मन्त्रसिद्धिः, प्रतिबन्धनिरासः, श्रद्धा-नियमाः (Mantra Efficacy, Removal of Obstacles, and the Role of Faith/Discipline)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । एतत्ते कथितं कृष्ण कर्मेहामुत्र सिद्धिदम् । क्रियातपोजपध्यानसमुच्चयमयं परम्

ઉપમન્યુએ કહ્યું—હે કૃષ્ણ, મેં તને તે પરમ સાધન કહેલું છે, જે ઇહલોક અને પરલોક બંનેમાં સિદ્ધિ આપે—ક્રિયા, તપ, જપ અને ધ્યાનના સમુચ્ચયથી યુક્ત।

Verse 2

अथ वक्ष्यामि शैवानामिहैव फलदं नृणाम् । पूजाहोमजपध्यानतपोदानमयं महत्

હવે હું શૈવ ભક્તો માટે કહું છું—માનવોને આ લોકમાં જ ફળ આપનાર તે મહાન સાધન, જે પૂજા, હોમ, જપ, ધ્યાન, તપ અને દાનથી બનેલું છે।

Verse 3

तत्र संसाधयेत्पूर्वं मन्त्रं मन्त्रार्थवित्तमः । दृष्टसिद्धिकरं कर्म नान्यथा फलदं यतः

ત્યાં પહેલાં મંત્રના અર્થને જાણનારએ મંત્રસાધનાને સિદ્ધ કરવી જોઈએ; કારણ કે તેનાથી જ કર્મ દૃષ્ટ સિદ્ધિ આપનાર બને છે, નહિંતર તે ફળ આપતું નથી।

Verse 4

सिद्धमन्त्रो ऽप्यदृष्टेन प्रबलेन तु केनचित् । प्रतिबन्धफलं कर्म न कुर्यात्सहसा बुधः

મંત્ર સિદ્ધ અને પ્રભાવશાળી હોય તોય, જેના પરિણામે પ્રતિબંધ (અવરોધ) આવે એવું કર્મ વિદ્વાને ઉતાવળે ન કરવું; કારણ કે અદૃશ્ય પરંતુ પ્રબળ શક્તિ કાર્યરત હોઈ શકે છે।

Verse 5

तस्य तु प्रतिबन्धस्य कर्तुं शक्येह निष्कृतिः । परीक्ष्य शकुनाद्यैस्तदादौ निष्कृतिमाचरेत्

તે પ્રતિબંધ માટે અહીં નિષ્કૃતિ (પ્રાયશ્ચિત્ત) કરવી શક્ય છે. પહેલાં शकુનાદિ લક્ષણો તપાસીને, શરૂઆતમાં જ નિર્ધારિત નિષ્કૃતિ-વિધિ આચરવી જોઈએ।

Verse 6

यो ऽन्यथा कुरुते मोहात्कर्मैहिकफलं नरः । न तेन फलभाक्स स्यात्प्राप्नुयाच्चोपहास्यताम्

જે મનુષ્ય મોહવશ લોકફળની ઇચ્છાથી કર્મને વિરુદ્ધ/અયોગ્ય રીતે કરે છે, તે તે ફળનો અધિકારી બનતો નથી; ઉલટે ઉપહાસનો પાત્ર બને છે।

Verse 7

अबिस्रब्धो न कुर्वीत कर्म दृष्टफलं क्वचित् । स खल्वश्रद्धधानः स्यान्नाश्रद्धः फलमृच्छति

ચિંતાભરી ઉતાવળથી, તરત દેખાતા ફળની ઇચ્છાથી કોઈ કર્મ ક્યારેય ન કરવું. એવો માણસ શ્રદ્ધાહીન છે; અને શ્રદ્ધાહીનને ફળ મળતું નથી।

Verse 8

नापराधोस्ति देवस्य कर्मण्यपि तु निष्फले । यथोक्तकारिणां पुंसामिहैव फलदर्शनात्

કર્મ નિષ્ફળ જણાય તોય દેવમાં (શિવમાં) દોષ નથી; કારણ કે જે યથોક્ત રીતે આચરે છે, તેમને આ જ જીવનમાં ફળનું દર્શન થાય છે।

Verse 9

साधकः सिद्धमंत्रश्च निरस्तप्रतिबंधकः । विश्वस्तः श्रद्धधानश्च कुर्वन्नाप्नोति तत्फलम्

જે સાધક સિદ્ધમંત્રવાળો હોય, જેના વિઘ્નો દૂર થયા હોય, જે સ્થિર વિશ્વાસી અને શ્રદ્ધાવાન હોય—તે સાધના કરીને એ જ ફળ નિશ્ચિતપણે પામે છે।

Verse 10

अथवा तत्फलावाप्त्यै ब्रह्मचर्यरतो भवेत् । रात्रौ हविष्यमश्नीयात्पायसं वा फलानि वा

અથવા એ જ ફળની પ્રાપ્તિ માટે બ્રહ્મચર્યમાં રત રહે. રાત્રે માત્ર હવિષ્ય (શુદ્ધ યજ્ઞાહાર), અથવા પાયસ, કે ફળો જ ભોજન કરે।

Verse 11

हिंसादि यन्निषिद्धं स्यान्न कुर्यान्मनसापि तत् । सदा भस्मानुलिप्तां गस्सुवेषश्च शुचिर्भवेत्

હિંસા વગેરે જે નિષિદ્ધ હોય તે મનથી પણ ન કરવું. સદા ભસ્મલિપ્ત અંગો રાખવા, શૈવ અનુશાસન મુજબ સુંવેષ ધારણ કરવો અને શુચિ રહેવું।

Verse 12

इत्थमाचारवान्भूत्वा स्वानुकूले शुभे ऽहनि । पूर्वोक्तलक्षणे देशे पुष्पदामाद्यलंकृते

આ રીતે સદાચારવાન બની, પોતાને અનુકૂળ શુભ દિવસે, પૂર્વોક્ત લક્ષણવાળા સ્થાને, પુષ્પદામ વગેરે વડે અલંકૃત સ્થળે વિધિપૂર્વક પૂજામાં પ્રવૃત્ત થવું।

Verse 13

आलिप्य शकृता १ भूमिं हस्तमानावरां यथा । विलिखेत्कमले भद्रे दीप्यमानं स्वतेजसा

ગોબરથી ભૂમિ લીપી, હે ભદ્રે કમલે, હાથ-પ્રમાણનું કમળ (તે પર) આંકવું, જે પોતાના તેજથી દીપ્તિમાન હોય।

Verse 14

तप्तजांबूनदमयमष्टपत्रं सकेसरम् । मध्ये कर्णिकया युक्तं सर्वरत्नैरलंकृतम्

તે તપ્ત જાંબૂનદ સોનાથી બનાવેલું, કેસરયુક્ત અષ્ટદળ કમળ હતું; મધ્યમાં કર્ણિકાથી યુક્ત અને સર્વ રત્નોથી અલંકૃત હતું।

Verse 15

स्वाकारसदृशेनैव नालेन च समन्वितम् । तादृशे स्वर्णनिर्माणे कंदे सम्यग्विधानतः

તેને તેના જ આકારસમાન નાળથી યુક્ત કરવું; અને એ જ રીતે વિધાન મુજબ સોનાથી બનાવેલો કંદ પણ યોગ્ય રીતે તૈયાર કરવો।

Verse 16

तत्राणिमादिकं सर्वं संकल्प्य मनसा पुनः । रत्नजं वाथ सौवर्णं स्फटिकं वा सलक्षणम्

ત્યાં ફરી મનથી અણિમા વગેરે સર્વ સિદ્ધિઓનો સંકલ્પ કરવો; અને પછી લક્ષણયુક્ત પ્રતીક—રત્નમય, અથવા સોનાનું, કે શુદ્ધ સ્ફટિકનું—(રચવું/ભાવવું) જોઈએ।

Verse 17

तत्र माहेश्वरी कल्प्या मूर्तिर्मूर्तिमतः प्रभोः । चतुर्भुजा चतुर्वक्त्रा सर्वाभरणभूषिता

ત્યાં મૂર્તિમાન પ્રભુની પ્રગટ મૂર્તિ—માહેશ્વરી સ્વરૂપ—નું ધ્યાન કરવું જોઈએ. તે ચતુર્ભુજા, ચતુર્મુખી અને સર્વ આભૂષણોથી ભૂષિત છે.

Verse 18

शार्दूलचर्मवसना किंचिद्विहसितानना । वरदाभयहस्ता च मृगटंकधरा तथा

તેણીએ વ્યાઘ્રચર્મનું વસ્ત્ર ધારણ કર્યું હતું; મુખ પર મૃદુ, અલ્પ હાસ્ય હતું. એક હાથે વરદાન અને બીજા હાથે અભય આપતી, તેમજ મૃગચિહ્ન પણ ધારણ કરતી હતી.

Verse 19

अथ वाष्टभुजा चिंत्या चिंतकस्य यथारुचि । तदा त्रिशूलपरशुखड्गवज्राणि दक्षिणे

પછી ધ્યાનકર્તાની ઇચ્છા અને રુચિ મુજબ દેવીને અષ્ટભુજા રૂપે ધ્યાન કરવી; ત્યારે જમણા હાથોમાં ત્રિશૂલ, પરશુ, ખડ્ગ અને વજ્ર ધારણ કરે છે.

Verse 20

वामे पाशांकुशौ तद्वत्खेटं नागं च बिभ्रती । बालार्कसदृशप्रख्या प्रतिवक्त्रं त्रिलोचना

ડાબા હાથોમાં તે તેમ જ પાશ અને અંકુશ, તેમજ ખેટ (ઢાલ) અને નાગ ધારણ કરે છે. ઉદયમાન સૂર્ય સમી તેજસ્વી, તે ત્રિનેત્રા છે અને સર્વ દિશાઓ તરફ મુખ ધરાવે છે.

Verse 21

तस्याः पूर्वमुखं सौम्यं स्वाकारसदृशप्रभम् । दक्षिणं नीलजीमूतसदृशं घोरदर्शनम्

તેણીનું પૂર્વમુખ સૌમ્ય અને મંગલમય હતું, પોતાના દિવ્ય સ્વરૂપને અનુરૂપ તેજથી યુક્ત; પરંતુ દક્ષિણમુખ નિલા મેઘ સમાન, દર્શને ભયંકર હતું.

Verse 22

उत्तरं विद्रुमप्रख्यं नीलालकविभूषितम् । पश्चिमं पूर्णचंद्राभं सौम्यमिंदुकलाधरम्

ઉત્તરમુખ વિદ્રુમ (પ્રવાલ) સમું દીપ્ત હતું, નિલા વળાંકદાર અલકોથી વિભૂષિત; પશ્ચિમમુખ પૂર્ણચંદ્ર સમું ઉજ્જ્વલ, સૌમ્ય અને ચંદ્રકલા ધારણ કરનારું હતું.

Verse 23

तदंकमंडलारूढा शक्तिर्माहेश्वरी परा । महालक्ष्मीरिति ख्याता श्यामा सर्वमनोहरा

તેમના અંકમંડળ પર પરમ માહેશ્વરી શક્તિ આરુઢ હતી. તે ‘મહાલક્ષ્મી’ તરીકે ખ્યાત—શ્યામવર્ણા, સર્વ મનને મોહે તેવી.

Verse 24

मूर्तिं कृत्वैवमाकारां सकलीकृत्य च क्रमात् । मूर्तिमंतमथावाह्य यजेत्परमकारणम्

એ જ આકારની મૂર્તિ બનાવી, પછી ક્રમે કરીને તેનું સકલીકરણ (પ્રાણપ્રતિષ્ઠા) કરી, મૂર્તિમાન પ્રભુનું આવાહન કરીને પરમ કારણરૂપ શિવનું પૂજન કરવું.

Verse 25

स्नानार्थे कल्पयेत्तत्र पञ्चगव्यं तु कापिलम् । पञ्चामृतं च पूर्णानि बीजानि च विशेषतः

સ્નાનાર્થે ત્યાં કપિલા ગાયમાંથી પ્રાપ્ત પંચગવ્ય તૈયાર કરવું; તેમજ પંચામૃત, અને વિશેષ કરીને પૂર્ણ (અખંડ) ધાન્ય તથા બીજ પણ રાખવા.

Verse 26

पुरस्तान्मण्डलं कृत्वा रत्नचूर्णाद्यलंकृतम् । कर्णिकायां प्रविन्यस्येदीशानकलशं पुनः

આસનના આગળ રત્નચૂર્ણ વગેરે વડે અલંકૃત મંડળ બનાવી, તેની કર્ણિકામાં (મધ્યમાં) ફરી ઈશાન-કલશ સ્થાપિત કરવો.

Verse 27

सद्यादिकलशान्पश्चात्परितस्तस्य कल्पयेत् । ततो विद्येशकलशानष्टौ पूर्वादिवत्क्रमात्

પછી સદ્ય વગેરે કલશો તેને ચારે તરફ ગોઠવવા. ત્યારબાદ પૂર્વ દિશાથી આરંભ કરીને, પૂર્વવત્ ક્રમે વિદ્યેશ-કલશોના આઠ કલશ સ્થાપિત કરવા.

Verse 28

तीर्थाम्बुपूरितान्कृत्वा सूत्रेणावेष्ट्य पूर्ववत् । पुण्यद्रव्याणि निक्षिप्य समन्त्रं सविधानकम्

તીર્થજળથી તેમને ભરી, પૂર્વોક્ત વિધાન મુજબ સૂત્રથી વાળી બાંધી, મંત્રોચ્ચાર સહિત અને વિધિપૂર્વક અંદર પુણ્ય દ્રવ્યો સ્થાપિત કરવાં।

Verse 29

दुकूलाद्येन वस्त्रेण समाच्छाद्य समंततः । सर्वत्र मंत्रं विन्यस्य तत्तन्मंत्रपुरस्सरम्

દુકૂલ વગેરે ઉત્તમ વસ્ત્રથી સર્વ તરફથી ઢાંકી, પછી સર્વત્ર મંત્રવિન્યાસ કરવો—દરેક સ્થાને તે-તે મંત્રને પૂર્વે રાખીને।

Verse 30

स्नानकाले तु संप्राप्ते सर्वमङ्गलनिस्वनैः । पञ्चगव्यादिभिश्चैव स्नापयेत्परमेश्वरम्

સ્નાનકાળ પ્રાપ્ત થતાં, સર્વમંગલ ધ્વનિઓ વચ્ચે, પંચગવ્ય વગેરે પવિત્ર દ્રવ્યો વડે પરમેશ્વર (શિવ)ને સ્નાન કરાવવું।

Verse 31

ततः कुशोदकाद्यानि स्वर्णरत्नोदकान्यपि । गंधपुष्पादिसिद्धानि मन्त्रसिद्धानि च क्रमात्

ત્યારબાદ ક્રમશઃ કુશોદક વગેરે, સ્વર્ણ-રત્નથી સંસ્કારિત જળ પણ, તેમજ ગંધ-પુષ્પાદિથી સિદ્ધ અને મંત્રસિદ્ધ જળાદિનો પ્રયોગ કરવો।

Verse 32

उद्धृत्योद्धृत्य मन्त्रेण तैस्तैस्स्नाप्य महेश्वरम् । गंधं पुष्पादिदीपांश्च पूजाकर्म समाचरेत्

નિર્દિષ્ટ મંત્ર સાથે વારંવાર ઉઠાવી, તે-તે દ્રવ્યો વડે મહેશ્વરને સ્નાન કરાવવું; પછી ગંધ, પુષ્પ અને દીપ વગેરે અર્પણ કરીને વિધિપૂર્વક પૂજાકર્મ કરવું।

Verse 33

पलावरः स्यादालेप एकादशपलोत्तरः । सुवर्णरत्नपुष्पाणि शुभानि सुरभीणि च

લિંગ પર લેપ કરવા માટે ‘પલાવર’ પ્રમાણનું લેપ દ્રવ્ય હોય, જેમાં અગિયાર પલ વધુ હોય; તેમજ શુભ અને સુગંધિત સોનું, રત્નો અને પુષ્પો અર્પણ કરવાં।

Verse 34

नीलोत्पलाद्युत्पलानि बिल्वपत्राण्यनेकशः । कमलानि च रक्तानि श्वेतान्यपि च शंभवे

નીલોત્પલ વગેરે કમળપુષ્પો, અનેક બિલ્વપત્રો, તેમજ લાલ અને શ્વેત કમળો—આ બધું શંભુ (શિવ)ને અર્પણ કરવું।

Verse 35

कृष्णागुरूद्भवो धूपः सकर्पूराज्यगुग्गुलः । कपिलाघृतसंसिद्धा दीपाः कर्पूरवर्तिजाः

કૃષ્ણ અગરૂમાંથી બનેલો ધૂપ, જેમાં કપૂર, ઘી અને ગુગ્ગુલ મિશ્રિત હોય, અર્પણ કરવો; તેમજ કપિલા ગાયના ઘીથી સિદ્ધ, કપૂરની વાટવાળા દીવા પ્રજ્વલિત કરવા।

Verse 36

पञ्चब्रह्मषडंगानि पूज्यान्यावरणानि च । नैवेद्यः पयसा सिद्धः स गुडाज्यो महाचरुः

પંચબ્રહ્મના ષડંગો તથા આવરણોની પૂજા કરવી. નૈવેદ્યરૂપે દૂધમાં સિદ્ધ, ગોળ અને ઘીથી સમૃદ્ધ મહાચરુ અર્પણ કરવો।

Verse 37

पाटलोत्पलपद्माद्यैः पानीयं च सुगन्धितम् । पञ्चसौगंधिकोपेतं तांबूलं च सुसंस्कृतम्

પાટલ, નીલોત્પલ અને પદ્માદિથી સુગંધિત પીવાનું પાણી અર્પણ કરવું; તેમજ પંચસૌગંધિકથી યુક્ત, સુસંસ્કૃત તાંબૂલ પણ સમર્પિત કરવું।

Verse 38

सुवर्णरत्नसिद्धानि भूषणानि विशेषतः । वासांसि च विचित्राणि सूक्ष्माणि च नवानि च

તેમણે ખાસ કરીને સોનું અને રત્નોથી બનેલા આભૂષણો, તેમજ વિવિધ નકશાવાળા, સૂક્ષ્મ અને નવા વસ્ત્રો પણ અર્પણ કર્યા।

Verse 39

दर्शनीयानि देयानि गानवाद्यादिभिस्सह । जपश्च मूलमंत्रस्य लक्षः परमसंख्यया

ગાન-વાદ્ય વગેરે સાથે દર્શનીય અને મંગલ દાન-અર્પણો સમર્પિત કરવા જોઈએ. તેમજ મૂળમંત્રનો જપ પરમ સંખ્યાએ—એક લાખ—કરવો જોઈએ.

Verse 40

एकावरा त्र्युत्तरा च पूजा फलवशादिह । दशसंख्यावरो होमः प्रतिद्रव्यं शतोत्तरः

અહીં ઇચ્છિત ફળ અનુસાર પૂજા એકવાર અથવા ત્રણવાર અને એક વધારાની આવૃત્તિ સાથે કરી શકાય. હોમ દશગણ સંખ્યામાં વિહિત છે; અને દરેક દ્રવ્ય માટે એકસો એક વાર કરવો.

Verse 41

घोररूपश्शिवश्चिंत्यो मारणोच्चाटनादिषु । शिवलिंगे शिवाग्नौ च ह्यन्यासु प्रतिमासु च

મારણ, ઉચ્ચાટન વગેરે કર્મોમાં શિવના ઘોર સ્વરૂપનું ચિંતન કરવું—શિવલિંગમાં, શિવાગ્નિમાં, તેમજ અન્ય પ્રતિષ્ઠિત પ્રતિમાઓમાં પણ.

Verse 42

चिंत्यस्सौम्यतनुश्शंभुः कार्ये शांतिकपौष्टिके । आयसौ स्रुक्स्रुवौ कार्यौ मारणादिषु कर्मसु

શાંતિક અને પૌષ્ટિક (વૃદ્ધિ) કાર્યોમાં શંભુનું સૌમ્ય અને શુભ સ્વરૂપ ચિંતવું. પરંતુ મારણાદિ ઉગ્ર કર્મોમાં આહુતિની સ્રુક્-સ્રુવા લોખંડની બનાવવી.

Verse 43

तदन्यत्र तु सौवर्णौ शांतिकाद्येषु कृत्स्नशः । दूर्वया घृतगोक्षीरमिश्रया मधुना तथा

પરંતુ શાંતિ વગેરે અન્ય ક્રિયાઓમાં સંપૂર્ણ રીતે સોનાની (સામગ્રી/ઉપકરણો) વાપર કરવો; અને દુર્વા સાથે ઘી, ગાયના દૂધનું મિશ્રણ તથા મધ પણ અર્પણ કરવું.

Verse 44

चरुणा सघृतेनैव केवलं पयसापि वा । जुहुयान्मृत्युविजये तिलै रोगोपशांतये

મૃત્યુવિજય માટે ઘૃતમિશ્રિત ચરુથી, અથવા માત્ર દૂધથી પણ અગ્નિમાં આહુતિ આપવી. રોગશાંતિ માટે તલથી હોમ કરવો.

Verse 45

घृतेन पयसा चैव कमलैर्वाथ केवलैः । समृद्धिकामो जुहुयान्महादारिद्र्यशांतये

મહાદારિદ્ર્યશાંતિ માટે સમૃદ્ધિ ઇચ્છનારએ ઘૃત અને દૂધથી અગ્નિમાં આહુતિ આપવી; તેમજ માત્ર કમળપુષ્પોથી પણ આહુતિ અર્પણ કરવી.

Verse 46

जातीपुष्पेण वश्यार्थी जुहुयात्सघृतेन तु । घृतेन करवीरैश्च कुर्यादाकर्षणं द्विजः

વશીકરણ ઇચ્છનારએ ઘૃત સાથે જાતીપુષ્પ (ચમેલી) વડે અગ્નિમાં આહુતિ આપવી. અને દ્વિજ સાધકે ઘૃતમાં કરવીરપુષ્પ (કણેર) અર્પી આકર્ષણકર્મ કરવું.

Verse 47

तैलेनोच्चाटनं कुर्यात्स्तंभनं मधुना पुनः । स्तंभनं सर्षपेणापि लशुनेन तु पातनम्

તેલથી ઉચ્ચાટન કરવું, અને મધથી ફરી સ્તંભન. સરસવથી પણ સ્તંભન થાય છે, અને લસણથી પાતનકર્મ કરવામાં આવે છે.

Verse 48

ताडनं रुधिरेण स्यात्खरस्योष्ट्रस्य चोभयोः । मारणोच्चाटने कुर्याद्रोहिबीजैस्तिलान्वितैः

તાડનકર્મમાં ગધેડા અથવા ઊંટનું, અથવા બંનેનું મિશ્ર રક્ત પ્રયોગ કરવું. મારણ અને ઉચ્ચાટન માટે રોહી-બીજ તલ સાથે મિશ્ર કરી વિધિ કરવી.

Verse 49

विद्वेषणं च तैलेन कुर्याल्लांगलकस्य तु । बंधनं रोहिबीजेन सेनास्तंभनमेव च

વિદ્વેષ કરાવવાનું કર્મ તે તૈલથી કરવું. લાંગલકવિધિથી નિરોધ (રોક) સિદ્ધ થાય છે. રોહી-બીજથી બંધન થાય છે અને તેમ જ સેનાસ્તંભન પણ થાય છે.

Verse 50

रक्तसर्षपसंमिश्रैर्होमद्रव्यैरशेषतः । हस्तयंत्रोद्भवैस्तैलैर्जुहुयादाभिचारिके

આભિચારિક કર્મમાં લાલ સરસવ મિશ્રિત સર્વ હોમદ્રવ્યો દ્વારા પૂર્ણ રીતે આહુતિ આપવી; તેમજ હસ્તયંત્રથી કાઢેલા તૈલોની પણ અગ્નિમાં આહુતિ કરવી.

Verse 51

कटुकीतुषसंयुक्तैः कार्पासास्थिभिरेव च । सर्षपैस्तैलसंमिश्रैर्जुहुयादाभिचारिके

આભિચારિક કર્મમાં કટુકી તુષ સાથે સંયુક્ત દ્રવ્યો, કપાસના બીજ સાથે, અને તૈલમિશ્રિત સરસવ દ્વારા અગ્નિમાં આહુતિ આપવી.

Verse 52

ज्वरोपशांतिदं क्षीरं सौभाग्यफलदं तथा । सर्वसिद्धिकरो होमः क्षौद्राज्यदधिभिर्युतैः

ક્ષીર (દૂધ) જ્વર શમાવનારું અને સૌભાગ્યફળ આપનારું કહેવાયું છે. મધ, ઘી અને દહીંથી યુક્ત આહુતિઓ વડે કરાયેલ હોમ સર્વસિદ્ધિ કરનાર બને છે.

Verse 53

क्षीरेण तंदुलैश्चैव चरुणा केवलेन वा । शांतिकं पौष्टिकं वापि सप्तभिः समिदादिभिः

દૂધ અને ચોખા વડે, અથવા માત્ર ચરુ (સરળ હવિ) વડે પણ, સમિધ વગેરે સાત ઉપકરણો સાથે શાંતિક કે પૌષ્ટિક-વર્ધક હોમ વિધિપૂર્વક કરવો જોઈએ।

Verse 54

द्रव्यैर्विशेषतो होमे वश्यमाकर्षणं तथा । वश्यमाकर्षणं चैव श्रीपदं च विशेषतः

હોમમાં નિર્ધારિત વિશેષ દ્રવ્યો વડે કરવાથી વશ્યતા અને આકર્ષણનાં કર્મ સિદ્ધ થાય છે; અને આ વશ્ય-આકર્ષણ વિશેષરૂપે શ્રીપદ—સમૃદ્ધિ અને શુભ પ્રતિષ્ઠા—પ્રાપ્તિ સાથે જોડાયેલું છે।

Verse 55

बिल्वपत्रैस्तु हवनं शत्रोर्विजयदं तथा । समिधः शांतिकार्येषु पालाशखदिरादिकाः

બિલ્વપત્રોથી કરાયેલ હવન શત્રુવિજય આપે છે. અને શાંતિકર્મમાં પલાશ, ખદિર વગેરે સમિધો પ્રશસ્ત ગણાય છે।

Verse 56

करवीरार्कजाः क्रौर्ये कण्टकिन्यश्च विग्रहे । प्रशांतः शांतिकं कुर्यात्पौष्टिकं च विशेषतः

ક્રૂરતા ઊભી થાય ત્યારે કરવીર અને અર્ક-સંબંધિત ઉપાયો કરવા; અને વિગ્રહ-કલહમાં કાંટાવાળા (રક્ષાત્મક) ઉપાયો વિધેય છે. પરંતુ પ્રશાંત ભક્તે વિશેષરૂપે શાંતિકર્મ અને પૌષ્ટિકર્મ કરવું જોઈએ।

Verse 57

निर्घृणः क्रुद्धचित्तस्तु प्रकुर्यादाभिचारिकम् । अतीवदुरवस्थायां प्रतीकारांतरं न चेत्

નિર્દય અને ક્રોધચિત્ત માણસ પણ આભિચારિક (શત્રુપ્રયોગ) નો આશ્રય લઈ શકે—જ્યારે અતિ દુર્દશામાં બીજો કોઈ પ્રતિકાર ન રહે।

Verse 58

आततायिनमुद्दिश्य प्रकुर्यादाभिचारिकम् । स्वराष्ट्रपतिमुद्दिश्य न कुर्यादाभिचारिकम्

આતતાયીને ઉદ્દેશીને અભિચારકર્મ કરી શકાય; પરંતુ પોતાના રાજ્યના અધિપતિને ઉદ્દેશીને અભિચાર કરવો ન જોઈએ।

Verse 59

यद्यास्तिकस्सुधर्मिष्ठो मान्यो वा यो ऽपि कोपि वा । तमुद्दिश्यापि नो कुर्यादाततायिनमप्युत

કોઈ પણ વ્યક્તિ—આસ્તિક, અતિધર્મનિષ્ઠ અને માન્ય હોય તોય—તેને ઉદ્દેશીને પણ આતતાયીનું કર્મ ન કરવું, અને એવો પાપકર્મ કરાવવું પણ નહીં।

Verse 60

मनसा कर्मणा वाचा यो ऽपि कोपि शिवाश्रितः । स्वराष्ट्रपतिमुद्दिश्य शिवा श्रितमथापि वा

જે કોઈ મન, કર્મ અને વાણીથી શિવનો આશ્રય લે છે—પોતાના રાજ્યના અધિપતિને ઉદ્દેશીને હોય કે અન્ય શિવભક્તને—તે શિવની શરણમાં રહેલો ગણાય છે।

Verse 61

कृत्वाभिचारिकं कर्म सद्यो विनिपतेन्नरः । स्वराष्ट्रपालकं तस्माच्छिवभक्तं च कञ्चन

અભિચારકર્મ કરનાર મનુષ્ય તત્કાળ પતિત થાય છે; તેથી પોતાના રાજ્યના રક્ષકને તથા કોઈપણ શિવભક્તને અભિચારથી હાનિ ન કરવી।

Verse 62

न हिंस्यादभिचाराद्यैर्यदीच्छेत्सुखमात्मनः । अन्यं कमपि चोद्दिश्य कृत्वा वै मारणादिकम्

જે પોતાનું સુખ-કલ્યાણ ઇચ્છે છે, તેણે અભિચાર વગેરે દ્વારા કોઈને પણ હાનિ ન કરવી; અન્ય કોઈને ઉદ્દેશીને મારણાદિ કર્મ ક્યારેય ન કરવું।

Verse 63

पश्चात्तापेन संयुक्तः प्रायश्चित्तं समाचरेत् । बाणलिंगे ऽपि वा कुर्यान्निर्धनो धनवानपि

ખરા પશ્ચાત્તાપથી યુક્ત થઈને વિધિપૂર્વક પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ. નિર્ધન હોય કે ધનવાન, બાણલિંગ સમક્ષ પણ તે કરી શકાય છે.

Verse 64

स्वयंभूते ऽथ वा लिंगे आर्षके वैदिके ऽपि वा । अभावे हेमरत्नानामशक्तौ च तदर्जने

લિંગ સ્વયંભૂ હોય, ઋષિપરંપરા મુજબ સ્થાપિત હોય કે વૈદિક વિધાન મુજબ હોય—સોનું-રત્નો ન મળે અથવા તેને મેળવવાની શક્તિ ન હોય, તો પણ યથાશક્તિ પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 65

मनसैवाचरेदेतद्द्रव्यैर्वा प्रतिरूपकैः । क्वचिदंशे तु यः शक्तस्त्वशक्तः क्वचिदंशके

આ પૂજા માત્ર મનથી પણ કરી શકાય, અથવા દ્રવ્યો વડે, કે યોગ્ય પ્રતિસ્થાપકોથી. કોઈ એક અંગમાં સમર્થ હોય અને બીજા અંગમાં અસમર્થ; તેથી દરેક બાબતમાં યથાશક્તિ કરવું જોઈએ.

Verse 66

सो ऽपि शक्त्यनुसारेण कुर्वंश्चेत्फलमृच्छति । कर्मण्यनुष्ठिते ऽप्यस्मिन्फलं यत्र न दृश्यते

તે પણ પોતાની શક્તિ પ્રમાણે કરે તો નિશ્ચિત ફળ પામે છે. છતાં આ કર્મનું અનુષ્ઠાન કર્યા પછી પણ ક્યારેક તેનું ફળ તરત દેખાતું નથી.

Verse 67

द्विस्त्रिर्वावर्तयेत्तत्र सर्वथा दृश्यते फलम् । पूजोपयुक्तं यद्द्रव्यं हेमरत्नाद्यनुत्तमम्

તે અનુષ્ઠાનમાં બે-ત્રણ વાર પુનરાવર્તન કરવાથી ફળ નિશ્ચિત રીતે દેખાય છે. પૂજામાં વપરાતું ઉત્તમ સોનું, રત્ન વગેરે દ્રવ્ય શિવપૂજામાં પરમ પ્રભાવશાળી છે.

Verse 68

तत्सर्वं गुरवे दद्याद्दक्षिणां च ततः पृथक् । स चेन्नेच्छति तत्सर्वं शिवाय विनिवेदयेत्

તે સર્વ ગુરુને અર્પણ કરવું અને પછી અલગથી દક્ષિણા નિવેદન કરવી. જો ગુરુ સ્વીકારવા ઇચ્છે નહીં, તો તે બધું ભગવાન શિવને સમર્પિત કરવું.

Verse 69

अथवा शिवभक्तेभ्यो नान्येभ्यस्तु प्रदीयते । यः स्वयं साधयेच्छक्त्या गुर्वादिनिरपेक्षया

અથવા આ દાન માત્ર શિવભક્તોને જ આપવું, અન્યને નહીં. જે પોતાની શક્તિ પર આધાર રાખીને ગુરુ વગેરે માર્ગદર્શકોની પરવા કર્યા વિના સ્વયં સાધના કરવા લાગે, તે અયોગ્ય આચરણ કરે છે.

Verse 70

सो ऽप्येवमाचरेदत्र न गृह्णीयात्स्वयं पुनः । स्वयं गृह्णाति यो लोभात्पूजांगद्रव्यमुत्तमम्

તે પણ અહીં આ જ રીતે આચરણ કરે અને પછી પોતાના માટે કશુંય ન લે. જે લોભથી પૂજાના ઉત્તમ ઉપાંગ-દ્રવ્યો પોતે લઈ લે છે, તે ધર્મવિરુદ્ધ છે.

Verse 71

कांक्षितं न लभेन्मूढो नात्र कार्या विचारणा । अर्चितं यत्तु तल्लिंगं गृह्णीयाद्वा नवा स्वयम्

મૂઢ માણસ ઇચ્છિત ફળ પામતો નથી—અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી. તેથી જે લિંગ વિધિપૂર્વક અર્ચિત થયું હોય, તે જ ગ્રહણ કરવું; અથવા પોતે નવું લિંગ પૂજવું.

Verse 72

गृह्णीयाद्यदि तन्नित्यं स्वयं वान्यो ऽपि वार्चयेत् । यथोक्तमेव कर्मैतदाचरेद्यो ऽनपायतः

જો તે તે નિયમ/અનુષ્ઠાન ગ્રહણ કરીને નિત્ય પાળે—પોતે પૂજા કરે કે બીજાથી કરાવે—તો આ કર્મ યથોક્ત રીતે જ, કોઈ વિચ્છેદ વિના, આચરવું જોઈએ.

Verse 73

फलं व्यभिचरेन्नैवमित्यतः किं प्ररोचकम् । तथाप्युद्देशतो वक्ष्ये कर्मणः सिद्धिमुत्तमम्

જો કર્મનું ફળ આ રીતે કદી ભટકે નહીં, તો વધુ પ્રેરણા શા માટે? તેમ છતાં, યોગ્ય રીતે સમજવા અને પૂર્ણ કરવા માટે, હું સંક્ષેપમાં કર્મની પરમ સિદ્ધિ કહું છું.

Verse 74

अपि शत्रुभिराक्रांतो व्याधिभिर्वाप्यनेकशः । मृत्योरास्यगतश्चापि मुच्यते निरपायतः

શત્રુઓથી આક્રાંત હોય, અનેક રોગોથી પીડિત હોય, કે મૃત્યુના મુખમાં પણ પડ્યો હોય—શિવમાં શરણ લેતાં તે નિશ્ચયે અને નિર્ભય રીતે મુક્ત થાય છે.

Verse 75

पूजायते ऽतिकृपणो रिक्तो वैश्रवणायते । कामायते विरूपो ऽपि वृद्धो ऽपि तरुणायते

શિવપૂજાના પ્રભાવથી અતિ કৃপણ પણ પૂજ્ય બને છે; નિર્ધન પણ વૈશ્રવણ (કુબેર) સમાન બને છે. વિરૂપ પણ કામ્ય બને છે; વૃદ્ધ પણ જાણે તરુણ બને છે.

Verse 76

शत्रुर्मित्रायते सद्यो विरोधी किंकरायते । विषायते यदमृतं विषमप्यमृतायते

શત્રુ પણ તરત મિત્ર બની જાય છે, વિરોધી પણ સેવક બની જાય છે. જે અમૃત છે તે પણ વિષ સમાન લાગે, અને વિષ પણ અમૃત સમાન બને—આ બધું ચિત્તની સ્થિતિ પર આધારિત છે.

Verse 77

स्थलायते समुद्रो ऽपि स्थलमप्यर्णवायते । महीधरायते श्वभ्रं स च श्वभ्रायते गिरिः

સમુદ્ર પણ સ્થળ સમાન દેખાય છે અને સ્થળ પણ અર્ણવ સમાન લાગે છે. ખાડો પણ પર્વત સમાન જણાય છે અને એ જ પર્વત ખાડા સમાન—બંધ જીવ પર માયા એવી ઉલટફેરવાળી ભ્રાંતિ ઉત્પન્ન કરે છે.

Verse 78

पद्माकरायते वह्निः सरो वैश्वानरायते । वनायते यदुद्यानं तदुद्यानायते वनम्

તે વિપરીત અવસ્થામાં અગ્નિ કમળ-સરવર સમાન જણાય છે અને સરવર પ્રચંડ વૈશ્વાનર અગ્નિ સમાન લાગે છે. જે ઉદ્યાન છે તે વન સમાન દેખાય છે અને જે વન છે તે ઉદ્યાન સમાન જણાય છે.

Verse 79

सिंहायते मृगः क्षुद्रः सिंहः क्रीडामृगायते । स्त्रियो ऽभिसारिकायन्ते लक्ष्मीः सुचरितायते

યુગના ઉથલપાથલમાં નાનો મૃગ પણ સિંહ સમાન વર્તે છે અને સિંહ રમકડાં પ્રાણી સમાન થઈ જાય છે. સ્ત્રીઓ અભિસારિકા જેવી ગુપ્ત કામવૃત્તિમાં ભટકે છે, અને લક્ષ્મી તો સદાચાર તથા સુચરિત્રમાં જ સ્થિર રહે છે.

Verse 80

स्वैरप्रेष्यायते वाणी कीर्तिस्तु गणिकायते । स्वैराचारायते मेधा वज्रसूचीयते मनः

સ્વૈરાચારામાં પડતાં વાણી ભાડે રાખેલા સેવક જેવી બની જાય છે, અને કીર્તિ ગણિકા જેવી વેચાઉ થાય છે. મેધા ઉચ્છૃંખલ માર્ગ તરફ વળે છે, અને મન વજ્ર-સૂચી સમાન—કઠોર, તીક્ષ્ણ અને ભેદક—થઈ જાય છે.

Verse 81

महावातायते शक्तिर्बलं मत्तगजायते । स्तम्भायते समुद्योगैः शत्रुपक्षे स्थिता क्रिया

જ્યારે શક્તિ મહાવાવાઝોડા જેવી ઉગ્ર બને છે અને બળ મત્ત હાથી સમાન ઉછળે છે, ત્યારે ક્રિયા—જો શત્રુપક્ષમાં સ્થિર થાય—અતિશ્રમ અને ઉન્મત્ત પ્રયત્નોથી સ્તબ્ધ થઈ જડ બની જાય છે.

Verse 82

शत्रुपक्षायते ऽरीणां सर्व एव सुहृज्जनः । शत्रवः कुणपायन्ते जीवन्तोपि सबांधवाः

દ્વેષથી પીડિત વ્યક્તિને દરેક સુહૃદ પણ શત્રુપક્ષનો જ લાગે છે. અને શત્રુઓ—જીવતા હોવા છતાં, બંધુઓ સહિત—કુણપ સમાન તુચ્છ જણાય છે. આમ વૈરનું બંધન વિવેકને વિકૃત કરી જીવને શિવકૃપાથી દૂર બાંધી દે છે.

Verse 83

आपन्नो ऽपि गतारिष्टः स्वयं खल्वमृतायते । रसाय नायते नित्यमपथ्यमपि सेवितम्

આપત્તિમાં પડેલો પણ મનુષ્ય અરિષ્ટથી મુક્ત થાય છે; તે સ્વયં અમૃત સમાન બની જાય છે. પરંતુ જે અપથ્ય છે, તેને નિત્ય સેવન કરવાથી પણ તે કદી રસાયણ, જીવનદાયી અમૃત બનતું નથી.

Verse 84

अनिशं क्रियमाणापि रतिस्त्वभिनवायते । अनागतादिकं सर्वं करस्थामलकायते

અવિરત આચરણ કરવાથી પણ તે પ્રેમમય ભક્તિ સદા નવી જ રહે છે; અને ભવિષ્ય વગેરે સર્વ કંઈ હાથમાં ધરેલા આમળા ફળની જેમ સ્પષ્ટ જાણી શકાય છે.

Verse 85

यादृच्छिकफलायन्ते सिद्धयो ऽप्यणिमादयः । बहुनात्र किमुक्तेन सर्वकामार्थसिद्धिषु

અણિમા વગેરે યોગસિદ્ધિઓ પણ માત્ર યદૃચ્છા, ગૌણ ફળરૂપે પ્રાપ્ત થાય છે. અહીં વધુ શું કહીએ? સર્વ કામ્ય અર્થસિદ્ધિમાં (શિવકૃપા અને પૂજન) જ નિશ્ચિત પરિપૂર્ણતા આપે છે.

Verse 86

अस्मिन्कर्मणि निर्वृत्ते त्वनवाप्यं न विद्यते

આ પવિત્ર કર્માનુષ્ઠાન વિધિપૂર્વક પૂર્ણ થાય ત્યારે તારા માટે અપ્રાપ્ય એવું કશું રહેતું નથી.