आवरणपूजाविधानम् / The Procedure of Āvaraṇa (Enclosure) Worship

Verse 1

उपमन्युरुवाच । अनुक्तं चात्र पूजायाः कमलोपभयादिव । यत्तदन्यत्प्रवक्ष्यामि समासान्न तु विस्तरात्

ઉપમન્યુએ કહ્યું—અહીં પૂજામાં કમળ-અર્પણ વગેરે કેટલીક વાતો હજી કહેવાઈ નથી; તેથી જે બાકી છે તે હું સંક્ષેપમાં કહું છું, વિસ્તારે નહીં।

Verse 2

हविर्निवेदनात्पूर्वं दीपदानादनन्तरम् । कुर्यादावरणाभ्यर्चां प्राप्ते नीराजने ऽथ वा

નૈવેદ્ય અર્પણ કરતાં પહેલાં અને દીપદાન કર્યા પછી તરત, આવરણ-દેવતાઓની અર્ચના કરવી જોઈએ; અથવા નીરાજનનો સમય આવે ત્યારે પણ કરી શકાય।

Verse 3

तत्रेशानादिसद्यांतं रुद्राद्यस्त्रांतमेव च । शिवस्य वा शिवायाश्च प्रथमावरणे जपेत्

ત્યાં પ્રથમ આવરણમાં ઈશાનથી સદ્યોજાત સુધી જપ કરવો; તેમજ રુદ્રથી અસ્ત્ર સુધી પણ—શિવ માટે અથવા શિવા (દેવી) માટે।

Verse 4

ऐशान्यां पूर्वभागे च दक्षिणे चोत्तरे तथा । पश्चिमे च तथाग्नेय्यामैशान्यां नैरृते तथा

ઈશાન ખૂણે, પૂર્વ ભાગમાં, તેમજ દક્ષિણ અને ઉત્તરમાં; પશ્ચિમમાં પણ, અને આગ્નેયમાં, ફરી ઈશાનમાં તથા નૈઋત્યમાં—આ સર્વ દિશાઓમાં (વિન્યાસ/સ્થાપન) સમજવું।

Verse 5

वायव्यां पुनरैशान्यां चतुर्दिक्षु ततः परम् । गर्भावरणमाख्यातं मन्त्रसंघातमेव वा

વાયવ્યમાં ફરી ઈશાન్యంలో, અને ત્યારપછી ચારેય દિશાઓમાં ‘ગર્ભાવરણ’ કહેવાયું છે—અર્થાત્ મંત્રોના પવિત્ર સમૂહ અને વિન્યાસ જ.

Verse 6

हृदयाद्यस्त्रपर्यंतमथवापि समर्चयेत् । तद्बहिः पूर्वतः शक्रं यमं दक्षिणतो यजेत्

હૃદયથી અસ્ત્ર સુધી (મંત્રદેવતાઓનું) વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું—અથવા એ જ પૂર્ણ ક્રમમાં. તેના બહાર પૂર્વમાં શક્ર (ઇન્દ્ર) અને દક્ષિણમાં યમનું પૂજન કરવું.

Verse 7

वरुणं वारुणे भागे धनदं चोत्तरे बुधः । ईशमैशे ऽनलं स्वीये नैरृते निरृतिं यजेत्

પશ્ચિમ ભાગમાં વરુણનું અને ઉત્તરમાં ધનદ (કુબેર)નું પૂજન કરવું. ઈશાન్యంలో ઈશ (શિવ)નું, પોતાની દિશામાં અનલ (અગ્નિ)નું, અને નૈઋત્યમાં નિરૃતિનું પૂજન કરવું.

Verse 8

मारुते मारुतं विष्णुं नैरृते विधिमैश्वरे । बहिःपद्मस्य वज्राद्यान्यब्जांतान्यायुधान्यपि

વાયુદિશામાં (વાયવ્યમાં) મારુત (વાયુ)નું, નૈઋત્યમાં વિષ્ણુનું, અને ઐશ્વર્યદિશામાં (ઈશાન్యంలో) વિધિ (બ્રહ્મા)નું પૂજન કરવું. તેમજ બાહ્ય પદ્મમાં વજ્રાદિ અને અન્ય કમલજ આયુધોનું પણ પૂજન કરવું.

Verse 9

प्रसिद्धरूपाण्याशासु लोकेशानां क्रमाद्यजेत् । देवं देवीं च संप्रेक्ष्य सर्वावरणदेवताः

દિશાઓમાં લોકેશોના પ્રસિદ્ધ રૂપોનું ક્રમશઃ પૂજન કરવું. અને દેવ-દેવી (શિવ-શક્તિ)ને ધ્યાનમાં રાખીને, તેમના સર્વ આવરણ-દેવતાઓનું પણ પૂજન કરવું.

Verse 10

बद्धांजलिपुटा ध्येयाः समासीना यथासुखम् । सर्वावरणदेवानां स्वाभिधानैर्नमोयुतैः

યથાસુખ આસન પર બેસીને, અંજલિ બાંધી ધ્યાન કરવું. સર્વ આવરણ-દેવતાઓને તેમના પોતાના નામો સાથે ‘નમઃ’ કહી નમસ્કાર કરવો.

Verse 11

पुष्पैः संपूजनं कुर्यान्नत्वा सर्वान्यथाक्रमम् । गर्भावरणमेवापि यजेत्स्वावरणेन वा

યથાક્રમે સર્વને નમસ્કાર કરીને, પુષ્પોથી સંપૂર્ણ પૂજન કરવું. ગર્ભગૃહ અને તેના આવરણ-વર્તુળોને પણ પૂજવું—તેમના તેમના આવરણ (પરિવાર) સાથે અથવા પોતાના વિધાન મુજબ.

Verse 12

योगे ध्याने जपे होमे वाह्ये वाभ्यंतरे ऽपि वा । हविश्च षड्विधं देयं शुद्धं मुद्गान्नमेव च

યોગ, ધ્યાન, જપ, હોમ—બાહ્ય હોય કે આંતરિક—કોઈપણ ઉપાસનામાં ષડ્વિધ હવિ અર્પણ કરવું જોઈએ; તેમજ શુદ્ધ અન્ન, ખાસ કરીને સ્વચ્છ મુદગાન્ન (મૂંગનું અન્ન) પણ નિવેદન કરવું.

Verse 13

पायसं दधिसंमिश्रं गौडं च मधुनाप्लुतम् । एतेष्वेकमनेकं वा नानाव्यंजनसंयुतम्

પાયસ, દહીં-મિશ્રિત અન્ન, તથા ગોળથી બનેલા અને મધથી ભીંજવેલા મીઠા પદાર્થ—આમાંથી એક કે અનેક, નાનાં-નાનાં વ્યંજનો સાથે અર્પણ કરી શકાય.

Verse 14

गुडखंडन्वितं दद्यान्मथितं दधि चोत्तमम् । भक्ष्याण्यपूपमुख्यानि स्वादुमंति फलानि च

ગોળ અને ખાંડ સાથે મિશ્રિત મથેલું દહીં તથા ઉત્તમ દહીં અર્પણ કરવું. તેમજ ભક્ષ્ય—વિશેષ કરીને મીઠાં અપુપ (માલપુઆ વગેરે)—અને સુમધુર, મનોહર ફળો પણ નિવેદન કરવાં.

Verse 15

रक्तचन्दनपुष्पाढ्यं पानीयं चातिशीतलम् । मृदु एलारसाक्तं च खण्डं पूगफलस्य च

ફૂલો અને રક્તચંદનથી સમૃદ્ધ અતિશીતળ પીવાનું પાણી અર્પણ કરવું; તેમજ નરમ, એલચીની સુગંધવાળી મિશ્રી અને સોપારી-ફળના ટુકડાઓ પણ નિવેદન કરવાં।

Verse 16

शैलमेव सितं चूर्णं नातिरूक्षं न दूषितम् । कर्पूरं चाथ कंकोलं जात्यादि च नवं शुभम्

માત્ર સ્વચ્છ, સફેદ શૈલચૂર્ણ લેવું—તે ન બહુ સૂકું હોય, ન દૂષિત. તેની સાથે કપૂર, કંકોળ અને તાજાં, શુભ જાતી (ચમેલી) વગેરે સુગંધિત દ્રવ્યો પણ વાપરવા।

Verse 17

आलेपनं चन्दनं स्यान्मूलकाष्ठंरजोमयम् । कस्तूरिका कुंकुमं च रसो मृगमदात्मकः

શિવપૂજામાં આલેપન માટે ચંદન જ વિહિત છે—તેના મૂળકાષ્ઠ અને હૃદયકાષ્ઠના ચૂર્ણથી લેપ કરવો. કસ્તૂરી અને કુંકુમ પણ ઉપયોગી છે; અને સુગંધિ રસને મૃગમદસ્વરૂપ કહેવાયો છે।

Verse 18

पुष्पाणि सुरभीण्येव पवित्राणि शुभानि च । निर्गंधान्युग्रगंधानि दूषितान्युषितानि च

પુષ્પો સુગંધિત, પવિત્ર અને શુભ હોઈ શકે; તેમજ ગંધવિહિન, કઠોર દુર્ગંધવાળા, દૂષિત અથવા બાસી પણ હોઈ શકે—પૂજાના સંદર્ભમાં આ ભેદો જણાવાયા છે।

Verse 19

स्वयमेव विशीर्णानि न देयानि शिवार्चने । वासांसि च मृदून्येव तपनीयमयानि च

શિવાર્ચનમાં પોતે જ ફાટેલા કે જીર્ણ થયેલા વસ્ત્રો અર્પણ ન કરવા. તેના બદલે માત્ર નરમ, ઉત્તમ વસ્ત્રો અને શુદ્ધ સોનાથી બનેલા અર્પણો જ અર્પણ કરવા.

Verse 20

विद्युद्वलयकल्पानि भूषणानि विशेषतः । सर्वाण्येतानि कर्पूरनिर्यासागुरुचन्दनैः

વિશેષ કરીને આભૂષણો વીજળીના વળય જેવા ઘડાયા હતા; અને તે બધાં કપૂર, સુગંધિત નિર્યાસ, અગરુ તથા ચંદનથી સુવાસિત હતાં।

Verse 21

आधूपितानि पुष्पौघैर्वासितानि समंततः । चन्दनागुरुकर्पूरकाष्ठगुग्गुलुचूर्णिकैः

તે ચારેય તરફ પુષ્પરાશિઓથી ધૂપિત અને સુવાસિત હતાં; તેમજ ચંદન, અગરુ, કપૂર-કાષ્ઠ અને ગુગ્ગુલુના ચૂર્ણથી પણ પરિમળિત હતાં।

Verse 22

घृतेन मधुना चैव सिद्धो धूपः प्रशस्यते । कपिलासम्भवेनैव घृतेनातिसुगन्धिना

ઘી અને મધથી તૈયાર કરેલો ધૂપ અત્યંત પ્રશંસનીય કહેવાય છે; ખાસ કરીને કપિલા ગાયમાંથી મળેલા અતિસુગંધિત ઘીથી બનાવેલો।

Verse 23

नित्यं प्रदीपिता दीपाः शस्ताः कर्पूरसंयुताः । पञ्चगव्यं च मधुरं पयो दधि घृतं तथा

દીવા નિત્ય પ્રજ્વલિત રાખવા જોઈએ—કપૂરયુક્ત, અતિ ઉત્તમ। તેમજ મીઠું પંચગવ્ય અને દૂધ, દહીં તથા ઘી પણ અર્પણ કરવું જોઈએ।

Verse 24

कपिलासम्भवं शम्भोरिष्टं स्नाने च पानके । आसनानि च भद्राणि गजदंतमयानि च

શંભુ ભગવાનને સ્નાન અને આચમનમાં કપિલા ગાયથી ઉત્પન્ન દ્રવ્ય પ્રિય છે. તેમજ શુભ આસનો પણ અર્પણ કરવા, ભલે તે ગજદંતથી બનેલા હોય.

Verse 25

सुवर्णरत्नयुक्तानि चित्राण्यास्तरणानि च । मृदूपधानयुक्तानि सूक्ष्मतूलमयानि च

સુવર્ણ અને રત્નોથી યુક્ત, ચિત્રવિચિત્ર પાથરણાં અને આવરણો હતાં; તે નરમ હતાં, ગાદલા-તકિયાંથી સજ્જ, અને સૂક્ષ્મ કપાસથી બનેલાં હતાં.

Verse 26

उच्चावचानि रम्याणि शयनानि सुखानि च । नद्यस्समुद्रगामिन्या नटाद्वाम्भः समाहृतम्

ઉંચા-નીચા, વિવિધ અને રમ્ય શયન તથા સુખદ પલંગ હતાં; અને સમુદ્ર તરફ વહેતી નદીમાંથી ઘડામાં પાણી ભરી લાવવામાં આવ્યું હતું.

Verse 27

शीतञ्च वस्त्रपूतं तद्विशिष्टं स्नानपानयोः । छत्रं शशिनिभं चारु मुक्तादामविराजितम्

સ્નાન અને પાન માટે વિશેષ યોગ્ય, વસ્ત્રથી ગાળેલું શીતળ જળ અર્પણ કરવું; તેમજ ચંદ્ર સમું શ્વેત, મુક્તામાળાથી ઝગમગતું સુંદર છત્ર પણ આપવું.

Verse 28

नवरत्नचितं दिव्यं हेमदण्डमनोहरम् । चामरे च सिते सूक्ष्मे चामीकरपरिष्कृते

તેઓ નવરત્નખચિત દિવ્ય ચામર લાવ્યા, જે સુવર્ણ દંડથી અતિ મનોહર હતું; તેમજ સોનાથી અલંકૃત બે શ્વેત, સૂક્ષ્મ ચામર પણ લાવ્યા.

Verse 29

राजहंसद्वयाकारे रत्नदंडोपशोभिते । दर्पणं चापि सुस्निग्धं दिव्यगन्धानुलेपनम्

ત્યાં એક દિવ્ય દર્પણ હતું; રત્નજડિત દંડ રાજહંસોના યુગલના આકારથી શોભિત હતો. તે અત્યંત મસૃણ અને તેજસ્વી હતું તથા તેના પર દિવ્ય સુગંધિત લેપન કરેલું હતું.

Verse 30

समंताद्रत्नसञ्छन्नं स्रग्वैरैश्चापि भूषितम् । गम्भीरनिनदः शंखो हंसकुंदेन्दुसन्निभः

એ શંખ ચારે તરફ રત્નોથી ઢંકાયેલો હતો અને હારોથી પણ શોભિત હતો. તેનો નાદ ગಂಭીર હતો અને તે હંસ, કુન્દપુષ્પ તથા ચંદ્ર સમાન શ્વેત તેજથી ઝળહળતો હતો.

Verse 31

आस्वपृष्ठादिदेशेषु रत्नचामीकराचितः । काहलानि च रम्याणि नानानादकराणि च

વાહનોની પીઠ વગેરે ભાગોમાં રત્ન અને સોનાથી જડિત આભૂષણો હતાં. તેમજ મનોહર કાહલ (તૂર્ય) અને અનેક પ્રકારના નાદ ઉત્પન્ન કરનાર અન્ય વાદ્યો પણ હતાં.

Verse 32

सुवर्णनिर्मितान्येव मौक्तिकालंकृतानि च । भेरीमृदंगमुरजतिमिच्छपटहादयः

સોનાથી બનેલા અને મોતીથી અલંકૃત એવા વાદ્યો પણ હતાં—ભેરી, મૃદંગ, મુરજ, તિમિચ્છ, પટહ વગેરે।

Verse 33

समुद्रकल्पसन्नादाः कल्पनीयाः प्रयत्नतः । भांडान्यपि च रम्याणि पत्राण्यपि च कृत्स्नशः

પ્રયત્નપૂર્વક સમુદ્રગર્જના સમાન ગુંજતા નાદોની વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ; તેમજ રમ્ય વાસણો અને જરૂરી સર્વ પાંદડાં પણ સંપૂર્ણ રીતે તૈયાર કરવાં જોઈએ।

Verse 34

तदाधाराणि १ सर्वाणि सौवर्णान्येव साधयेत् । आलयं च महेशस्य शिवस्य परमात्मनः

તેના સર્વ આધાર સંપૂર્ણપણે સોનાના જ બનાવવામાં આવે; તેમજ મહેશ—પરમાત્મા શિવ—નું આલય (ગર્ભગૃહ) પણ તૈયાર કરવું.

Verse 35

राजावसथवत्कल्प्यं शिल्पशास्त्रोक्तलक्षणम् । उच्चप्राकारसंभिन्नं भूधराकारगोपुरम्

આ રાજનિવાસ સમાન રચવું, શિલ્પશાસ્ત્રમાં કહેલા લક્ષણોથી યુક્ત; ઊંચા પ્રાકારોથી ઘેરાયેલું અને પર્વતાકાર ગોપુરવાળું હોવું જોઈએ.

Verse 36

अनेकरत्नसंच्छन्नं हेमद्वारकपाटकम् । तप्तजांबूनदमयं रत्नस्तम्भशतावृतम्

તે અનેક રત્નોથી આવૃત હોય; તેના દ્વારકપાટ સોનાના હોય; તપ્ત જાંબૂનદ સોનાથી નિર્મિત, અને રત્નજડિત સૈકડો સ્તંભોથી ઘેરાયેલું હોય.

Verse 37

मुक्तादामवितानाढ्यं विद्रुमद्वारतोरणम् । चामीकरमयैर्दिव्यैर्मुकुटैः कुम्भलक्षणैः

તે મુક્તાહારના વિતાનોથી સમૃદ્ધ હતું અને તેના દ્વાર-તોરણો વિદ્રુમ (પ્રવાલ)ના બનેલા હતા. ઉપર કલશ-લક્ષણવાળા દિવ્ય સુવર્ણમય મુકુટસમાન શિખર-આભૂષણોથી તે વધુ શોભિત હતું.

Verse 38

अलंकृतशिरोभागमस्त्र २ आजेन चिह्नितम् । राजन्यार्हनिवासैश्च राजवीथ्यादिशोभितैः

તેનો અગ્રભાગ સુંદર રીતે અલંકૃત હતો અને તેમાં અજ (બકરો)ના ચિહ્નથી ચિહ્નિત બે અસ્ત્રોના નિશાન હતા. ઉપરાંત રાજન્યને યોગ્ય નિવાસો તથા રાજવીથીઓ અને અન્ય ભવ્ય માર્ગોથી તે શોભિત હતું.

Verse 39

प्रोच्छ्रितप्रांशुशिखरैः प्रासादैश्च समंततः । आस्थानस्थानवर्यैश्च स्थितैर्दिक्षु विदिक्षु च

ચારે તરફ ઊંચા અને પ્રાંશુ શિખરોવાળા પ્રાસાદો શોભતા હતા; અને દરેક દિશા તથા વિદિશામાં ઉત્તમ સભામંડપો અને શ્રેષ્ઠ આસ્થાન-સ્થાનો સ્થિત હતાં.

Verse 40

अत्यन्तालंकृतप्रांतमंतरावरणैरिव । उत्तमस्त्रीसहस्रैश्च नृत्यगेयविशारदैः

તેના પ્રાંગણો અત્યંત અલંકૃત જણાતા, જાણે આંતરિક આવરણોથી ઘેરાયેલા હોય; અને નૃત્ય-ગીતમાં નિપુણ એવી હજારો ઉત્તમ સ્ત્રીઓથી તે પરિપૂર્ણ હતું.

Verse 41

वेणुवीणाविदग्धैश्च पुरुषैर्बहुभिर्युतम् । रक्षितं रक्षिभिर्वीरैर्गजवाजिरथान्वितैः

તે વેણુ અને વીણા-વાદનમાં નિપુણ અનેક પુરુષોથી યુક્ત હતું; અને હાથી, ઘોડા તથા રથોથી સજ્જ એવા વીર રક્ષકો દ્વારા સુરક્ષિત હતું.

Verse 42

अनेकपुष्पवाटीभिरनेकैश्च सरोवरैः । दीर्घिकाभिरनेकाभिर्दिग्विदिक्षु विराजितम्

તે અનેક પુષ્પવાટિકાઓ, અનેક સરોવરો અને અનેક દીર્ઘિકાઓથી અલંકૃત થઈ, દિશા તથા વિદિશામાં સર્વત્ર વિરાજમાન હતું.

Verse 43

वेदवेदांततत्त्वज्ञैश्शिवशास्त्रपरायणैः । शिवाश्रमरतैर्भक्तैः शिवशास्त्रोक्तलक्षणैः

તે એવા ભક્તોથી સમન્વિત હતું, જે વેદ-વેદાંતના તત્ત્વજ્ઞ, શિવશાસ્ત્રમાં પરાયણ, શૈવ આશ્રમધર્મમાં રત, અને શિવશાસ્ત્રોક્ત લક્ષણોથી યુક્ત હતા.

Verse 44

शांतैः स्मितमुखैः स्फीतैः सदाचारपरायणैः । शैवैर्माहेश्वरैश्चैव श्रीमद्भिस्सेवितद्विजैः

તે સ્થાન શાંત, સ્મિતમુખ, સમૃદ્ધ અને સદાચારપરાયણ ભક્તો દ્વારા; શૈવો અને માહેશ્વરો દ્વારા; તેમજ ભાગ્યવાન લોકોની સેવામાં માન પામેલા દ્વિજ (બ્રાહ્મણો) દ્વારા સેવિત હતું.

Verse 45

एवमंतर्बहिर्वाथयथाशक्तिविनिर्मितैः । स्थाने शिलामये दांते दारवे चेष्टकामये

આ રીતે આંતરિક કે બાહ્ય રીતે, પોતાની શક્તિ મુજબ રચાયેલી રીતથી પૂજન કરવું જોઈએ. યોગ્ય સ્થાને—પથ્થર, દાંત (હાથીદાંત) અથવા લાકડાથી બનેલા (લિંગ)ને—પોતાના ઇષ્ટભાવ અને ભક્તિલક્ષ્ય મુજબ સ્થાપિત કરીને અર્ચના કરવી.

Verse 46

केवलं मृन्मये वापि पुण्यारण्ये ऽथ वा गिरौ । नद्यां देवालये ऽन्यत्र देशे वाथ गृहे शुभे

માત્ર સાદા માટીના (પ્રતિમા/વેદી)થી પણ હોય, અથવા પુણ્ય અરણ્યમાં, કે પર્વત પર; નદીકાંઠે, દેવાલયમાં, અથવા અન્ય કોઈ સ્થળે—અહીં સુધી કે શુભ ગૃહમાં પણ—શિવપૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 47

आढ्यो वाथ दरिद्रो वा स्वकां शक्तिमवंचयन् । द्रव्यैर्न्यायार्जितैरेव भक्त्या देवं समर्चयेत्

ધનવાન હોય કે ગરીબ, પોતાની શક્તિ છુપાવ્યા વિના, ન્યાયથી ઉપાર્જિત દ્રવ્યોથી જ ભક્તિપૂર્વક દેવનું પૂજન કરવું જોઈએ।

Verse 48

अथान्यायार्जितैश्चापि भक्त्या चेच्छिवमर्चयेत् । न तस्य प्रत्यवायो ऽस्ति भाववश्यो यतः प्रभुः

જો કોઈ અન્યાયથી ઉપાર્જિત દ્રવ્યોથી પણ ભક્તિપૂર્વક શિવની અર્ચના કરે, તો તે પૂજાથી વિનાશકારી પ્રત્યવાય થતો નથી; કારણ કે પ્રભુ ભાવના વશ છે।

Verse 49

न्यायार्जितैरपि द्रव्यैरभक्त्या पूजयेद्यदि । न तत्फलमवाप्नोति भक्तिरेवात्र कारणम्

ન્યાયથી કમાયેલાં દ્રવ્યો વડે પણ જો ભક્તિ વિના (શિવની) પૂજા કરવામાં આવે, તો તેનું ફળ મળતું નથી; કારણ કે અહીં કારણ માત્ર ભક્તિ જ છે.

Verse 50

भक्त्या वित्तानुसारेण शिवमुद्दिश्य यत्कृतम् । अल्पे महति वा तुल्यं फलमाढ्यदरिद्रयोः

ભક્તિથી, પોતાની ક્ષમતા મુજબ, શિવને ઉદ્દેશીને જે કંઈ કરવામાં આવે—તે અલ્પ હોય કે મહાન—ધનવાન અને ગરીબ બંનેને સમાન ફળ આપે છે.

Verse 51

भक्त्या प्रचोदितः कुर्यादल्पवित्तोपि मानवः । महाविभवसारोपि न कुर्याद्भक्तिवर्जितः

ભક્તિથી પ્રેરિત થઈ અલ્પધનવાળો માનવ પણ શિવપૂજા વગેરે કરવી જોઈએ; પરંતુ મહાવૈભવ ધરાવતો પણ ભક્તિવિહિન હોય તો તે કરવું ન જોઈએ।

Verse 52

सर्वस्वमपि यो दद्याच्छिवे भक्तिविवर्जितः । न तेन फलभाक्स स्याद्भक्तिरेवात्र कारणम्

ભક્તિવિહિન થઈ શિવને સર્વસ્વ દાન આપ્યો તોય તે સાચા ફળનો ભાગીદાર થતો નથી; અહીં કારણ માત્ર ભક્તિ જ છે।

Verse 53

न तत्तपोभिरत्युग्रैर्न च सर्वैर्महामखैः । गच्छेच्छिवपुरं दिव्यं मुक्त्वा भक्तिं शिवात्मकम्

અત્યંત ઉગ્ર તપોથી પણ અને સર્વ મહાયજ્ઞોથી પણ દિવ્ય શિવપુર પહોંચાતું નથી—જો શિવાત્મિક ભક્તિ ત્યજી દેવામાં આવે।

Verse 54

गुह्याद्गुह्यतरं कृष्ण सर्वत्र परमेश्वरे । शिवे भक्तिर्न संदेहस्तया भक्तो विमुच्यते

હે કૃષ્ણ! ગુહ્યમાં પણ અતિગુહ્ય આ છે—સર્વત્ર વ્યાપક પરમેશ્વર શિવમાં અચલ ભક્તિ. તેમાં સંદેહ નથી; એ ભક્તિથી ભક્ત મુક્ત થાય છે।

Verse 55

शिवमंत्रजपो ध्यानं होमो यज्ञस्तपःश्रुतम् । दानमध्ययनं सर्वे भावार्थं नात्र संशयः

શિવમંત્રજપ, ધ્યાન, હોમ, યજ્ઞ, તપ, શ્રુતિ-અધ્યયન, દાન અને શાસ્ત્રપાઠ—આ બધું, નિઃસંદેહ, શિવભાવમાં જ સાચો અર્થ પામે છે।

Verse 56

भावहीनो नरस्सर्वं कृत्वापि न विमुच्यते । भावयुक्तः पुनस्सर्वमकृत्वापि विमुच्यते

ભાવહીન મનુષ્ય બધું કરી લીધા છતાં મુક્ત થતો નથી; પરંતુ ભાવયુક્ત જન બધું ન કર્યાં છતાં મુક્ત થાય છે।

Verse 57

चांद्रायणसहस्रैश्च प्राजापत्यशतैस्तथा । मासोपवासैश्चान्यैश्च शिवभक्तस्य किं पुनः

હજાર ચાંદ્રાયણ વ્રતો, સો પ્રાજાપત્ય પ્રાયશ્ચિત્તો અને અન્ય માસોપવાસો—આ બધાથી પણ શિવભક્તની મહિમા તો કેટલી વિશેષ, શું કહીએ!

Verse 58

अभक्ता मानवाश्चास्मिंल्लोके गिरिगुहासु च । तपंति चाल्पभोगार्थं भक्तो भावेन मुच्यते

આ લોકમાં પર્વતો અને ગુફાઓમાં પણ અભક્ત મનુષ્યો અલ્પ ભોગ માટે તપ કરે છે; પરંતુ શિવમાં ભાવભક્તિ ધરાવતો ભક્ત મુક્ત થાય છે।

Verse 59

सात्त्विकं मुक्तिदं कर्म सत्त्वे वै योगिनः स्थिताः । राजसं सिद्धिदं कुर्युः कर्मिणो रजसावृताः

સત્ત્વમાં સ્થિત યોગીઓ સાત્ત્વિક કર્મ કરે છે, જે મુક્તિ આપે છે. પરંતુ રજોગુણથી આવૃત કર્મીઓ રાજસ કર્મ કરે છે, જે માત્ર સિદ્ધિ અને લૌકિક સિદ્ધિઓ આપે છે.

Verse 60

असुरा राक्षसाश्चैव तमोगुणसमन्विताः । ऐहिकार्थं यजन्तीशं नराश्चान्ये ऽपि तादृशाः

તમોગુણથી યુક્ત અસુરો અને રાક્ષસો ઐહિક હેતુ માટે ઈશનું યજન કરે છે; અને તેવી જ વૃત્તિ ધરાવતા અન્ય મનુષ્યો પણ એ જ હેતુથી તેમની આરાધના કરે છે.

Verse 61

तामसं राजसं वापि सात्त्विकं भावमेव च । आश्रित्य भक्त्या पूजाद्यं कुर्वन्भद्रं समश्नुते

ભાવ તામસ હોય, રાજસ હોય કે સાત્ત્વિક—જે ભક્તિનો આશ્રય લઈને પૂજા વગેરે કરે છે, તે મંગળ કલ્યાણ પામે છે.

Verse 62

यतः पापार्णवात्त्रातुं भक्तिर्नौरिव निर्मिता । तस्माद्भक्त्युपपन्नस्य रजसा तमसा च किम्

પાપના મહાસાગરથી તારવા માટે ભક્તિ નૌકાની જેમ રચાઈ છે. તેથી ભક્તિથી યુક્ત પુરુષ પર રજસ્ અને તમસ્ શું પ્રભાવ કરી શકે?

Verse 63

अन्त्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पतितो ऽपि वा । शिवं प्रपन्नश्चेत्कृष्ण पूज्यस्सर्वसुरासुरैः

હે કૃષ્ણ! કોઈ અંત્યજ, અધમ, મૂર્ખ કે પતિત હોય તોય—જો તે શિવને શરણ જાય, તો તે સર્વ દેવો અને અસુરો દ્વારા પણ પૂજ્ય બને છે.

Verse 64

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भक्त्यैव शिवमर्चयेत् । अभुक्तानां क्वचिदपि फलं नास्ति यतस्ततः

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી માત્ર ભક્તિ દ્વારા જ ભગવાન શિવની અર્ચના કરવી જોઈએ; કારણ કે ભક્તિ‑પૂજામાં ભાગ ન લેતાં લોકોને ક્યાંય કોઈ ફળ મળતું નથી।

Verse 65

वक्ष्याम्यतिरहस्यं ते शृणु कृष्ण वचो मम । वेदैश्शास्त्रैर्वेदविद्भिर्विचार्य सुविनिश्चितम्

હું તને પરમ રહસ્ય કહું છું—હે કૃષ્ણ, મારા વચન સાંભળ. વેદો અને શાસ્ત્રો દ્વારા, વેદવિદ્વાનોના વિચારથી, આ સુપરીક્ષિત થઈ દૃઢપણે નિશ્ચિત થયું છે।