शिवस्य विश्वव्याप्तिः—अष्टमूर्तिः पञ्चब्रह्म च | Śiva’s Cosmic Pervasion: Aṣṭamūrti and the Pañcabrahma Forms
ઉપમન્યુ કૃષ્ણને ઉપદેશ આપે છે કે પરમાત્મા મહેશ/શિવ પોતાની જ મૂર્તિઓ દ્વારા સમગ્ર ચરાચર જગતને વ્યાપી તેને ધારણ કરે છે. અધ્યાયમાં વિશ્વને શિવની અષ્ટમૂર્તિમાં સ્થિત બતાવ્યું છે—સૂત્રમાં ગૂંથાયેલા મણકાં જેવી ઉપમા સાથે. પછી મુખ્ય શૈવ રૂપો અને વિશેષ કરીને પંચબ્રહ્મ તનુઓ—ઈશાન, તત્પુરુષ, અઘોર, વામદેવ, સદ્યોજાત—ને સર્વવ્યાપક કહી, કંઈ પણ અવ્યાપ્ત નથી એમ પ્રતિપાદિત થાય છે. ઈશાન ક્ષેત્રજ્ઞ/ભોક્તૃ તત્ત્વના, તત્પુરુષ અવ્યક્ત તથા ગુણમય ભોગ્યના, અઘોર બુદ્ધિતત્ત્વના (ધર્માદિ સહિત), વામદેવ અહંકારના, અને સદ્યોજાત મનના અધિષ્ઠાતા છે. આગળ ઇન્દ્રિય-કરણ-વિષય-ભૂત સંબંધો દર્શાવાયા છે—શ્રોત્ર–વાક્–શબ્દ–વ્યોમ, ત્વક્–પાણિ–સ્પર્શ–વાયુ, ચક્ષુ–ચરણ–રૂપ–અગ્નિ, રસના–પાયુ–રસ–આપઃ, ઘ્રાણ–ઉપસ્થ–ગંધ–ભૂ। અંતે આ દિવ્ય મૂર્તિઓની કીર્તિ અને પૂજનીયતા એકમાત્ર શ્રેયસ આપનાર મંગલકારણ તરીકે નિશ્ચિત થાય છે।
Shlokas
Verse 1
तस्य देवादिदेवस्य मूर्त्यष्टकमयं जगत् । तस्मिन्व्याप्य स्थितं विश्वं सूत्रे मणिगणा इव । शर्वो भवस्तथा रुद्र उग्रो भीमः पशोः पतिः
દેવોના પણ દેવ એવા પરમેશ્વરની અષ્ટમૂર્તિઓથી આ જગત રચાયું છે. તે સર્વત્ર વ્યાપક છે; સમગ્ર વિશ્વ તેમાં એમ સ્થિત છે જેમ એક જ સૂત્રમાં મણિઓના સમૂહ. તે જ શર્વ, ભવ, રુદ્ર, ઉગ્ર, ભીમ અને પશુપતિ—બદ્ધ જીવોના સ્વામી છે.
Verse 3
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो महेशानस्सदाशिवः । मूर्तयस्तस्य विज्ञेया याभिर्विश्वमिदं ततम् । अथान्याश्चापि तनवः पञ्च ब्रह्मसमाह्वयाः । तनूभिस्ताभिराव्याप्तमिह किंचिन्न विद्यते
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર, મહેશાન અને સદાશિવ—આ તેની પ્રગટ મૂર્તિઓ જાણવી, જેમના દ્વારા આ સમગ્ર વિશ્વ વ્યાપ્ત છે. ઉપરાંત ‘પંચબ્રહ્મ’ તરીકે ઓળખાતી તેની પાંચ અન્ય તનુઓ પણ છે; તે દેહોથી અહીં એવું કશું નથી જે વ્યાપ્ત ન હોય.
Verse 5
ईशानः पुरुषो ऽघोरो वामः सद्यस्तथैव च । ब्रह्माण्येतानि देवस्य मूर्तयः पञ्च विश्रुताः । ईशानाख्या तु या तस्य मूर्तिराद्या गरीयसी । भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात्क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति
ઈશાન, પુરુષ, અઘોર, વામ અને સદ્યોજાત—આ દેવની પાંચ પ્રસિદ્ધ બ્રહ્મ-રૂપ મૂર્તિઓ છે. તેમાં ઈશાનાખ્યા મૂર્તિ આદ્ય અને સર્વોત્કૃષ્ટ; તે પ્રકૃતિમાં સాక్షાત્ ભોક્તા એવા ક્ષેત્રજ્ઞ ચેતનને અધિષ્ઠિત કરે છે।
Verse 7
स्थाणोस्तत्पुरुषाख्या या मूर्तिर्मूर्तिमतः प्रभोः । गुणाश्रयात्मकं भोग्यमव्यक्तमधितिष्ठति । धर्माद्यष्टांगसंयुक्तं बुद्धितत्त्वं पिनाकिनः । अधितिष्ठत्यघोराख्या मूर्तिरत्यंतपूजिता
સ્થાણુ-સ્વરૂપ પ્રભુની ‘તત્પુરુષ’ નામની મૂર્તિ ગુણાશ્રય સ્વભાવવાળું ભોગ્ય અવ્યક્ત તત્ત્વ અધિષ્ઠિત કરે છે. તેમજ પિનાકી શિવના ધર્માદિ અષ્ટાંગથી યુક્ત બુદ્ધિ-તત્ત્વને અતિપૂજ્ય ‘અઘોર’ મૂર્તિ અધિષ્ઠિત કરે છે।
Verse 9
वामदेवाह्वयां मूर्तिं महादेवस्य वेधसः । अहंकृतेरधिष्ठात्रीमाहुरागमवेदिनः । सद्यो जाताह्वयां मूर्तिं शम्भोरमितवर्चसः । मानसः समधिष्ठात्रीं मतिमंतः प्रचक्षते
આગમવિદો કહે છે કે મહાદેવની ‘વામદેવ’ નામની મૂર્તિ અહંકાર-તત્ત્વની અધિષ્ઠાત્રી છે. અને વિદ્વાનો કહે છે કે અમિત તેજવાળા શંભુની ‘સદ્યોજાત’ મૂર્તિ મનસની સમધિષ્ઠાત્રી છે।
Verse 11
श्रोत्रस्य वाचः शब्दस्य विभोर्व्योम्नस्तथैव च । ईश्वरीमीश्वरस्येमामीशाख्यां हि विदुर्बुधाः । त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामीश्वरीं मूर्तिमैश्वरीम् । पुरुषाख्यं विदुस्सर्वे पुराणार्थविशारदाः
શ્રવણ, વાણી, શબ્દ અને સર્વવ્યાપી આકાશ ઉપર અધિષ્ઠિત એવી પ્રભુની ‘ઈશા’ નામની ઐશ્વર્યશક્તિ એમ બુદ્ધિમાનો જાણે છે. તેમજ ત્વચા, હાથ, સ્પર્શ અને પ્રાણવાયુ ઉપર અધિપત્ય ધરાવતી પરમેશ્વરની ઐશ્વરી મૂર્તિને પુરાણાર્થવિશારદ સૌ ‘પુરુષ’ નામે ઓળખે છે.
Verse 13
चक्षुषश्चरणस्यापि रूपस्याग्नेस्तथैव च । अघोराख्यामधिष्ठात्रीं मूर्तिमाहुर्मनीषिणः । रसनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च । ईश्वरीं वामदेवाख्यां मूर्तिं तन्निरतां विदुः
નેત્ર અને ચરણ, તેમજ રૂપ (દૃશ્ય આકાર) અને અગ્નિ—આ બધાં ઉપર અધિષ્ઠાત્રી જે દિવ્ય મૂર્તિ છે, તેને મનીષીઓ ‘અઘોરા’ કહે છે. અને જિહ્વા તથા પાયુ, તેમજ રસ (સ્વાદ) અને જળ—આ ઉપર અધિષ્ઠિત જે ઈશ્વરી મૂર્તિ છે, તેને ‘વામદેવી’ નામે જાણે છે; તે એ કાર્યોમાં જ સ્થિર છે.
Verse 15
घ्राणस्य चैवोपस्थस्य गंधस्य च भुवस्तथा । सद्यो जाताह्वयां मूर्तिमीश्वरीं संप्रचक्षते । मूर्तयः पञ्च देवस्य वंदनीयाः प्रयत्नतः । श्रेयोर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः
તેઓ ઘ્રાણેન્દ્રિય, ઉપસ્થ, સુગંધ અને પૃથ્વી પર અધિષ્ઠાત્રી ‘સદ્યોજાતા’ નામની ઈશ્વરી-મૂર્તિનું વર્ણન કરે છે. દેવની પાંચ મૂર્તિઓ પ્રયત્નપૂર્વક વંદનીય છે; શ્રેય ઇચ્છનાર મનુષ્યો માટે એ જ સર્વ મંગળનું એકમાત્ર કારણ છે।
Verse 17
ईशानश्च महादेवो मूर्तयश्चाष्ट विश्रुताः
ઈશાન—એ મહાદેવ—ની આઠ પ્રસિદ્ધ મૂર્તિઓ છે।
Verse 19
भूम्यंभोग्निमरुद्व्योमक्षेत्रज्ञार्कनिशाकराः । अधिष्ठिता महेशस्य शर्वाद्यैरष्टमूर्तिभिः । चराचरात्मकं विश्वं धत्ते विश्वंभरात्मिका । शार्वीर्शिवाह्वया मूर्तिरिति शास्त्रस्य निश्चयः
પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ, ક્ષેત્રજ્ઞ (અંતર્યામી ચેતન), સૂર્ય અને ચંદ્ર—આ બધું મહેશના શર્વ આદિ અષ્ટમૂર્તિઓ દ્વારા અધિષ્ઠિત છે। તે વિશ્વંભરા શક્તિથી ચર-અચરરૂપ સમગ્ર જગત ધારિત રહે છે। શાસ્ત્રનો નિશ્ચય છે કે આ ‘શાર્વી’ મૂર્તિ ‘શિવ’ નામથી પણ પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 21
संजीवनं समस्तस्य जगतस्सलिलात्मिका । भावीति गीयते मूर्तिभवस्य परमात्मनः । बहिरंतर्गता विश्वं व्याप्य तेजोमयी शुभा । रौद्री रुद्राव्यया मूर्तिरास्थिता घोररूपिणी
તે સમગ્ર જગતની સંજીવની શક્તિ છે, જલસ્વરૂપા. તેથી તેને ‘ભાવિ’ કહી ગાય છે—પરમાત્માની તે પ્રકટ કરનાર શક્તિ જે રૂપ ધારણ કરાવે છે. તે બહાર-અંદર સર્વ વિશ્વમાં વ્યાપી, તેજોમયી અને શુભ છે; રુદ્રની અવિનાશી રૌદ્રી મૂર્તિ બની ઘોર રૂપે સ્થિત છે.
Verse 23
स्पंदयत्यनिलात्मदं बिभर्ति स्पंदते स्वयम् । औग्रीति कथ्यते सद्भिर्मूर्तिरुग्रस्य वेधसः । सर्वावकाशदा सर्वव्यापिका गगनात्मिका । मूर्तिर्भीमस्य भीमाख्या भूतवृंदस्य भेदिका
તે પ્રાણવાયુને સ્પંદિત કરે છે, તેને ધારણ કરે છે અને પોતે જ તે સ્પંદનરૂપે ધબકે છે. તેથી સદ્ભક્તો તેને ઉગ્ર વેધસ (સ્રષ્ટા)ની ‘ઔગ્રી’ મૂર્તિ કહે છે. તે સર્વ અવકાશ આપનારી, સર્વવ્યાપી, ગગનસ્વરૂપા છે; એ જ ભીમની ‘ભીમા’ નામે પ્રસિદ્ધ મૂર્તિ છે, જે ભૂતવૃંદના બંધનો ભેદે છે.
Verse 25
सर्वात्मनामधिष्ठात्री सर्वक्षेत्रनिवासिनी । मूर्तिः पशुपतेर्ज्ञेया पशुपाशनिकृंतनी । दीपयंती जगत्सर्वं दिवाकरसमाह्वया । ईशानाख्यमहेशस्य मूर्तिर्दिवि विसर्पति
તે સર્વ દેહધારી આત્માઓની અધિષ્ઠાત્રી શક્તિ અને સર્વ ક્ષેત્રોમાં નિવાસ કરનારી છે. તે પશુપતિની મૂર્તિ છે, જે પશુના પાશબંધનો કાપે છે. ‘દિવાકર’ નામે તે સમગ્ર જગતને પ્રકાશિત કરે છે; અને મહેશ્વરની ‘ઈશાન’ નામની આ મૂર્તિ દિવ્ય લોકમાં વિસ્તરી તેજસ્વી થાય છે.
Verse 27
आप्याययति यो विश्वममृतांशुर्निशाकरः । महादेवस्य सा मूर्तिर्महादेवसमाह्वया । आत्मा तस्याष्टमी मूर्तिः शिवस्य परमात्मनः । व्यापिकेतरमूर्तीनां विश्वं तस्माच्छिवात्मकम्
અમૃતસમાન કિરણો ધરાવતો નિશાકર ચંદ્ર જે સમગ્ર વિશ્વને પોષી વિકસાવે છે, તે મહાદેવની જ મૂર્તિ છે અને ‘મહાદેવ’ નામથી જ ઓળખાય છે. તે પરમાત્મા શિવની આઠમી મૂર્તિ, તેમનો જ આત્મસ્વરૂપ છે. તેથી તેમની વ્યાપક તથા ભિન્ન (સીમિત) મૂર્તિઓથી આ સમગ્ર વિશ્વ શિવાત્મક છે.
Verse 29
वृक्षस्य मूलसेकेन शाखाः पुष्यंति वै यथा । शिवस्य पूजया तद्वत्पुष्यत्यस्य वपुर्जगत् । सर्वाभयप्रदानं च सर्वानुग्रहणं तथा । सर्वोपकारकरणं शिवस्याराधनं विदुः
જેમ વૃક્ષના મૂળને પાણી આપવાથી શાખાઓ પોષાય છે, તેમ શિવની પૂજાથી—કારણ આ જગત શિવનું જ વપુ (પ્રકટ દેહ) છે—આ સમગ્ર વિશ્વ ફલે-ફૂલે છે. જ્ઞાનીજન કહે છે કે શિવારાધના સર્વત્ર અભય આપે છે, સર્વ પર અનુગ્રહ કરે છે અને સર્વ પ્રકારનું ઉપકાર કરે છે.
Verse 31
यथेह पुत्रपौत्रादेः प्रीत्या प्रीतो भवेत्पिता । तथा सर्वस्य संप्रीत्या प्रीतो भवति शंकरः । देहिनो यस्य कस्यापि क्रियते यदि निग्रहः । अनिष्टमष्टमूर्तेस्तत्कृतमेव न संशयः
જેમ પુત્ર-પૌત્ર વગેરે પ્રત્યેના પ્રેમથી પિતા પ્રસન્ન થાય છે, તેમ સર્વ જીવો પ્રત્યે સદ્ભાવ અને પ્રીતિથી શંકર પ્રસન્ન થાય છે. જો કોઈ પણ દેહધારી પર અન્યાયથી દમન કે રોકટોક કરવામાં આવે, તો તે અનિષ્ટ અષ્ટમૂર્તિ પ્રભુને જ કરેલું છે—એમાં સંશય નથી.
Verse 33
अष्टमूर्त्यात्मना विश्वमधिष्ठाय स्थितं शिवम् । भजस्व सर्वभावेन रुद्रः परमकारणम्
અષ્ટમૂર્તિ-આત્મરૂપે વિશ્વને અધિષ્ઠાન કરીને ધારણ કરનાર શિવનું સર્વભાવથી ભજન કર; કારણ કે રુદ્ર જ પરમ કારણ, સર્વનો પરમ પતિ છે.
Frequently Asked Questions
No discrete narrative event dominates; the chapter is primarily a doctrinal instruction where Upamanyu teaches Kṛṣṇa Śiva’s cosmic pervasion and the structured scheme of His mūrtis (aṣṭamūrti and pañcabrahma).
They function as presiding principles (adhiṣṭhātṛs) over key tattvas of experience—kṣetrajña/bhoktṛ, avyakta, buddhi, ahaṃkāra, and manas—showing that cognition and embodiment are grounded in Śiva’s fivefold presence.
The chapter highlights Śiva’s aṣṭamūrti and especially the pañcabrahma (Īśāna, Tatpuruṣa, Aghora, Vāmadeva, Sadyojāta), applying them to systematic correspondences with sense faculties, organs, their objects, and elements (e.g., śrotra–śabda–vyoman; cakṣus–rūpa–agni; rasanā–rasa–āpas).