षडध्व-शुद्धिः (Purification of the Six Adhvans / Sixfold Cosmic Path)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । अतः परं समावेक्ष्य गुरुः शिष्यस्य योग्यताम् । षडध्वशुद्धिं कुर्वीत सर्वबंधविमुक्तये

ઉપમન્યુએ કહ્યું—ત્યારબાદ ગુરુ શિષ્યની યોગ્યતા સારી રીતે તપાસીને, સર્વ બંધનોથી મુક્તિ માટે ષડધ્વ-શુદ્ધિ કરાવે।

Verse 2

कलां तत्त्वं च भुवनं वर्णं पदमतः परम् । मंत्रश्चेति समासेन षडध्वा परिपठ्यते

સંક્ષેપમાં ષડધ્વ આ રીતે પરિપાઠ થાય છે—કલા, તત્ત્વ, ભુવન, વર્ણ, પદ અને આ બધાથી પરે મંત્ર।

Verse 3

निवृत्त्याद्याः कलाः पञ्च कलाध्वा कथ्यते बुधैः । व्याप्ताः कलाभिरितरे त्वध्वानः पञ्च पञ्चभिः

નિવૃત્તિ વગેરે પાંચ કલાઓથી બનેલો ‘કલાધ્વ’ એમ વિદ્વાનો કહે છે. અન્ય પાંચ અધ્વાન પણ આ કલાઓથી પાંચ-પાંચ રીતે સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે.

Verse 4

शिवतत्त्वादिभूम्यंतं तत्त्वाध्वा समुदाहृतः । षड्विंशत्संख्ययोपेतः शुद्धाशुद्धोभयात्मकः

શિવતત્ત્વથી લઈને ભૂમિતત્ત્વ સુધી વિસ્તરેલો માર્ગ ‘તત્ત્વાધ્વ’ કહેવાય છે. તેમાં છવીસ તત્ત્વો છે અને તે શુદ્ધ, અશુદ્ધ તથા ઉભયાત્મક (મિશ્ર) સ્વરૂપનો છે.

Verse 5

आधाराद्युन्मनांतश्च भुवनाध्वा प्रकीर्तितः । विना भेदोपभेदाभ्यां षष्टिसंख्यासमन्वितः

આધારથી લઈને ઉન્મના સુધીનો માર્ગ ‘ભુવનાધ્વ’ કહેવાય છે. ભેદ-ઉપભેદ વિના ગણતાં તેની સંખ્યા સાઠ કહેવાય છે.

Verse 6

पञ्चाशद्रुद्ररूपास्तु वर्णा वर्णाध्वसंज्ञिताः । अनेकभेदसंपन्नः पदाध्वा समुदाहृतः

પચાસ અક્ષરો રુદ્રરૂપ છે અને ‘વર્ણાધ્વ’ તરીકે ઓળખાય છે. ‘પદાધ્વ’ અનેક ભેદો અને વૈવિધ્યોથી યુક્ત હોવાનું ઘોષિત છે.

Verse 7

सर्वोपमंत्रैर्मंत्राध्वा व्याप्तः परमविद्यया । यथा शिवो न तत्त्वेषु गण्यते तत्त्वनायकः

સર્વ ઉપમંત્રો સહિત મંત્રાધ્વ પરમવિદ્યાથી વ્યાપ્ત છે. સર્વ તત્ત્વોના નાયક હોવા છતાં શિવ તત્ત્વોમાં ગણાતા નથી.

Verse 8

मंत्राध्वनि न गण्येत तथासौ मंत्रनायकः । कलाध्वनो व्यापकत्वं व्याप्यत्वं चेतराध्वनाम्

મંત્રાધ્વને અલગ શ્રેણી તરીકે ગણવું નહીં; તેમ જ મંત્રનાયક પ્રભુ (શિવ) પણ (તત્ત્વોમાં) ગણાતા નથી. કલાધ્વ વ્યાપક છે, અન્ય અધ્વો વ્યાપ્ય છે.

Verse 9

न वेत्ति तत्त्वतो यस्य नैवार्हत्यध्वशोधनम् । षड्विधस्याध्वनो रूपं न येन विदितं भवेत्

જે તત્ત્વતઃ યથાર્થ જાણતો નથી, તે અધ્વશોધન માટે અયોગ્ય છે. અને જેને ષડ્વિધ અધ્વનું સ્વરૂપ જ જાણીતું નથી, તે પણ અયોગ્ય છે.

Verse 10

व्याप्यव्यापकता तेन ज्ञातुमेव न शक्यते । तस्मादध्वस्वरूपं च व्याप्यव्यापकतां तथा

તે (મર્યાદિત સાધન) દ્વારા વ્યાપ્ય-વ્યાપકનો સંબંધ જાણી શકાય નહીં. તેથી અધ્વનું સ્વરૂપ અને વ્યાપ્ય-વ્યાપકતાનું તત્ત્વ—બંને સમજવા જોઈએ.

Verse 11

यथावदवगम्यैव कुर्यादध्वविशोधनम् । कुंडमंडलपर्यंतं तत्र कृत्वा यथा पुरा

વિધિને યથાવત સમજીને અધ્વ-વિશોધન કરવું. ત્યાં કુંડ અને મંડલ સુધી પૂર્વ પરંપરા મુજબ તેમ જ કરવું।

Verse 12

द्विहस्तमानं कुर्वीत प्राच्यां कलशमंडलम् । ततः स्नातश्शिवाचार्यः सशिष्यः कृतनैत्यकः

પૂર્વ દિશામાં બે હાથના પ્રમાણનું કલશ-મંડળ તૈયાર કરવું. ત્યારબાદ સ્નાન કરીને નિત્યકર્મ પૂર્ણ કરી, શિષ્યসহ શિવાચાર્ય પૂજા-ક્રમ આરંભે.

Verse 13

प्रविश्य मंडलं शंभोः पूजां पूर्ववदाचरेत् । तत्राढकावरैस्सिद्धं तंदुलैः पायसं प्रभोः

શંભુના મંડળમાં પ્રવેશ કરીને પૂર્વવત્ વિધિથી પૂજા કરવી. ત્યાં પ્રભુ માટે સારી રીતે પકવેલા તંડુલોથી આઢક-આવર પ્રમાણનું પાયસ (ખીર) તૈયાર કરવું.

Verse 14

अर्धं निवेद्य होमार्थं शेषं समुपकल्पयेत् । पुरतः कल्पिते वाथ मंडले वर्णिमंडिते

તેનું અડધું ભાગ હોમ માટે નિવેદિત કરી, બાકી ભાગને વિધિપૂર્વક તૈયાર રાખવો. પછી આગળ, પવિત્ર વર્ણોથી શોભિત પૂર્વે તૈયાર કરેલા મંડળમાં (વિધિ આગળ ચલાવવી).

Verse 15

स्थापयेत्पञ्चकलशान्दिक्षु मध्ये च देशिकः । तेषु ब्रह्माणि मूलार्णैर्बिन्दुनादसमन्वितैः

દેશિક (આચાર્ય) પાંચ કલશ સ્થાપે—ચાર દિશાઓમાં અને એક મધ્યમાં. તે કલશોમાં બિંદુ-નાદયુક્ત મૂળાક્ષરો દ્વારા અધિષ્ઠાતૃ બ્રહ્મ-તત્ત્વોનું વિન્યાસ કરે.

Verse 16

नम आद्यैर्यकरांतैः कल्पयेत्कल्पवित्तमः । ईशानं मध्यमे कुंभे पुरुषं पुरतः स्थिते

પછી વિધિવિન્યાસમાં નિપુણ સાધકે ‘ન’થી શરૂ થઈ ‘ય’ સુધી અંત થનારા અક્ષરોનું માનસિક સ્થાપન કરવું. મધ્ય કુંભમાં ઈશાન (શિવ)નું ધ્યાન કરવું અને આગળ મૂકેલા કુંભમાં પુરુષ (પ્રભુનું શુદ્ધિકારક સ્વરૂપ)નું ચિંતન કરવું।

Verse 17

अघोरं दक्षिणे वामे वामं सद्यं च पश्चिमे । रक्षां विधाय मुद्रा च बद्ध्वा कुंभाभिमंत्रणम्

જમણી બાજુ ‘અઘોર’, ડાબી બાજુ ‘વામ’ અને પશ્ચિમમાં ‘સદ્ય’ મંત્ર સ્થાપી રક્ષાવિધાન કરવું. પછી યોગ્ય મુદ્રા બાંધી મંત્રથી કુંભનું અભિમંત્રાણ કરવું.

Verse 18

कृत्वा शिवानलैर्होमं प्रारभेत्यथा पुरा । यदर्धं पायसं पूर्वं होमार्थं परिकल्पितम्

શિવાગ્નિમાં હોમ કરીને પછી પૂર્વવત્ વિધિ આરંભ કરવો. અગાઉ હોમ માટે નક્કી કરાયેલ પાયસનો અડધો ભાગ હોમકાર્યમાં વાપરવો.

Verse 19

हुत्वा शिष्यस्य तच्छेषं भोक्तुं समुपकल्पयेत् । तर्पणांतं च मंत्राणां कृत्वा कर्म यथा पुरा

આહુતિ આપ્યા પછી જે શેષ રહે તે શિષ્યને પ્રસાદરૂપે ભોજન માટે તૈયાર કરવું. તેમજ મંત્રોના તર્પણાંત વિધાન કરીને પૂર્વવત્ પરંપરાનુસાર કર્મ કરવું.

Verse 20

हुत्वा पूर्णाहुतिं तेषां ततः कुर्यात्प्रदीपनम् । ओंकारादनु हुंकारं ततो मूलं फडंतकम्

તે કર્મોની પૂર્ણાહુતિ અર્પણ કરીને પછી પ્રદીપન (પ્રજ્વલન) કરવું. ઓંકાર પછી હુંકાર ઉચ્ચારવો; ત્યારબાદ ‘ફટ્’ અંતવાળો મૂળમંત્ર પ્રયોગ કરવો.

Verse 21

स्वाहांतं दीपने प्राहुरंगानि च यथाक्रमम् । तेषामाहुतयस्तिस्रो देया दीपनकर्मणि

દીપન-કર્મમાં અંગ-મંત્રો યથાક્રમે ‘સ્વાહા’ અંતે ઉચ્ચારવા કહેવામાં આવ્યા છે. તે અંગ-મંત્રો માટે દીપન-કર્મમાં ત્રણ આહુતિ આપવી જોઈએ।

Verse 22

मंत्रैरेकैकशस्तैस्तु विचिन्त्या दीप्तमूर्तयः । त्रिगुणं त्रिगुणी कृत्य द्विजकन्याकृतं सितम्

દરેક મંત્રને સો-સો વાર જપ કરીને દીપ્ત મૂર્તિઓનું ધ્યાન કરવું. પછી ત્રિગુણને ત્રિગુણી કરીને, દ્વિજકન્યા દ્વારા તૈયાર કરાયેલ શુદ્ધ શ્વેત દ્રવ્યનો ઉપયોગ કરવો।

Verse 23

सूत्रं सूत्रेण संमंत्र्य शिखाग्रे बंधयेच्छिशोः । चरणांगुष्ठपर्यंतमूर्ध्वकायस्य तिष्ठतः

એક સૂત્રને બીજા સૂત્રથી મંત્રાભિમંત્રિત કરીને બાળકની શિખાના અગ્રભાગે બાંધવું. બાળક દેહને સીધો રાખીને ઊભો રહે અને તે સૂત્ર પગના અંગૂઠા સુધી પહોંચે.

Verse 24

लंबयित्वा तु तत्सूत्रं सुषुम्णां तत्र योजयेत् । शांतया मुद्रयादाय मूलमंत्रेण मंत्रवित्

તે પવિત્ર સૂત્રને નીચે લટકાવી ત્યાં તેને સુષુમ્ણા નાડી સાથે જોડવું. પછી શાન્તા મુદ્રા ધારણ કરીને મંત્રવિદ્ મૂળમંત્રથી વિધિ કરવી.

Verse 25

हुत्वाहुतित्रयं तस्यास्सान्निध्यमुपकल्पयेत् । हृदि संताड्य शिष्यस्य पुष्पक्षेपेण पूर्ववत्

તેણી માટે ત્રિવિધ આહુતિ અર્પણ કરીને દેવીનું સાન્નિધ્ય સ્થાપિત કરવું. પછી શિષ્યના હૃદય પર સ્પર્શ/પ્રહાર કરીને અને પૂર્વવત્ પુષ્પક્ષેપ કરીને વિધિ પૂર્ણ કરવી.

Verse 26

चैतन्यं समुपादाय द्वादशांते निवेद्य च । सूत्रं सूत्रेण संयोज्य संरक्ष्यास्त्रेण वर्मणा

અંતઃચૈતન્યને એકત્ર કરીને દ્વાદશાંતમાં અર્પણ કરવું. પછી સૂત્રને સૂત્ર સાથે જોડીને, અસ્ત્ર-મંત્રરૂપ કવચથી તેનું રક્ષણ કરવું.

Verse 27

अवगुंठ्याथ तत्सूत्रं शिष्यदेहं विचिंतयेत् । मूलत्रयमयं पाशं भोगभोग्यत्वलक्षणम्

પછી તે યજ્ઞોપવીતને ઢાંકી શિષ્યના દેહનું પાશરૂપે ધ્યાન કરવું. તે ત્રણ મૂળ મલ (આણવ, માયીય, કાર્મ)થી બનેલો છે અને ભોક્તા તથા ભોગ્ય—બન્ને ભાવથી લક્ષણિત છે।

Verse 28

विषयेन्द्रियदेहादिजनकं तस्य भावयेत् । व्योमादिभूतरूपिण्यः शांत्यतीतादयः कलाः

વિષયો, ઇન્દ્રિયો અને દેહ વગેરેને ઉત્પન્ન કરનાર મૂળ કારણ તરીકે તેમનું ભાવન કરવું. વ્યોમાદિ ભૂતરূপ ધારણ કરનાર શાંતિ, અતીતા વગેરે કલાઓ તેમની જ વિભૂતિઓ છે।

Verse 29

सूत्रे स्वनामभिर्योज्यः पूज्यश्चैव नमोयुतैः । अथवा बीजभूतैस्तत्कृत्वा पूर्वोदितं क्रमात्

તેમને તેમના પોતાના નામ મુજબ સૂત્રમાં ગોઠવી, ‘નમઃ’યુક્ત નમસ્કારોથી પૂજન કરવું. અથવા તેમને બીજરূপ (બીજમંત્ર) બનાવી, પૂર્વોક્ત ક્રમ પ્રમાણે વિધિ કરવી।

Verse 30

ततो मलादेस्तत्त्वादौ व्याप्तिं समलोकयेत् । कलाव्याप्तिं मलादौ च हुत्वा संदीपयेत्कलाः

પછી મલથી આરંભ કરીને તત્ત્વો સુધીની વ્યાપ્તિનું સમ્યક્ અવલોકન કરવું. કલાઓની વ્યાપ્તિ મલ વગેરેમાં આહુતિરૂપે અર્પણ કરીને, કલાઓને પ્રજ્વલિત અને જાગૃત કરવી।

Verse 31

शिष्यं शिरसि संताड्य सूत्रं देहे यथाक्रमम् । शांत्यतीतपदे सूत्रं लाञ्छयेन्मंत्रमुच्चरन्

આચાર્ય શિષ્યના મસ્તકને સ્પર્શ કરીને, ક્રમ મુજબ તેના દેહ પર યજ્ઞોપવીત ધારણ કરાવે. મંત્રોચ્ચાર સાથે ‘શાંત્યતીત’ નામના સ્થાને સૂત્રને ચિહ્નિત કરી દૃઢ કરે—આ શિવકૃપાથી બંધનાતીત ગમનનું પ્રતીક છે.

Verse 32

एवं कृत्वा निवृत्त्यन्तं शांत्यतीतमनुक्रमात् । हुत्वाहुतित्रयं पश्चान्मण्डले च शिवं यजेत्

આ રીતે વિધિપૂર્વક ક્રમશઃ નિવૃત્તિના અંત સુધી અને શાંતિથી પરે સુધી કરી, પછી ત્રણ આહુતિઓ અર્પણ કરવી; ત્યારબાદ પવિત્ર મંડળમાં ભગવાન શિવની પૂજા કરવી।

Verse 33

देवस्य दक्षिणे शिष्यमुपवेश्योत्तरामुखम् । सदर्भे मण्डले दद्याद्धोमशिष्टं चरुं गुरुः

દેવના જમણા ભાગે શિષ્યને ઉત્તરમુખ બેસાડીને, દર્ભથી તૈયાર કરેલા મંડળમાં ગુરુ હોમ પછી બચેલો ચરુ (અન્ન-હવિ) આપવો જોઈએ।

Verse 34

शिष्यस्तद्गुरुणा दत्तं सत्कृत्य शिवपूर्वकम् । भुक्त्वा पश्चाद्द्विराचम्य शिवमन्त्रमुदीरयेत्

શિષ્યે ગુરુએ આપેલું પ્રથમ શિવને અર્પણ કરીને આદરપૂર્વક સ્વીકારવું; ભોજન પછી બે વાર આચમન કરીને શિવમંત્ર ઉચ્ચારવો।

Verse 35

अपरे मण्डले दद्यात्पञ्चगव्यं तथा गुरुः । सो ऽपि तच्छक्तितः पीत्वा द्विराचम्य शिवं स्मरेत्

બીજા મંડળમાં ગુરુ પંચગવ્ય પણ આપવો જોઈએ; શિષ્યે પણ પોતાની શક્તિ મુજબ તે પીીને, બે વાર આચમન કરીને ભગવાન શિવનું સ્મરણ કરવું।

Verse 36

तृतीये मण्डले शिष्यमुपवेश्य यथा पुरा । प्रदद्याद्दंतपवनं यथाशास्त्रोक्तलक्षणम्

ત્રીજા મંડળમાં, પૂર્વવત્ શિષ્યને બેસાડીને, આચાર્યે શાસ્ત્રોક્ત લક્ષણો મુજબ ‘દંતપવન’ (દાંત-શુદ્ધિ) સંસ્કાર આપવો.

Verse 37

अग्रेण तस्य मृदुना प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः । वाचं नियम्य चासीनश्शिष्यो दंतान्विशोधयेत्

તેના મૃદુ દંતકાષ્ઠના અગ્રભાગથી, પૂર્વમુખ અથવા ઉત્તરમુખ રહી, વાણીનો નિયમ રાખીને આસનસ્થ શિષ્યે દાંત શુદ્ધ કરવા જોઈએ।

Verse 38

प्रक्षाल्य दंतपवनं त्यक्त्वाचम्य शिवं स्मरेत् । प्रविशेद्देशिकादिष्टः प्रांजलिः शिवमण्डलम्

દંતકાષ્ઠ ધોઈને ત્યજી દે; પછી આચમન કરીને શિવનું સ્મરણ કર. દેશિકના આદેશથી, અંજલિ બાંધી શિવમંડળમાં પ્રવેશ કર।

Verse 39

त्यक्तं तद्दन्तपवनं दृश्यते गुरुणा यदि । प्रागुदक्पश्चिमे वाग्रे शिवमन्यच्छिवेतरम्

ગુરુ જો જુએ કે દંતપવન છૂટી ગયો છે, તો વાણીના અગ્રસ્થાને પૂર્વ-ઉત્તર-પશ્ચિમ દિશાઓમાં શિવને જોવો; અને શિવથી ભિન્ન જે છે તેને અશિવ માનવો।

Verse 40

अशस्ताशामुखे तस्मिन्गुरुस्तद्दोषशांतये । शतमर्धं तदर्धं वाजुहुयान्मूलमन्त्रतः

તે સમયે અશસ્ત દિશામુખે વિધિ શરૂ થઈ જાય તો, તે દોષશાંતિ માટે ગુરુએ મૂળમંત્રથી સો આહુતિ—અથવા અડધી, અથવા ફરી તેની અડધી—હવન કરવો।

Verse 41

ततः शिष्यं समालभ्य जपित्वा कर्णयोः शिवम् । देवस्य दक्षिणे भागे तं शिष्यमधिवासयेत्

ત્યારબાદ ગુરુ શિષ્યને નજીક લઈ તેના કાનમાં શિવમંત્રનો જપ કરે; પછી દેવના દક્ષિણ ભાગે તે શિષ્યને અધિવાસિત કરાવે।

Verse 42

अहतास्तरणास्तीर्णे स दर्भशयने शुचिः । मंत्रिते ऽन्तः शिवं ध्यायञ्शयीत प्राक्छिरा निशि

અહત (અખંડ) આસન પર પાથરેલી દર્ભશય્યા પર શુચિ રહી; મંત્રથી પવિત્ર કરીને, રાત્રે પૂર્વ તરફ શિર રાખી શયન કરવું અને અંતરમાં શિવનું ધ્યાન કરવું।

Verse 43

शिखायां बद्धसूत्रस्य शिखया तच्छिखां गुरुः । आबध्याहतवस्त्रेण तमाच्छाद्य च वर्मणा

ગુરુએ શિષ્યની શિખાને મસ્તક પર દોરાથી બાંધી દૃઢ કરી. પછી રક્ષાત્મક વસ્ત્ર અને કવચથી તેને ઢાંકી સુરક્ષિત કર્યો.

Verse 44

रेखात्रयं च परितो भस्मना तिलसर्षपैः । कृत्वास्त्रजप्तैस्तद्वाह्ये दिगीशानां बलिं हरेत्

ભસ્મ સાથે તલ અને સરસવ લઈને ચારે તરફ ત્રણ પવિત્ર રેખાઓ દોરવી. પછી તે નિશાન કરેલા ક્ષેત્રની બહાર—મંત્રજપથી પવિત્ર કરીને—દિશાધીશોને બલિ-આહુતિ અર્પણ કરવી.

Verse 45

शिष्यो ऽपि परतो ऽनश्नन्कृत्वैवमधिवासनम् । प्रबुध्योत्थाय गुरवे स्वप्नं दृष्टं निवेदयेत्

શિષ્ય પણ અલગ રહી અને અન્ન ન ગ્રહણ કરીને, આ રીતે અધિવાસન કરીને, જાગીને ઊઠ્યા પછી જોયેલું સ્વપ્ન ગુરુને નિવેદન કરવું.