मन्त्रसिद्ध्यर्थं गुरुपूजा–आज्ञा–पौरश्चर्यविधिः / Guru-Authorization, Offerings, and Puraścaraṇa for Mantra-Siddhi

Verse 1

ईश्वर उवाच । आज्ञाहीनं क्रियाहीनं श्रद्धाहीनं वरानने । आज्ञार्थं दक्षिणाहीनं सदा जप्तं च निष्फलम् । आज्ञासिद्धं क्रियासिद्धं श्रद्धासिद्धं ममात्मकम् । एवं चेद्दक्षिणायुक्तं मंत्रसिद्धिर्महत्फलम्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે વરાનને! ગુરુની આજ્ઞા વિના, વિધિ-ક્રિયા વિના અને શ્રદ્ધા વિના કરેલો જપ—સદા કરેલો હોય તોય—નિષ્ફળ છે; તેમજ ગુરુની આજ્ઞા પૂર્ણ કરવા માટે કરેલું કર્મ પણ જો દક્ષિણાવિહોણું હોય તો નિષ્ફળ છે. પરંતુ જ્યારે આજ્ઞા, ક્રિયા અને શ્રદ્ધા સિદ્ધ થાય, ત્યારે મંત્ર મારો જ સ્વરૂપ બને છે. અને આ રીતે દક્ષિણાસહિત હોય તો મંત્રસિદ્ધિ મહાફળ આપે છે।

Verse 3

उपगम्य गुरुं विप्रमाचार्यं तत्त्ववेदिनम् । जापितं सद्गुणोपेतं ध्यानयोगपरायणम् । तोषयेत्तं प्रयत्नेन भावशुद्धिसमन्वितः । वाचा च मनसा चैव कायेन द्रविणेन च

તત્ત્વજ્ઞ, આચાર્યરૂપ સિદ્ધ બ્રાહ્મણ ગુરુને નજીક જઈ—જે જપમાં સ્થિત, સદ્ગુણોથી યુક્ત અને ધ્યાનયોગમાં પરાયણ હોય—એવા ગુરુને શિષ્યે ભાવશુદ્ધિ સાથે પ્રયત્નપૂર્વક પ્રસન્ન કરવો; વાણીથી, મનથી, દેહસેવાથી અને દ્રવ્ય અર્પણથી।

Verse 5

आचार्यं पूजयेद्विप्रः सर्वदातिप्रयत्नतः । हस्त्यश्वरथरत्नानि क्षेत्राणि च गृहाणि च । भूषणानि च वासांसि धान्यानि च धनानि च । एतानि गुरवे दद्याद्भक्त्या च विभवे सति

દ્વિજ ભક્તે સદા પ્રયત્નપૂર્વક આચાર્યની પૂજા કરવી જોઈએ. સામર્થ્ય હોય ત્યારે ભક્તિથી ગુરુને હાથી, ઘોડા, રથ, રત્નો, ખેતર-ઘરો, આભૂષણ-વસ્ત્રો, ધાન્ય અને ધન વગેરે અર્પણ કરવું.

Verse 7

वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः । पश्चान्निवेद्य स्वात्मानं गुरवे सपरिच्छदम् । एवं संपूज्य विधिवद्यथाशक्तित्ववंचयन् । आददीत गुरोर्मंत्रं ज्ञानं चैव क्रमेण तु

જે આત્મસિદ્ધિ ઇચ્છે તે ધન બાબતે છલ ન કરે. પછી પોતાને, પોતાની સર્વ સામગ્રી સહિત, ગુરુને અર્પણ કરી વિધિપૂર્વક પૂજા કરે અને પોતાની શક્તિ છુપાવ્યા વિના; ત્યારબાદ ક્રમે ગુરુ પાસેથી મંત્ર અને મુક્તિદાયક જ્ઞાન ગ્રહણ કરે।

Verse 9

एवं तुष्टो गुरुः शिष्यं पूजकं वत्सरोषितम् । शुश्रूषुमनहंकारं स्नातं शुचिमुपोषितम् । स्नापयित्वा विशुद्ध्यर्थं पूर्णकुंभघृतेन वै । जलेन मन्त्रशुद्धेन पुण्यद्रव्ययुतेन च

આ રીતે તૃપ્ત થયેલા ગુરુએ તે શિષ્યને—જે એક વર્ષ સેવા કરનાર, પૂજક, અહંકારરહિત, સ્નાત, શુચિ અને ઉપવાસી હતો—શુદ્ધિ માટે સ્નાન કરાવ્યું; પૂર્ણકુંભના ઘીથી તથા મંત્રશુદ્ધ જળ અને પુણ્યદ્રવ્યયુક્ત જળથી।

Verse 11

अलंकृत्य सुवेषं च गंधस्रग्वस्त्रभूषणैः । पुण्याहं वाचयित्वा च ब्राह्मणानभिपूज्य च । समुद्रतीरे नद्यां च गोष्ठे देवालये ऽपि वा । शुचौ देशे गृहे वापि काले सिद्धिकरे तिथौ

સુગંધ, માળા, શુદ્ધ વસ્ત્રો અને ભૂષણોથી સુશોભિત થઈ ‘પુણ્યાહ’ પાઠ કરાવી બ્રાહ્મણોનું યથોચિત પૂજન કરવું. પછી સમુદ્રકાંઠે, નદીકાંઠે, ગોશાળામાં, અથવા દેવાલયમાં—અથવા કોઈપણ શુદ્ધ સ્થાને, ઘરે પણ—સિદ્ધિકારક સમય અને તિથિએ (શિવપૂજા) આરંભ કરવો।

Verse 13

नक्षत्रे शुभयोगे च सर्वदोषविवर्जिते । अनुगृह्य ततो दद्याज्ज्ञानं मम यथाविधि । स्वरेणोच्चारयेत्सम्यगेकांते ऽतिप्रसन्नधीः । उच्चार्योच्चारयित्वा तमावयोर्मंत्रमुत्तमम्

જ્યારે નક્ષત્ર અને શુભયોગ અનુકૂળ હોય અને સર્વ દોષોથી રહિત હોય, ત્યારે પ્રથમ અનુગ્રહ કરીને પછી વિધિ મુજબ મારું આ જ્ઞાન આપવું. એકાંતમાં, અતિ પ્રસન્ન બુદ્ધિથી, શુદ્ધ સ્વરે સમ્યક ઉચ્ચાર કરવો; અને પોતે જપ કરીને તથા શિષ્યથી જપ કરાવી, ગુરુ-શિષ્ય ઉભયનો તે પરમ ઉત્તમ મંત્ર પ્રદાન કરવો.

Verse 15

शिवं चास्तु शुभं चास्तु शोभनो ऽस्तु प्रियो ऽस्त्विति । एवं दद्याद्गुरुर्मंत्रमाज्ञां चैव ततः परम् । एवं लब्ध्वा गुरोर्मंत्रमाज्ञां चैव समाहितः । संकल्प्य च जपेन्नित्यं पुरश्चरणपूर्वकम्

“શિવમય થાઓ, શુભ થાઓ, શોભન થાઓ, પ્રિય થાઓ”—એમ કહી ગુરુ મંત્ર પ્રદાન કરે અને ત્યારબાદ આજ્ઞા પણ આપે. આ રીતે ગુરુનો મંત્ર અને આજ્ઞા મેળવી સાધક મનને સમાધાનમાં રાખી સંકલ્પ કરીને, પુરશ્ચરણાદિ નિયમો સાથે નિત્ય જપ કરે.

Verse 17

यावज्जीवं जपेन्नित्यमष्टोत्तरसहस्रकम् । अनन्यस्तत्परो भूत्वा स याति परमां गतिम् । जपेदक्षरलक्षं वै चतुर्गुणितमादरात् । नक्ताशी संयमी यस्स पौरश्चरणिकः स्मृतः

જીવન રહે ત્યાં સુધી દરરોજ અષ્ટોત્તર સહસ્ર (૧૦૦૮) વાર (શિવ)મંત્રનો જપ કરવો. અનન્ય ભાવથી તેમાં જ પરાયણ રહેનાર પરમ ગતિને પામે છે. આદરપૂર્વક મંત્રાક્ષરોનો એક લક્ષ જપ ચારગણો કરીને પૂર્ણ કરવો. જે સંયમી રહી માત્ર રાત્રે ભોજન કરે, તેને પુરશ્ચરણિક કહેવાય છે.

Verse 19

यः पुरश्चरणं कृत्वा नित्यजापी भवेत्पुनः । तस्य नास्ति समो लोके स सिद्धः सिद्धदो भवेत् । स्नानं कृत्वा शुचौ देशे बद्ध्वा रुचिरमानसम् । त्वया मां हृदि संचिंत्य संचिंत्य स्वगुरुं ततः

જે પુરશ્ચરણ કરીને ફરી નિત્ય જપ કરનાર બને, જગતમાં તેની સમાન કોઈ નથી; તે સિદ્ધ બને છે અને અન્યને સિદ્ધિ આપનાર પણ થાય છે. સ્નાન કરીને શુદ્ધ સ્થાને બેસી, મનને પ્રસન્ન અને સ્થિર કરીને, પહેલાં હૃદયમાં મારું ધ્યાન કર; પછી પોતાના ગુરુનું પણ ચિંતન કર.

Verse 21

उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा मौनी चैकाग्रमानसः । विशोध्य पञ्चतत्त्वानि दहनप्लावनादिभिः । मन्त्रन्यासादिकं कृत्वा सफलीकृतविग्रहः । आवयोर्विग्रहौ ध्यायन्प्राणापानौ नियम्य च

ઉત્તરમુખ કે પૂર્વમુખ થઈ, મૌન ધારણ કરીને એકાગ્ર મન રાખવું. દહન, પ્લાવન વગેરે રીતોથી પંચતત્ત્વોને શુદ્ધ કરવું. મંત્રન્યાસ આદિ કરીને દેહ/વિગ્રહને સાધનામાં સફળ બનાવી, ઉપાસક અને ભગવાન—બન્નેના દિવ્ય વિગ્રહનું ધ્યાન કરવું તથા પ્રાણ-અપાનનું નિયમન કરવું.

Verse 23

विद्यास्थानं स्वकं रूपमृषिञ्छन्दो ऽधिदैवतम् । बीजं शक्तिं तथा वाक्यं स्मृत्वा पञ्चाक्षरीं जपेत् । उत्तमं मानसं जाप्यमुपांशुं चैवमध्यमम् । अधमं वाचिकं प्राहुरागमार्थविशारदाः

મંત્રનું વિદ્યાસ્થાન, પોતાનું સ્વરૂપ, ઋષિ, છંદ અને અધિદેવતા—તથા બીજ, શક્તિ અને વાક્ય—સ્મરીને પંચાક્ષરીનો જપ કરવો જોઈએ. જપમાં ઉત્તમ માનસ, મધ્યમ ઉપાંશુ અને અધમ વાચિક—એવું આગમાર્થવિશારદો કહે છે।

Verse 25

उत्तमं रुद्रदैवत्यं मध्यमं विष्णुदैवतम् । अधमं ब्रह्मदैवत्यमित्याहुरनुपूर्वशः । यदुच्चनीचस्वरितैःस्पष्टास्पष्टपदाक्षरैः । मंत्रमुच्चारयेद्वाचा वाचिको ऽयं जपस्स्मृतः

ક્રમશઃ તેઓ કહે છે—ઉત્તમ જપનું અધિદૈવત રુદ્ર; મધ્યમનું અધિદૈવત વિષ્ણુ; અને અધમનું અધિદૈવત બ્રહ્મા. જ્યારે ઊંચા-નીચા-સ્વરિત સ્વરો સાથે, સ્પષ્ટ કે અસ્પષ્ટ પદ-અક્ષરો સહિત, વાણીથી મંત્ર ઉચ્ચારાય, ત્યારે તેને ‘વાચિક જપ’ કહેવાય છે।

Verse 27

जिह्वामात्रपरिस्पंदादीषदुच्चारितो ऽपि वा । अपरैरश्रुतः किंचिच्छ्रुतो वोपांशुरुच्यते । धिया यदक्षरश्रेण्या वर्णाद्वर्णं पदात्पदम् । शब्दार्थचिंतनं भूयः कथ्यते मानसो जपः

જે જપ માત્ર જિહ્વાના અલ્પ સ્પંદનથી થોડો ઉચ્ચારાય, અન્યને ન સંભળાય અને પોતાને પણ ક્ષીણ રીતે સંભળાય, તેને ઉપાંશુ જપ કહે છે. અને જ્યારે મનમાં અક્ષરશ્રેણીને વર્ણે-વર્ણ, પદે-પદ ફરી ફરી અનુસરી શબ્દ તથા અર્થ બંનેનું ચિંતન થાય, તેને માનસ જપ કહેવાય છે.

Verse 29

वाचिकस्त्वेक एव स्यादुपांशुः शतमुच्यते । साहस्रं मानसः प्रोक्तः सगर्भस्तु शताधिकः । प्राणायामसमायुक्तस्सगर्भो जप उच्यते । आद्यंतयोरगर्भो ऽपि प्राणायामः प्रशस्यते

જપોમાં વાચિક જપ એક ગણાય છે; ઉપાંશુ જપને શતગણું કહે છે; અને માનસ જપને સહસ્રગણું જાહેર કર્યું છે. પ્રાણાયામ સાથે કરાયેલ જપ ‘સગર્ભ’ કહેવાય છે અને તે શતથી પણ અધિક શ્રેષ્ઠ ફળ આપે છે. જપના આરંભ અને અંતે કરાયેલ ‘અગર્ભ’ પ્રાણાયામ પણ પ્રશંસનીય છે.

Verse 31

चत्वारिंशत्समावृत्तीः प्राणानायम्य संस्मरेत् । मंत्रं मंत्रार्थविद्धीमानशक्तः शक्तितो जपेत् । पञ्चकं त्रिकमेकं वा प्राणायामं समाचरेत् । अगर्भं वा सगर्भं वा सगर्भस्तत्र शस्यते

ચાળીસ સમાવૃત્તિઓથી પ્રાણનું નિયંત્રણ કરીને (પરમેશ્વરનું) સ્મરણ કરવું. મંત્રાર્થ જાણનાર બુદ્ધિમાન સાધક સંપૂર્ણ સમર્થ ન હોય તો પણ પોતાની શક્તિ મુજબ મંત્રજપ કરે. પ્રાણાયામ પાંચ, ત્રણ અથવા એકના સમૂહમાં પણ કરી શકાય. અગર્ભ હોય કે સગર્ભ, અહીં સગર્ભ સાધના વિશેષ પ્રશંસનીય છે.

Verse 33

सगर्भादपि साहस्रं सध्यानो जप उच्यते । एषु पञ्चविधेष्वेकः कर्तव्यः शक्तितो जपः । अङ्गुल्या जपसंख्यानमेकमेवमुदाहृतम् । रेखयाष्टगुणं विद्यात्पुत्रजीवैर्दशाधिकम्

સગર્ભ કરતાં પણ સહસ્રગણું જે જપ ધ્યાનসহ થાય, તેને ‘સધ્યાન જપ’ કહે છે. આ પાંચ પ્રકારના જપોમાંથી પોતાની શક્તિ મુજબ એક જપ કરવો જોઈએ. જપની ગણતરીમાં આંગળીઓથી ગણવું એક માન છે; રેખા દોરીને ગણવું આઠગણું; અને પુત્રજીવની માળાથી ગણવું તેનાથી દસ વધુ માનવામાં આવ્યું છે.

Verse 35

शतं स्याच्छंखमणिभिः प्रवालैस्तु सहस्रकम् । स्फटिकैर्दशसाहस्रं मौक्तिकैर्लक्षमुच्यते । पद्माक्षैर्दशलक्षन्तु सौवर्णैः कोटिरुच्यते । कुशग्रंथ्या च रुद्राक्षैरनंतगुणितं भवेत्

શંખમણિની માળાથી શતગણું, પ્રવાળથી સહસ્રગણું કહેવાયું છે. સ્ફટિકથી દશસહસ્રગણું અને મૌક્તિક (મોતી)થી લક્ષગણું કહે છે. પદ્માક્ષ (કમળબીજ)થી દશલક્ષગણું અને સુવર્ણથી કોટિગણું જણાવાયું છે. પરંતુ કુશ-ગ્રંથીથી ગાંઠેલી રુદ્રાક્ષમાળાથી ફળ અનંતગણું વધે છે.

Verse 37

त्रिंशदक्षैः कृता माला धनदा जपकर्मणि । सप्तविंशतिसंख्यातैरक्षैः पुष्टिप्रदा भवेत् । पञ्चविंशतिसंख्यातैः कृता मुक्तिं प्रयच्छति । अक्षैस्तु पञ्चदशभिरभिचारफलप्रदा

ત્રીસ મણકાની માળા જપકર્મમાં ધન આપે છે. સત્તાવીસ મણકાની માળા પુષ્ટિ અને સમૃદ્ધિ આપે છે. પચ્ચીસ મણકાની માળા મોક્ષ આપે છે. પરંતુ પંદર મણકાની માળા અભિચાર (વશીકરણાદિ) કર્મનું ફળ આપે છે.

Verse 39

अंगुष्ठं मोक्षदं विद्यात्तर्जनीं शत्रुनाशिनीम् । मध्यमां धनदां शांतिं करोत्येषा ह्यनामिका । अष्टोत्तरशतं माला तत्र स्यादुत्तमोत्तमा । शतसंख्योत्तमा माला पञ्चाशद्भिस्तु मध्यमा

અંગૂઠાને મોક્ષદાતા અને તર્જનીને શત્રુનાશિની જાણવી. મધ્યમા આંગળી ધનદાયિની છે, અને અનામિકા નિશ્ચયે શાંતિ કરે છે. આ સાધનામાં ૧૦૮ મણકાની માળા સર્વોત્તમ; ૧૦૦ મણકાની માળા ઉત્તમ, અને ૫૦ મણકાની માળા મધ્યમ કહેવાય છે.

Verse 41

चतुः पञ्चाशदक्षैस्तु हृच्छ्रेष्ठा हि प्रकीर्तिता । इत्येवं मालया कुर्याज्जपं कस्मै न दर्शयेत् । कनिष्ठा क्षरिणी प्रोक्ता जपकर्मणि शोभना । अंगुष्ठेन जपेज्जप्यमन्यैरंगुलिभिस्सह

ચોપન મણકાની માળા હૃદયપ્રિય અને શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે. એવી માળાથી જપ કરવો અને તેને કોઈને પણ દેખાડવી નહીં. નાની આંગળી ‘ક્ષરિણી’ કહેવાય છે; જપકર્મમાં તે શોભતી નથી. તેથી અંગૂઠાથી, અન્ય આંગળીઓ સાથે (નાની આંગળી વિના) મંત્રગણના કરવી.

Verse 43

अंगुष्ठेन विना जप्यं कृतं तदफलं यतः । गृहे जपं समं विद्याद्गोष्ठे शतगुणं विदुः । पुण्यारण्ये तथारामे सहस्रगुणमुच्यते । अयुतं पर्वते पुण्ये नद्यां लक्षमुदाहृतम्

અંગૂઠા વિના કરેલો જપ નિષ્ફળ બને છે. ઘરમાં કરેલો જપ સામાન્ય ફળ આપે છે; ગોશાળામાં તે સોગણું કહેવાય છે. પુણ્ય અરણ્યમાં તથા પવિત્ર ઉપવનમાં તે હજારગણું કહેવાય છે. પુણ્ય પર્વત પર દસ હજારગણું, અને નદીના કાંઠે અથવા નદીના જળમાં લાખગણું ફળ જણાવાયું છે.

Verse 45

कोटिं देवालये प्राहुरनन्तं मम सन्निधौ । सूर्यस्याग्नेर्गुरोरिंदोर्दीपस्य च जलस्य च । विप्राणां च गवां चैव सन्निधौ शस्यते जपः । तत्पूर्वाभिमुखं वश्यं दक्षिणं चाभिचारिकम्

દેવાલયમાં જપનું ફળ કરોડગણું કહેવાય છે, અને મારા સન્નિધિમાં અનંત. સૂર્ય, અગ્નિ, ગુરુ, ચંદ્ર, દીવો અને જળની, તેમજ બ્રાહ્મણો અને ગાયોની સન્નિધિમાં કરેલો જપ પ્રશંસનીય છે. (નીચા હેતુઓમાં) પૂર્વમુખ વશીકરણ માટે, અને દક્ષિણમુખ અભિચાર માટે કહેવાય છે.

Verse 47

पश्चिमं धनदं विद्यादौत्तरं शातिदं भवेत् । सूर्याग्निविप्रदेवानां गुरूणामपि सन्निधौ । अन्येषां च प्रसक्तानां मन्त्रं न विमुखो जपेत् । उष्णीषी कुंचुकी नम्रो मुक्तकेशो गलावृतः

પશ્ચિમ દિશાને ધનદાયિની અને ઉત્તર દિશાને શાંતિદાયિની જાણવી. સૂર્ય, અગ્નિ, બ્રાહ્મણો, દેવો તથા ગુરુની સન્નિધિમાં, અને અન્ય લોકો નજીક હોય તોય, મોઢું ફેરવી મંત્રજપ છોડવો નહીં. માથું ઢાંકી, ઉપરનું વસ્ત્ર ધારણ કરી, વિનમ્ર બની, વાળ ખુલ્લા રાખી અને ગળું ઢાંકી જપ કરવો।

Verse 49

अपवित्रकरो ऽशुद्धो विलपन्न जपेत्क्वचित् । क्रोधं मदं क्षुतं त्रीणि निष्ठीवनविजृंभणे । दर्शनं च श्वनीचानां वर्जयेज्जपकर्मणि । आचमेत्संभवे तेषां स्मरेद्वा मां त्वया सह

જે દેહ અને આચરણથી અશુદ્ધ હોય તે રડતાં-રડતાં ક્યારેય જપ ન કરે. જપ સમયે ક્રોધ, મદ/મત્તતા અને છીંક—આ ત્રણથી બચે; તેમજ થૂંકવું અને બગાસું ખાવું પણ ત્યાગે. જપકર્મમાં કૂતરાં અને નીચ લોકોનું દર્શન/સંગ પણ વર્જ્ય છે. આવું બને તો આચમન કરીને, તારા સહીત (મારી શક્તિ સાથે) મને સ્મરી ફરી જપ કરે।

Verse 51

ज्योतींषि च प्रपश्येद्वा कुर्याद्वा प्राणसंयमम् । अनासनः शयाने वा गच्छन्नुत्थित एव वा । रथ्यायामशिवे स्थाने न जपेत्तिमिरान्तरे । प्रसार्य न जपेत्पादौ कुक्कुटासन एव वा

પવિત્ર જ્યોતિ (દીવો વગેરે)નું દર્શન કરવું અથવા પ્રાણસંયમ કરવો. યોગ્ય આસન વિના, સૂઈને, ચાલતાં-ચાલતાં અથવા માત્ર ઊભા રહીને જપ ન કરવો. રસ્તા પર, અશુભ સ્થાને અથવા અંધકારમાં જપ ન કરવો. પગ ફેલાવીને અથવા કુક્કુટાસનમાં બેસીને પણ જપ ન કરવો.

Verse 53

यानशय्याधिरूढो वा चिंताव्याकुलितो ऽथ वा । शक्तश्चेत्सर्वमेवैतदशक्तः शक्तितो जपेत् । किमत्र बहुनोक्तेन समासेन वचः शृणु । सदाचारो जपञ्छुद्धं ध्यायन्भद्रं समश्नुते

વાહનમાં બેઠા હો કે શય્યા પર પડ્યા હો, અથવા ચિંતા વડે વ્યાકુલ હો—શક્તિ હોય તો આ બધાં આચારો પૂર્ણપણે કરવાં; અને અશક્ત હોય તો પોતાની શક્તિ મુજબ જપ કરવો. વધુ શું કહું? સંક્ષેપમાં સાંભળો—સદાચાર પાળીને શુદ્ધ જપ અને ધ્યાન કરનાર મંગળને પામે છે।

Verse 55

आचारः परमो धर्म आचारः परमं धनं । आचारः परमा विद्या आचारः परमा गतिः । आचारहीनः पुरुषो लोके भवति निंदितः । परत्र च सुखी न स्यात्तस्मादाचारवान्भवेत्

આચાર પરમ ધર્મ છે, આચાર પરમ ધન છે. આચાર પરમ વિદ્યા છે અને આચાર પરમ ગતિ છે. આચારહીન પુરુષ આ લોકમાં નિંદિત બને છે અને પરલોકમાં પણ સુખી થતો નથી; તેથી આચારવાન બનવું જોઈએ।

Verse 57

यस्य यद्विहितं कर्म वेदे शास्त्रे च वैदिकैः । तस्य तेन समाचारः सदाचारो न चेतरः । सद्भिराचरितत्वाच्च सदाचारः स उच्यते । सदाचारस्य तस्याहुरास्तिक्यं मूलकारणम्

વેદમાં તથા વૈદિક ઋષિઓએ ઉપદેશેલા શાસ્ત્રમાં જે વ્યક્તિ માટે જે કર્મ વિહિત છે, તે મુજબનું આચરણ જ સદાચાર છે, બીજું નહીં. સદ્ભક્તો/સત્પુરુષો દ્વારા આચરિત હોવાથી તેને ‘સદાચાર’ કહે છે. અને તે સદાચારનું મૂળ કારણ ‘આસ્તિક્ય’—વેદ-શાસ્ત્રના અધિકારમાં તથા તેમના અંતઃસાર પરમેશ્વર શિવ (પતિ) પ્રત્યે શ્રદ્ધા—એવું કહેવામાં આવે છે।

Verse 59

आस्तिकश्चेत्प्रमादाद्यैः सदाचारादविच्युतः । न दुष्यति नरो नित्यं तस्मादास्तिकतां व्रजेत् । यथेहास्ति सुखं दुःखं सुकृतैर्दुष्कृतैरपि । तथा परत्र चास्तीति मतिरास्तिक्यमुच्यते

જો મનુષ્ય આસ્તિક હોય અને પ્રમાદ વગેરે કારણે પણ સદાચારથી વિખૂટો ન પડે, તો તે સદાય દૂષિત થતો નથી; તેથી આસ્તિકતા સ્વીકારવી જોઈએ. જેમ આ લોકમાં પુણ્ય-પાપથી સુખ-દુઃખ થાય છે, તેમ પરલોકમાં પણ નિશ્ચિત થાય છે—આ સ્થિર મતિને ‘આસ્તિક્ય’ કહે છે।

Verse 61

रहस्यमन्यद्वक्ष्यामि गोपनीयमिदं प्रिये । न वाच्यं यस्य कस्यापि नास्तिकस्याथ वा पशोः । सदाचारविहीनस्य पतितस्यान्त्यजस्य च । पञ्चाक्षरात्परं नास्ति परित्राणं कलौ युगे

પ્રિયે, હું બીજું એક રહસ્ય કહું છું—આ ઉપદેશ અતિ ગોપનીય છે. તેને કોઈને પણ ન કહેવું—નાસ્તિકને નહીં, પશુવૃત્તિથી વર્તનારને નહીં; સદાચારવિહિન, પતિત અને અંત્યજને પણ નહીં. કલિયુગમાં પંચાક્ષરી મંત્રથી ઊંચું શરણ અને પરિત્રાણ નથી.

Verse 63

गच्छतस्तिष्ठतो वापि स्वेच्छया कर्म कुर्वतः । अशुचेर्वा शुचेर्वापि मन्त्रो ऽयन्न च निष्फलः । अनाचारवतां पुंसामविशुद्धषडध्वनाम् । अनादिष्टो ऽपि गुरुणा मन्त्रो ऽयं न च निष्फलः

ચાલતા કે ઊભા રહી, પોતાની ઇચ્છાથી કર્મ કરતા—અશુચિ હોય કે શુચિ—આ મંત્ર નિષ્ફળ થતો નથી. અનાચારવાળા પુરુષો માટે, જેમના ષડધ્વ હજી અવિશુદ્ધ છે, ગુરુએ વિધિવત્ ન આપ્યો હોય તોય આ મંત્ર નિષ્ફળ થતો નથી.

Verse 65

अन्त्यजस्यापि मूर्खस्य मूढस्य पतितस्य च । निर्मर्यादस्य नीचस्य मंत्रो ऽयं न च निष्फलः । सर्वावस्थां गतस्यापि मयि भक्तिमतः परम् । सिध्यत्येव न संदेहो नापरस्य तु कस्यचित्

અંત્યજ હોય, મૂર્ખ હોય, મોહગ્રસ્ત હોય, પતિત હોય—હા, મર્યાદાવિહિન અને નીચ હોય તોય—આ મંત્ર કદી નિષ્ફળ થતો નથી. જે કોઈ પણ અવસ્થામાં રહીને પણ મારામાં પરમ ભક્તિ ધરાવે છે, તેનું જ આ સિદ્ધ થાય છે—શંકા નથી; બીજાનું નહીં.

Verse 67

न लग्नतिथिनक्षत्रवारयोगादयः प्रिये । अस्यात्यंतमवेक्ष्याः स्युर्नैष सप्तस्सदोदितः । न कदाचिन्न कस्यापि रिपुरेष महामनुः । सुसिद्धो वापि सिद्धो वा साध्यो वापि भविष्यति

પ્રિયે, આ વિષયમાં લગ્ન, તિથિ, નક્ષત્ર, વાર, યોગ વગેરેનું અતિશય નિરીક્ષણ જરૂરી નથી; આ મહામંત્ર સદા તે સાત વિચારોથી બંધાયેલો નથી. તે ક્યારેય કોઈનો શત્રુ નથી. સુસિદ્ધ હોય, સિદ્ધ હોય કે સાધ્ય હોય—નિશ્ચિત રીતે સફળતા આપે છે.

Verse 69

सिद्धेन गुरुणादिष्टस्सुसिद्ध इति कथ्यते । असिद्धेनापि वा दत्तस्सिद्धसाध्यस्तु केवलः । असाधितस्साधितो वा सिध्यत्वेन न संशयः । श्रद्धातिशययुक्तस्य मयि मंत्रे तथा गुरौ

સિદ્ધ ગુરુએ ઉપદેશેલો મંત્ર ‘સુસિદ્ધ’ કહેવાય છે. અસિદ્ધે આપ્યો હોય તોય તે સ્વભાવથી સિદ્ધિ-સાધ્ય જ છે. સાધિત ન થયો હોય કે સાધિત થયો હોય—સિદ્ધિ થાય છે, તેમાં શંકા નથી; ખાસ કરીને જેને મારામાં, મંત્રમાં અને ગુરુમાં અતિશય શ્રદ્ધા હોય તેને.

Verse 71

तस्मान्मंत्रान्तरांस्त्यक्त्वा सापायान् १ धिकारतः । आश्रमेत्परमां विद्यां साक्षात्पञ्चाक्षरीं बुधः । मंत्रान्तरेषु सिद्धेषु मंत्र एष न सिध्यति । सिद्धे त्वस्मिन्महामंत्रे ते च सिद्धा भवंत्युत

અતએવ બુદ્ધિમાન સાધકે પોતાના અધિકાર મુજબ દોષયુક્ત અથવા અનુકૂળ ન હોય એવા અન્ય મંત્રો ત્યજી પરમ વિદ્યા—સાક્ષાત્ પંચાક્ષરી—નો આશ્રય લેવો જોઈએ. અન્ય મંત્રોમાં સિદ્ધિ થઈ હોય તોય આ મંત્ર તેમનાથી સિદ્ધ થતો નથી; પરંતુ આ મહામંત્ર સિદ્ધ થાય તો તે અન્ય મંત્રો પણ સિદ્ધ થાય છે.

Verse 73

यथा देवेष्वलब्धो ऽस्मि लब्धेष्वपि महेश्वरि । मयि लब्धे तु ते लब्धा मंत्रेष्वेषु समो विधिः । ये दोषास्सर्वमंत्राणां न ते ऽस्मिन्संभवंत्यपि । अस्य मंत्रस्य जात्यादीननपेक्ष्य प्रवर्तनात्

હે મહેશ્વરી, દેવતાઓ પ્રાપ્ત થાય તોય હું પ્રાપ્ત થતો નથી; પરંતુ હું પ્રાપ્ત થાઉં તો તેઓ બધા પ્રાપ્ત થાય—આ મંત્રોમાં પણ એ જ નિયમ છે. અન્ય મંત્રોના જે દોષો છે તે આ મંત્રમાં ઊભા થતા નથી, કારણ કે આ મંત્ર જાતિ વગેરેની અપેક્ષા વિના પ્રવર્તે છે.

Verse 75

तथापि नैव क्षुद्रेषु फलेषु प्रति योगिषु । सहसा विनियुंजीत तस्मादेष महाबलः । उपमन्युरुवाच । एवं साक्षान्महादेव्यै महादेवेन शूलिना । हिता य जगतामुक्तः पञ्चाक्षरविधिर्यथा

તથાપિ યોગીએ ક્ષુદ્ર ફળો માટે તેને સહસા પ્રયોગ ન કરવો; તેથી આ સાધના મહાબલવતી છે. ઉપમન્યુએ કહ્યું—જગતના હિતાર્થે શૂલધારી મહાદેવે સాక్షાત્ મહાદેવીને પંચાક્ષરી મંત્રની યથાવિધિ રીત ઉપદેશી।

Verse 77

य इदं कीर्तयेद्भक्त्या शृणुयाद्वा समाहितः । सर्वपापविनिर्मुक्तः प्रयाति परमां गतिम्

જે ભક્તિપૂર્વક આનું કીર્તન કરે અથવા એકાગ્રચિત્તે સાંભળે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ પરમ ગતિ—શિવસાયુજ્ય—ને પામે છે।