જ પરમ કારણ છે. આ તત્ત્વ ન જાણીને રજોગુણથી બંધાયેલા જીવો પરસ્પર વૈર પામે છે.

Verse 51

युवयोः प्रतिबोधाय मध्ये लिंगमुपस्थितम् । एवमोमिति मां प्राहुर्यदिहोक्तमथर्वणा

તમ બંનેને બોધ કરાવવા માટે તમારા મધ્યમાં લિંગ પ્રગટ થયું. ‘એવમ્—ઓમ્’ કહી તેમણે મને સંબોધ્યો—જેમ અહીં અથર્વણે કહ્યું છે.

Verse 52

ऋचो यजूंषि सामानि शाखाश्चान्याः सहस्रशः । वेदेष्वेवं स्वयं वक्त्रैर्व्यक्तमित्यवदत्स्वपि

ઋક્ મંત્રો, યજુઃ સૂત્રો, સામ ગાન અને સહસ્રો અન્ય વેદશાખાઓ—આ બધું વેદોમાં આ રીતે સ્પષ્ટ પ્રગટ થયું, જાણે પોતપોતાના મુખથી સ્વયં ઉચ્ચારાયું હોય.

Verse 53

स्वप्नानुभूतमिव तत्ताभ्यां नाध्यवसीयते । तयोस्तत्र प्रबोधाय तमोपनयनाय च

તે તત્ત્વ તેમને સ્વપ્નાનુભવ જેવું જણાય છતાં દૃઢ રીતે નિશ્ચિત થતું નથી. તેથી તે સ્થિતિમાં તેમના પ્રબોધ માટે અને તમસ્ (અજ્ઞાન) દૂર કરવા માટે આ ઉપદેશ આપવામાં આવે છે.

Verse 54

लिंगेपि मुद्रितं सर्वं यथा वेदैरुदाहृतम् । तद्दृष्ट्वा मुद्रितं लिंगे प्रसादाल्लिंगिनस्तदा

વેદોમાં જેમ ઉદ્ઘોષિત છે તેમ લિંગમાં પણ સર્વ કશું મુદ્રિત હતું. લિંગ પર તે મુદ્રિત જોઈ ત્યારે શિવલિંગના ઉપાસકોને પ્રસાદરૂપ કૃપા પ્રાપ્ત થઈ.

Verse 55

प्रशांतमनसौ देवौ प्रबुद्धौ संबभूवतुः । उत्पत्तिं विलयं चैव यथात्म्यं च षडध्वनाम्

મન શાંત થતાં તે બે દેવો સંપૂર્ણ રીતે પ્રબુદ્ધ બન્યા. તેમણે ષડધ્વાઓની ઉત્પત્તિ અને લય તથા તેમનું યથાર્થ સ્વરૂપ સ્પષ્ટ રીતે જાણ્યું.

Verse 56

ततः परतरं धाम धामवंतं च पूरुषम् । निरुत्तरतरं ब्रह्म निष्कलं शिवमीश्वरम्

તેના પણ પરે પરમ ધામ છે અને તે ધામની તેજસ્વિતા ધરાવનાર પુરુષ—ઈશ્વર શિવ. તે અનુત્તર બ્રહ્મ છે, નિષ્કલ અને અવಿಭાજ્ય છે.

Verse 57

पशुपाशमयस्यास्य प्रपञ्चस्य सदा पतिम् । अकुतोभयमत्यंतमवृद्धिक्षयमव्ययम्

પશુ અને પાશથી બનેલા આ પ્રપંચના પતિ શિવને હું સદા વંદન કરું છું. તે સર્વથા નિર્ભય, વૃદ્ધિ-ક્ષયથી પરે અને અવ્યય છે.

Verse 58

वाह्यमाभ्यंतरं व्याप्तं वाह्याभ्यंतरवर्जितम् । निरस्तातिशयं शश्वद्विश्वलोकविलक्षणम्

તે બાહ્ય અને આંતરિક—બન્નેમાં વ્યાપ્ત છે, છતાં ‘બાહ્ય-આંતરિક’ એવા ભેદથી રહિત છે. તે સદા અતિશય-રહિત, શાશ્વત, અને વિશ્વલોકોની વ્યવસ્થાથી વિલક્ષણ છે।

Verse 59

अलक्षणमनिर्देश्यमवाङ्मनसगोचरम् । प्रकाशैकरसं शांतं प्रसन्नं सततोदितम्

તે લક્ષણ-રહિત, અવર્ણનીય, અને વાણી તથા મનની પહોંચથી પર છે. તે શુદ્ધ પ્રકાશ-ચૈતન્યનો એકરસ સ્વરૂપ—સદા શાંત, પ્રસન્ન, અને નિત્ય સ્વયંપ્રકાશિત છે।

Verse 60

सर्वकल्याणनिलयं शक्त्या तादृशयान्वितम् । ज्ञात्वा देवं विरूपाक्षं ब्रह्मनारायणौ तदा

ત્યારે બ્રહ્મા અને નારાયણે—સર્વ કલ્યાણનું ધામ અને એવી દિવ્ય શક્તિથી યુક્ત એવા વિરূপાક્ષ દેવને ઓળખીને—તેમનું પરમ દેવત્વ જાણી લીધું।

Verse 61

रचयित्वांजलिं मूर्ध्नि भीतौ तौ वाचमूचतुः । ब्रह्मोवाच । अज्ञो वाहमभिज्ञो वा त्वयादौ देव निर्मितः

તેઓ બંને ભયભીત થઈ મસ્તક પર અંજલિ ધરી બોલ્યા। બ્રહ્માએ કહ્યું—“હું અજ્ઞ હોઉં કે જ્ઞ, હે દેવ! આદિમાં મને તમે જ સર્જ્યો.”

Verse 62

ईदृशीं भ्रांतिमापन्न इति को ऽत्रापराध्यति । आस्तां ममेदमज्ञानं त्वयि सन्निहते प्रभो

આવી ભ્રાંતિમાં પડ્યા પછી અહીં દોષી કોણ? હે પ્રભુ! તમે તો સాక్షાત્ સમક્ષ હાજર છો—મારું આ અજ્ઞાન દૂર થાઓ; કૃપા કરીને ક્ષમા કરો।

Verse 63

निर्भयः को ऽभिभाषेत कृत्यं स्वस्य परस्य वा । आवयोर्देवदेवस्य विवादो ऽपि हि शोभनः

નિર્ભય થઈને કોણ પોતાનું કે પરનું કર્તવ્ય શું તે બોલી શકે? છતાં દેવદેવ મહાદેવના વિષયમાં આપણો વિવાદ પણ શોભન છે, કારણ કે તે યથોચિત ધર્મનો નિર્ણય કરવા માટે છે।

Verse 64

पादप्रणामफलदो नाथस्य भवतो यतः । विष्णुरुवाच । स्तोतुं देव न वागस्ति महिम्नः सदृशी तव

કારણ કે તમે, હે નાથ, તમારા ચરણોમાં પ્રણામનું ફળ આપો છો. વિષ્ણુએ કહ્યું—હે દેવ, તમારી મહિમાનું સ્તવન કરવા વાણી સમર્થ નથી; તમારી મહિમા સમાન કંઈ નથી।

Verse 65

प्रभोरग्रे विधेयानां तूष्णींभावो व्यतिक्रमः । किमत्र संघटेत्कृत्यमित्येवावसरोचितम्

પ્રભુની સમક્ષ આજ્ઞાપાલકો માટે મૌન રહેવું પણ અતિક્રમ છે. અહીં આ સમયે યોગ્ય એટલું જ—“કઈ સેવા કરવી?”

Verse 66

अजानन्नपि यत्किंचित्प्रलप्य त्वां नतो ऽस्म्यहम् । कारणत्वं त्वया दत्तं विस्मृतं तव मायया

અજાણતાં મેં જે કંઈ બોલ્યું હોય, હવે હું તમને પ્રણામ કરું છું. તમે આપેલું ‘કારણત્વ’નું પદ તમારી માયાથી મોહિત થઈને હું ભૂલી ગયો।

Verse 67

मोहितो ऽहंकृतश्चापि पुनरेवास्मि शासितः । विज्ञापितैः किं बहुभिर्भीतोस्मि भृशमीश्वर

મોહમાં અને અહંકારમાં પડેલો હું ફરી શાસિત થઈ રહ્યો છું. ઘણી વિનંતીઓથી શું લાભ? હે ઈશ્વર, હું અત્યંત ભયભીત છું।

Verse 68

यतो ऽहमपरिच्छेद्यं त्वां परिच्छेत्तुमुद्यतः । त्वामुशंति महादेवं भीतानामार्तिनाशनम्

કારણ કે હું તને—જે ખરેખર અપરિમેય છે—માપી અને પરિભાષિત કરવા ઉદ્યત થયો છું; તેથી લોકો તને મહાદેવ, ભયભીતોના આર્તિ-દુઃખનો નાશ કરનાર, કહી સ્તુતિ કરે છે।

Verse 69

अतो व्यतिक्रमं मे ऽद्य क्षंतुमर्हसि शंकर । इति विज्ञापितस्ताभ्यामीश्वराभ्यां महेश्वरः

અતએવ, હે શંકર! આજે મારા આ અતિક્રમને ક્ષમા કરવું તમને જ યોગ્ય છે—એમ તે બે ઈશ્વરોએ વિનંતી કરી; તેથી મહેશ્વરને આ વાત જાણ થઈ।

Verse 70

प्रीतो ऽनुगृह्य तौ देवौ स्मितपूर्वमभाषत । ईश्वर उवाच । वत्सवत्स विधे विष्णो मायया मम मोहितौ

પ્રસન્ન થઈ પ્રભુએ તે બે દેવોને અનુગ્રહ કર્યો અને સ્મિતપૂર્વક બોલ્યા—ઈશ્વર ઉવાચ: હે વત્સો! હે વિધે (બ્રહ્મા) અને હે વિષ્ણો! તમે બંને મારી માયાથી મોહિત થયા છો।

Verse 71

युवां प्रभुत्वे ऽहंकृत्य बुद्धवैरो परस्परम् । विवादं युद्धपर्यंतं कृत्वा नोपरतौ किल

પ્રભુત્વના અહંકારથી તમે બંને પરસ્પર બુદ્ધિમાં વૈરભાવ પામ્યા; વિવાદને યુદ્ધની સીમા સુધી લઈ જઈને પણ તમે ખરેખર અટક્યા નહીં।

Verse 72

ततश्च्छिन्ना प्रजासृष्टिर्जगत्कारणभूतयोः । अज्ञानमानप्रभवाद्वैमत्याद्युवयोरपि

ત્યારબાદ, જગતના કારણ-તત્ત્વ હોવા છતાં, તમે બંનેની પ્રજા-સૃષ્ટિ વિક્ષેપિત થઈ; કારણ કે અજ્ઞાન અને માનથી ઉત્પન્ન થઈને તમારામાં પણ પરસ્પર વૈમત્ય વગેરે દોષો પ્રવેશ્યા।

Verse 73

तन्निवर्तयितुं युष्मद्दर्पमोहौ मयैव तु । एवं निवारितावद्यलिंगाविर्भावलीलया

તમારો દર્પ અને મોહ નિવારવા માટે આ કાર્ય મેં એકલાએ કર્યું છે; તેથી આજે મારી લિંગ-આવિર્ભાવ-લીલાથી તમે બન્ને રોકાયા અને નિયંત્રિત થયા છો।

Verse 74

तस्माद्भूयो विवादं च व्रीडां चोत्सृज्य कृत्स्नशः । यथास्वं कर्म कुर्यातां भवंतौ वीतमत्सरौ

અતએવ આગળનો બધો વિવાદ અને સર્વ લાજ સંપૂર્ણપણે ત્યજી દો; અને ઈર્ષ્યામુક્ત થઈ તમે બન્ને તમારા-તમારા યોગ્ય કર્તવ્ય યથાવિધિ કરો।

Verse 75

पुरा ममाज्ञया सार्धं समस्तज्ञानसंहिताः । युवाभ्यां हि मया दत्ता कारणत्वप्रसिद्धये

પૂર્વે મારી આજ્ઞા અનુસાર મેં જ તમને બન્નેને સર્વ જ્ઞાનની સંહિતાઓ આપી હતી, જેથી આ કાર્યમાં તમારું કારણત્વ (ઉપકરણત્વ) સુપ્રસિદ્ધ થાય।

Verse 76

मंत्ररत्नं च सूत्राख्यं पञ्चाक्षरमयं परम् । मयोपदिष्टं सर्वं तद्युवयोरद्य विस्मृतम्

તે પરમ મંત્રરત્ન—‘સૂત્ર’ નામે પ્રસિદ્ધ અને પંચાક્ષરમય—જે મેં સ્વયં સંપૂર્ણ રીતે ઉપદેશ્યું હતું, તે બધું આજે તમે બન્નેએ ભૂલી ગયા છો।

Verse 77

ददामि च पुनः सर्वं यथापूर्वं ममाज्ञया । यतो विना युवां तेन न क्षमौ सृष्टिरक्षणे

મારી આજ્ઞાથી હું સર્વ કંઈ ફરી પૂર્વવત્ આપું છું; કારણ કે તમે બન્ને વિના તે સૃષ્ટિનું પાલન અને રક્ષણ કરવા સમર્થ નથી।

Verse 78

एवमुक्त्वा महादेवो नारायणपितामहौ । मंत्रराजं ददौ ताभ्यां ज्ञानसंहितया सह

આ રીતે કહી મહાદેવે નારાયણ અને પિતામહ (બ્રહ્મા) ને જ્ઞાન-સંહિતા સહિત મંત્રોના રાજા—મંત્રરાજ—અર્પણ કર્યો.

Verse 79

तौ लब्ध्वा महतीं दिव्यामाज्ञां माहेश्वरीं पराम् । महार्थं मंत्ररत्नं च तथैव सकलाः कलाः

તેઓએ મહેશ્વરની તે મહાન, દિવ્ય અને પરમ આજ્ઞા પ્રાપ્ત કરી; સાથે ગૂઢ અર્થવાળું મંત્ર-રત્ન અને સર્વ પવિત્ર કલાઓ પણ સંપૂર્ણ રીતે પ્રાપ્ત થઈ।

Verse 80

दंडवत्प्रणतिं कृत्वा देवदेवस्य पादयोः । अतिष्ठतां वीतभयावानंदास्तिमितौ तदा

દેવોના દેવ શ્રીશિવના ચરણોમાં દંડવત્ પ્રણામ કરીને, તેઓ બંને ત્યારે ત્યાં નિર્ભય ઊભા રહ્યા—મન આનંદમાં સ્થિર અને લીન થયું।

Verse 81

एतस्मिन्नंतरे चित्रमिंद्रजालवदैश्वरम् । लिंगं क्वापि तिरोभूतं न ताभ्यामुपलभ्यते

આ દરમિયાન ઈશ્વરની અદ્ભુત, ઇન્દ્રજાળ જેવી ઐશ્વર્યશક્તિથી લિંગ ક્યાંક તિરોહિત થઈ ગયું; અને તેઓ બંને તેને ફરી અનુભવી શક્યા નહીં।

Verse 82

ततो विलप्य हाहेति सद्यःप्रणयभंगतः । किमसत्यमिदं वृत्तमिति चोक्त्वा परस्परम्

પછી સ્નેહબંધ અચાનક તૂટી જતાં તેઓ ‘હાય હાય’ કહી વિલાપ કરવા લાગ્યા અને પરસ્પર બોલ્યા—“આ ઘટના અસત્ય કેવી રીતે હોઈ શકે? આ શું થયું?”

Verse 83

अचिंत्यवैभवं शंभोर्विचिंत्य च गतव्यथौ । अभ्युपेत्य परां मैत्रीमालिंग्य च परस्परम्

શંભુના અચિંત્ય વૈભવનું ચિંતન કરીને તેઓ બંને વ્યથામુક્ત થયા. પરમ મૈત્રી પ્રાપ્ત કરીને તેમણે પરસ્પર સ્નેહથી આલિંગન કર્યું।

Verse 84

जगद्व्यापारमुद्दिश्य जग्मतुर्देवपुंगवौ । ततः प्रभृति शक्राद्याः सर्व एव सुरासुराः

જગતના કલ્યાણ અને વ્યવસ્થાપનને ધ્યાનમાં રાખીને દેવોમાં શ્રેષ્ઠ તે બે પ્રસ્થાન કરી ગયા. ત્યારથી ઇન્દ્ર આદિ સર્વે—દેવ અને અસુર—પણ તે પ્રમાણે પ્રવૃત્ત થયા.

Verse 85

ऋषयश्च नरा नागा नार्यश्चापि विधानतः । लिंगप्रतिष्ठा कुर्वंति लिंगे तं पूजयंति च

ઋષિઓ, મનુષ્યો, નાગો અને સ્ત્રીઓ પણ શાસ્ત્રવિધિ મુજબ શિવલિંગની પ્રતિષ્ઠા કરે છે અને એ જ લિંગમાં ભગવાન શિવની પૂજા કરે છે.