शिवाचार्याभिषेकविधिः / Rite of Consecrating a Śiva-Teacher (Śivācārya Abhiṣeka)
અધ્યાય ૨૦માં સંસ્કારોથી શુદ્ધ અને પાશુપત-વ્રતનું પાલન કરનાર યોગ્ય શિષ્યને વિધિપૂર્વક શિવાચાર્ય પદે પ્રતિષ્ઠિત કરવાની અભિષેક-ક્રમાવળી વર્ણવાય છે. પૂર્વોક્ત રીતે મંડળ રચી પરમેશ્વરની પૂજા કરવામાં આવે છે. પાંચ કલશ દિશાઓમાં અને મધ્યમાં સ્થાપિત થાય છે—પૂર્વ/અગ્રમાં નિવૃત્તિ, પશ્ચિમમાં પ્રતિષ્ઠા, દક્ષિણમાં વિદ્યા, ઉત્તરમાં શાંતિ અને મધ્યમાં પરા—એ રીતે શૈવ શક્તિ/સ્તરોનું ન્યાસ કરીને. રક્ષાકર્મ, ધૈનવી મુદ્રા, મંત્રોથી કલશ-સંસ્કાર, આહુતિઓ અને અંતે પૂર્ણાહુતિ કરવામાં આવે છે. શિષ્યને માથું અનાવૃત રાખીને મંડળમાં પ્રવેશ કરાવી મંત્ર-તર્પણાદિ પૂર્વાંગ પૂર્ણ થાય છે. ત્યારબાદ આચાર્ય શિષ્યને આસન પર બેસાડી અભિષેક કરે છે, સકલીકરણ કરીને પંચકલા-રૂપનું બંધન/પ્રકાશન કરે છે અને શિષ્યને શિવને સમર્પિત કરે છે. નિવૃત્તિ-કલશથી ક્રમશઃ અભિષેક પછી આચાર્ય ‘શિવહસ્ત’ શિષ્યના મસ્તક પર મૂકી તેને શિવાચાર્ય તરીકે નિયુક્ત કરે છે. આગળ પૂજા, ૧૦૮ આહુતિઓનો હોમ અને અંતે પૂર્ણાહુતિથી સમાપ્તિ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । अथैवं संस्कृतं शिष्यं कृतपाशुपतव्रतम् । आचार्यत्वे ऽभिषिंचेत तद्योगत्वेन चान्यथा
ઉપમન્યુએ કહ્યું—આ રીતે સમ્યક્ સંસ્કારિત અને પાશુપત વ્રત ધારણ કરેલા શિષ્યને આચાર્યપદમાં અભિષેક કરવો; નહીંતર તેની યોગ્યતા મુજબ જ યોગવિધાન કરવું.
Verse 2
मण्डलं पूर्ववत्कृत्त्वा संपूज्य परमेश्वरम् । स्थापयत्पञ्चकलशान्दिक्षु मध्ये च पूर्ववत्
પૂર્વવત્ મંડળ રચીને પરમેશ્વર શિવની સમ્યક્ પૂજા કરી; પછી વિધાન મુજબ પાંચ કલશ દિશાઓમાં અને એક મધ્યમાં પૂર્વવત્ સ્થાપિત કરવો.
Verse 3
निवृत्तिं पुरतो न्यस्य प्रतिष्ठां पश्चिमे घटे । विद्यां दक्षिणतः शांतिमुत्तरे मध्यतः पराम्
નિવૃત્તિને આગળ સ્થાપી, પશ્ચિમના કલશમાં પ્રતિષ્ઠાને; દક્ષિણમાં વિદ્યાને, ઉત્તરમાં શાંતિને અને મધ્યમાં પરા શક્તિને સ્થાપિત કરવી.
Verse 4
कृत्वा रक्षादिकं तत्र बद्ध्वा मुद्रां च धैनवीम् । अभिमंत्र्य घटान्हुत्वा पूर्णांतं च यथा पुरा
ત્યાં રક્ષાદિ કર્મ કરીને અને ધૈનવી મુદ્રા બાંધીને, કલશોનું મંત્રોથી અભિમંત્રિત કરવું; પછી હવન કરીને પૂર્વવત્ પૂર્ણાહુતિ સુધી વિધાન પૂર્ણ કરવું.
Verse 5
प्रवेश्य मंडले शिष्यमनुष्णीषं च देशिकः । तर्पणाद्यं तु मंत्राणां कुर्यात्पूर्वावसानकम्
દેશિક (ગુરુ) શિષ્યને—માથું ઢાંક્યા વિના—મંડળમાં પ્રવેશ કરાવે; પછી તર્પણથી આરંભ કરીને મંત્રોના પૂર્વાવસાનક (પ્રારંભિક સમાપન) કર્મ કરે.
Verse 6
ततः संपूज्य देवेशमनुज्ञाप्य च पूर्ववत् । अभिषेकाय तं शिष्यमासनं त्वधिरोहयेत्
ત્યારબાદ દેવેશનું વિધિપૂર્વક સંપૂજન કરીને અને પૂર્વવત્ તેમની અનુજ્ઞા મેળવી, આચાર્ય અભિષેકાર્થે તે શિષ્યને વિધ્યાસન પર બેસાડે।
Verse 7
सकलीकृत्य तं पश्चात्कलापञ्चकरूपिणम् । न्यस्तमंत्रतनुं बद्ध्वा शिवं शिष्यं समर्पयेत्
પછી તેને પૂર્ણ કરીને—પંચકલારૂપ બનાવી—મંત્રન્યાસથી પવિત્ર દેહવાળા શિષ્યને બંધન આપી, તે શુભ શિષ્યને શિવને સમર્પિત કરવો।
Verse 8
ततो निवृत्तिकुंभादिघटानुद्धृत्य वै क्रमात् । मध्यमान्ताच्छिवेनैव शिष्यं तमभिषेचयत्
ત્યારબાદ નિવૃત્તિ-કુંભ વગેરે ઘટોને ક્રમથી ઉઠાવી, મધ્યથી અંત સુધી શિવે સ્વયં તે શિષ્યનો અભિષેક કર્યો।
Verse 9
शिवहस्तं समर्प्याथ शिशोः शिरसि देशिकः । शिवभावसमापन्नः शिवाचार्यं तमादिशेत्
પછી દેશિક શિશુના મસ્તક પર ‘શિવહસ્ત’ અર્પણ કરીને, શિવભાવમાં સ્થિત થઈ, તેને શિવાચાર્ય તરીકે નિયુક્ત કરે।
Verse 10
अथालंकृत्य तं देवमाराध्य शिवमण्डले । शतमष्टोत्तरं हुत्वा दद्यात्पूर्णाहुतिं ततः
પછી તે દેવને અલંકૃત કરીને શિવમંડળમાં વિધિપૂર્વક આરાધના કરે; અગ્નિમાં એકસો આઠ આહુતિઓ અર્પણ કરીને, ત્યારબાદ પૂર્ણાહુતિ આપે।
Verse 11
पुनः सम्पूज्य देवेशं प्रणम्य भुवि दंडवत् । शिरस्यंजलिमाधाय शिवं विज्ञापयेद्गुरुः
પછી ફરી દેવેશનું યથાવિધિ પૂજન કરીને, ભૂમિ પર દંડવત્ પ્રણામ કરી, અને શિરે અંજલિ ધારણ કરીને ગુરુ ભગવાન શિવને વિનયપૂર્વક વિનંતી કરે।
Verse 12
भगवंस्त्वत्प्रसादेन देशिकोयं मया कृतः । अनुगृह्य त्वया देव दिव्याज्ञास्मै प्रदीयताम्
હે ભગવન! તમારા પ્રસાદથી મેં આને દેશિક (યોગ્ય આચાર્ય) બનાવ્યો છે. હે દેવ! અનુકંપા કરીને તેને તમારી દિવ્ય આજ્ઞા—પવિત્ર અધિકાર અને માર્ગદર્શન—પ્રદાન કરો।
Verse 13
एवं विज्ञाप्य शिष्येण सह भूयः प्रणम्य च । शिवं शिवागमं दिव्यं पूजयेच्छिववद्गुरुः
આ રીતે શિષ્યને યોગ્ય રીતે નિવેદન કરીને, શિષ્ય સાથે ફરી પ્રણામ કરીને, શિવસમાન આચરણવાળા ગુરુએ શુભ ભગવાન શિવ તથા દિવ્ય શિવાગમનું પૂજન કરવું જોઈએ।
Verse 14
पुनः शिवमनुज्ञाप्य शिवज्ञानस्य पुस्तकम् । उभाभ्यामथ पाणिभ्यां दद्याच्छिष्याय देशिकः
ફરી ભગવાન શિવની અનુમતિ લઈને, દેશિક આચાર્યે શિવજ્ઞાનનું પુસ્તક શિષ્યને બંને હાથોથી ભક્તિપૂર્વક અર્પણ કરવું જોઈએ।
Verse 15
स ताम्मूर्ध्नि समाधाय विद्यां विद्यासनोपरि । अधिरोप्य यथान्यायमभिवंद्य समर्चयेत्
તે તે વિદ્યાને મસ્તક પર ધારણ કરીને, પછી વિદ્યાસન પર સ્થાપિત કરે; અને નિયમ મુજબ વંદન કરીને યોગ્ય રીતે પૂજન કરે।
Verse 16
अथ तस्मै गुरुर्दद्याद्राजोपकरणान्यपि । आचार्यपदवीं प्राप्तो राज्यं चापि यतो ऽर्हति
પછી ગુરુએ તેને રાજચિહ્નો તથા રાજોપકરણો પણ આપવાં જોઈએ; કારણ કે આચાર્યપદ પ્રાપ્ત કરેલો તે રાજ્યાધિકાર માટે પણ યોગ્ય બને છે।
Verse 17
अथानुशासनं कुर्यात्पूर्वैराचरितं यथा । यथा च शिवशास्त्रोक्तं यथा लोकेषु पूज्यते
પછી પૂર્વજોએ જેમ આચર્યું તેમ યોગ્ય અનુશાસન સ્થાપી અનુસરવું—જેમ શિવશાસ્ત્રમાં કહેલું છે અને જેમ લોકમાં પૂજ્ય તથા માન્ય છે।
Verse 18
शिष्यान्परिक्ष्य यत्नेन शिवशास्त्रोक्तलक्षणैः । संस्कृत्य च शिवज्ञानं तेभ्यो दद्याच्च देशिकः
શિવશાસ્ત્રમાં કહેલ લક્ષણો મુજબ શિષ્યોની યત્નપૂર્વક પરીક્ષા કરીને, દેશિકે તેમને વિધિપૂર્વક સંસ્કારિત અને શુદ્ધ કરી પછી તેમને શિવજ્ઞાન આપવું જોઈએ।
Verse 19
एवं सर्वमनायासं शौचं क्षांतिं दयां तथा । अस्पृहामप्यसूयां च यत्नेन च विभावयेत्
આ રીતે યત્નપૂર્વક, કષ્ટ વિના, શૌચ, ક્ષમા અને દયા; તેમજ લાલસારહિત સંતોષ અને ઈર્ષ્યારહિત મન—આ બધું વિકસાવવું જોઈએ।
Verse 20
इत्थमादिश्य तं शिष्यं शिवमुद्वास्य मंडलात् । शिवकुंभानलादींश्च सदस्यानपि पूजयेत्
આ રીતે શિષ્યને ઉપદેશ આપી, મંડળમાંથી શિવનું વિધિપૂર્વક ઉદ્વાસન કરીને; શિવ-કુંભ, પવિત્ર અગ્નિ તથા હાજર અન્ય સભ્યોનું પણ પૂજન કરવું જોઈએ।
Verse 21
युगपद्वाथ संस्कारान्कुर्वीत सगणो गुरुः । तत्र यत्र द्वयं वापि प्रयोगस्योपदिश्यते
ત્યારબાદ ગુરુ પોતાના ગણ-સહાયકો સાથે સંસ્કારો એકસાથે કરે, અથવા જેમ ઉપદેશિત હોય તેમ કરે. જ્યાં પ્રયોગમાં બે વિકલ્પો જણાવ્યા હોય, ત્યાં તે મુજબ આચરણ કરે.
Verse 22
तदादावेव कलशान्कल्पयेदध्वशुद्धिवत् । कृत्वा समयसंस्कारमभिषेकं विनाखिलम्
તેના આરંભમાં જ અધ્વશુદ્ધિ-વિધિ મુજબ કલશો ગોઠવવા. સમય-સંસ્કાર કરીને, પછી કોઈ પણ ભાગ છોડ્યા વિના સંપૂર્ણ અભિષેક કરવો.
Verse 23
समभ्यर्च्य शिवं भूयः कृत्वा चाध्वविशोधनम् । तस्मिन्परिसमाप्ते तु पुनर्देवं प्रपूजयेत्
ફરીથી વિધિપૂર્વક ભગવાન શિવની આરાધના કરીને અને અધ્વ-વિશોધન (માર્ગ-તત્ત્વોની શુદ્ધિ) કરી, તે પૂર્ણ થયા પછી ફરી દેવ શિવની પૂજા કરવી।
Verse 24
हुत्वा मंत्रन्तु संतर्प्य संदीप्याशास्य चेश्वरम् । समर्प्य मंत्रं शिष्यस्य पाणौ शेषं समापयेत्
હવન કરીને, મંત્ર-દેવતાને તૃપ્ત કરીને, અગ્નિ પ્રદીપ્ત કરીને અને ઈશ્વરને આવાહન કરી પ્રસન્ન કરીને, આચાર્ય શિષ્યના હાથમાં મંત્ર સમર્પિત કરે; પછી બાકી વિધિઓ પૂર્ણ કરે।
Verse 25
अथवा मंत्रसंस्कारमनुचिंत्याखिलं क्रमात् । अध्वशुद्धिं गुरुः कुर्यादभिषेकावसानिकम्
અથવા મંત્ર-સંસ્કારની સમગ્ર વિધિને ક્રમથી વિચારપૂર્વક કરીને, ગુરુ અધ્વ-શુદ્ધિ કરે અને તેનો અંત અભિષેકથી કરે।
Verse 26
तत्र यः शान्त्यतीतादिकलासु विहितो विधिः । स सर्वो ऽपि विधातव्यस्तत्त्वत्रयविशोधने
તે પ્રસંગે શાંતિથી માંડી અતીતા વગેરે કલાઓમાં જે વિધિ નિર્ધારિત છે, તે સર્વ વિધિ તત્ત્વત્રયની શુદ્ધિ માટે યથાવિધિ અવશ્ય કરવી જોઈએ।
Verse 27
शिवविद्यात्मतत्त्वाख्यं तत्त्वत्रयमुदाहृतम् । शक्तौ शिवस्ततो विद्यात्तस्यास्त्वात्मा समुद्बभौ
તત્ત્વત્રય ‘શિવ’, ‘વિદ્યા’ અને ‘આત્મા’ એમ કહેવાયું છે. જાણો કે શિવ શક્તિમાં સ્થિત છે; અને તે શક્તિમાંથી આત્મા પ્રકટ થાય છે।
Verse 28
शिवेन शांत्यतीताध्वा व्याप्तस्तदपरः परः । विद्यया परिशिष्टो ऽध्वा ह्यात्मना निखिलः क्रमात्
શિવ દ્વારા શાંતિથી પરેનો અધ્વા વ્યાપ્ત છે, અને તેના પરેનો પરમ પણ વ્યાપ્ત છે. વિદ્યાથી બાકી રહેલો અધ્વા ધારિત થાય છે; અને ક્રમશઃ સમગ્ર અધ્વા આત્માથી વ્યાપ્ત થાય છે।
Verse 29
दुर्लभं शांभवं मत्वा मंत्रमूलं मनीषिणः । शाक्तं शंसीत संस्कारं शिवशास्त्रार्थपारगाः
શાંભવ દીક્ષા દુર્લભ અને મંત્રનું મૂળ છે એમ જાણી, શિવશાસ્ત્રના અર્થમાં પારંગત મનીષીઓએ શાક્ત સંસ્કારની પણ પ્રશંસા કરવી જોઈએ।
Verse 30
इति ते सर्वमाख्यातं संस्काराख्यस्य कर्मणः । चातुर्विध्यमिदं कृष्ण किं भूय श्रोतुमिच्छसि
હે કૃષ્ણ, ‘સંસ્કાર’ નામના કર્મનું આ ચતુર્વિધ વિભાજન મેં તને સંપૂર્ણ રીતે કહી દીધું. હવે તું વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?
Frequently Asked Questions
A structured consecration/installation of a qualified disciple as an ācārya (Śivācārya), including maṇḍala worship, kalaśa स्थापना, sequential abhiṣeka, and homa with pūrṇāhuti.
They encode a graded Śaiva ontology/energy-map (kalā framework): Nivṛtti, Pratiṣṭhā, Vidyā, Śānti, and Parā, ritually “pouring” a staged transformation that culminates in central Parā and Śiva-bhāva.
Śiva-bhāva (assimilation to Śiva) and formal authorization as Śivācārya, enacted through mantra-tanu/nyāsa, abhiṣeka progression, and the sealing acts of homa and pūrṇāhuti.