योगाचार्यरूपेण शर्वावताराः (Śarva’s manifestations as Yoga-Teachers)

Verse 1

कृष्ण उवाच । युगावर्तेषु सर्वेषु योगाचार्यच्छलेन तु । अवतारान्हि शर्वस्य शिष्यांश्च भगवन्वद

કૃષ્ણ બોલ્યા—“હે ભગવન્! સર્વ યુગપરિવર્તનોમાં યોગાચાર્યના છદ્મથી પ્રગટ થનારા શર્વ (શિવ)ના અવતારો તથા તેમના શિષ્યોનું પણ વર્ણન કરો।”

Verse 2

उपमन्युरुवाच । श्वेतः सुतारो मदनः सुहोत्रः कङ्क एव च । लौगाक्षिश्च महामायो जैगीषव्यस्तथैव च

ઉપમન્યુ બોલ્યા—“શ્વેત, સુતાર, મદન, સુહોત્ર અને કંક; તેમજ લૌગાક્ષિ, મહામાય અને જૈગીષવ્ય પણ (અહીં) ઉલ્લેખિત છે।”

Verse 3

दधिवाहश्च ऋषभो मुनिरुग्रो ऽत्रिरेव च । सुपालको गौतमश्च तथा वेदशिरा मुनिः

દધિવાહ, ઋષભ, મુનિ ઉગ્ર અને અત્રિ; તેમજ સુપાલક, ગૌતમ અને વેદશિરા મુનિ—આ નામો પણ અહીં જણાવાયા છે।

Verse 4

गोकर्णश्च गुहावासी शिखण्डी चापरः स्मृतः । जटामाली चाट्टहासो दारुको लांगुली तथा

ગોકર્ણ, ગુહાવાસી, શિખંડી તથા અન્ય એક એમ સ્મરાય છે; જટામાળી, અટ્ટહાસ, દારુક અને લાંગુલિ—આ પણ શિવના પાવન નામરૂપે કથિત છે।

Verse 5

महाकालश्च शूली च डंडी मुण्डीश एव च । सविष्णुस्सोमशर्मा च लकुलीश्वर एव च

તે મહાકાલ છે, તે શૂલધારી છે, તે દંડધારી છે, તે મુંડીશ છે; તે સવિષ્ણુ, સોમશર્મા અને લકુલીશ્વર નામે પણ પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 6

एते वाराह कल्पे ऽस्मिन्सप्तमस्यांतरो मनोः । अष्टाविंशतिसंख्याता योगाचार्या युगक्रमात्

આ વારાહ-કલ્પમાં, સાતમા મનુના મન્વંતરમાં, યુગક્રમ અનુસાર અઠ્ઠાવીસ યોગાચાર્યો ક્રમે પ્રગટ થાય છે.

Verse 7

शिष्याः प्रत्येकमेतेषां चत्वारश्शांतचेतसः । श्वेतादयश्च रुष्यांतांस्तान्ब्रवीमि यथाक्रमम्

આ દરેકના ચાર-ચાર શાંતચિત્ત શિષ્યો હતા. શ્વેત વગેરે પૂજ્ય ઋષિઓનું વર્ણન હું હવે યથાક્રમે કરું છું.

Verse 8

श्वेतश्श्वेतशिखश्चैव श्वेताश्वः श्वेतलोहितः । दुन्दुभिश्शतरूपश्च ऋचीकः केतुमांस्तथा

(એ છે) શ્વેત, શ્વેતશિખ, શ્વેતાશ્વ, શ્વેતલોહિત; તેમજ દુન્દુભિ, શતરূপ, ઋચીક અને કેતુમાન.

Verse 9

विकोशश्च विकेशश्च विपाशः पाशनाशनः । सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुर्गमो दुरतिक्रमः

તે વિકોશ અને વિકેશ છે; તે વિપાશ—પાશ (બંધન) નો નાશ કરનાર છે. તે સુમુખ પણ છે અને દુર્મુખ પણ; તે દુર્ગમ અને દુરતિક્રમ—પશુના પાશ કાપનાર પરમ પતિ શિવ છે.

Verse 10

सनत्कुमारस्सनकः सनंदश्च सनातनः । सुधामा विरजाश्चैव शंखश्चांडज एव च

સનત્કુમાર, સનક, સનંદ અને સનાતન; તેમજ સુધામા, વિરજા, શંખ અને આંડજ—આ પૂજ્ય ઋષિઓ (ત્યાં) ગણાય છે.

Verse 11

सारस्वतश्च मेघश्च मेघवाहस्सुवाहकः । कपिलश्चासुरिः पञ्चशिखो बाष्कल एव च

તેઓ છે—સારસ્વત, મેઘ, મેઘવાહ, સુવાહક; તેમજ કપિલ, આસુરિ, પંચશિખ અને બાષ્કલ પણ।

Verse 12

पराशराश्च गर्गश्च भार्गवश्चांगिरास्तथा । बलबन्धुर्निरामित्राः केतुशृंगस्तपोधनः

પરાશર અને ગર્ગ, ભાર્ગવ તથા અંગિરા; બલબંધુ, નિરામિત્ર અને કેતુશૃંગ—તપસ્યાના ધનથી સમૃદ્ધ એવા તપોધન હતા।

Verse 13

लंबोदरश्च लंबश्च लम्बात्मा लंबकेशकः । सर्वज्ञस्समबुद्धिश्च साध्यसिद्धिस्तथैव च

તે લંબોદર, ઉન્નત, વિશાળ-સ્વરૂપ અને દીર્ઘકેશધારી છે. તે સર્વજ્ઞ, સમબુદ્ધિ, તેમજ સાધ્ય (પ્રાપ્ય લક્ષ્ય) અને સિદ્ધિ (પરિપૂર્ણતા) બન્ને જ છે.

Verse 14

सुधामा कश्यपश्चैव वसिष्ठो विरजास्तथा । अत्रिरुग्रो गुरुश्रेष्ठः श्रवनोथ श्रविष्टकः

સુધામા, કશ્યપ, વસિષ્ઠ તથા વિરજા; અત્રિ, ઉગ્ર, ગુરુશ્રેષ્ઠ, અને તેમ જ શ્રવણ તથા શ્રવિષ્ટક—આ પૂજ્ય નામો અહીં ક્રમે કીર્તિત થાય છે.

Verse 15

कुणिश्च कुणिबाहुश्च कुशरीरः कुनेत्रकः । काश्यपो ह्युशनाश्चैव च्यवनश्च बृहस्पतिः

કુણિ, કુણિબાહુ, કુશરીર અને કુનેત્રક; તેમજ કાશ્યપ, ઉશના (શુક્ર), ચ્યવન અને બૃહસ્પતિ—આ મહર્ષિઓનાં નામ પણ અહીં ઉલ્લેખિત છે.

Verse 16

उतथ्यो वामदेवश्च महाकालो महा ऽनिलः । वाचःश्रवाः सुवीरश्च श्यावकश्च यतीश्वरः

તે ઉતથ્ય અને વામદેવ, મહાકાલ અને મહા-અનિલ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; તેમજ વાચઃશ્રવા, સુવીર, શ્યાવક અને યતીશ્વર—તપસ્વીઓના સ્વામી—પણ એ જ છે.

Verse 17

हिरण्यनाभः कौशल्यो लोकाक्षिः कुथुमिस्तथा । सुमन्तुर्जैमिनिश्चैव कुबन्धः कुशकन्धरः

હિરણ્યનાભ, કૌશલ્ય, લોકાક્ષિ અને કુથુમિ; તેમજ સુમંતુ અને જૈમિની, તથા કુબંધ અને કુશકંધર—આ મુનિઓ અહીં ગણાયા છે।

Verse 18

प्लक्षो दार्भायणिश्चैव केतुमान्गौतमस्तथा । भल्लवी मधुपिंगश्च श्वेतकेतुस्तथैव च

પ્લક્ષ, દાર્ભાયણિ, કેતુમાન અને ગૌતમ; તેમજ ભલ્લવી, મધુપિંગ અને શ્વેતકેતુ—આ પણ અહીં પૂજ્ય મુનિઓમાં ગણાયા છે।

Verse 19

उशिजो बृहदश्वश्च देवलः कविरेव च । शालिहोत्रः सुवेषश्च युवनाश्वः शरद्वसुः

ઉશિજ, બૃહદશ્વ, દેવલ અને કવિ; શાલિહોત્ર, સુવેષ, યુવનાશ્વ અને શરદ્વસુ—આ પૂજ્ય મુનિઓ પણ આ પવિત્ર શૈવ ઉપદેશ સાથે સંકળાયેલા ગણાયા છે।

Verse 20

अक्षपादः कणादश्च उलूको वत्स एव च । कुलिकश्चैव गर्गश्च मित्रको रुष्य एव च

અક્ષપાદ અને કણાદ, ઉલૂક અને વત્સ; તેમજ કુલિક અને ગર્ગ, તથા મિત્રક અને ઋષ્ય—આ પણ આ પવિત્ર વર્ણનમાં ગણાયા છે।

Verse 21

एते शिष्या महेशस्य योगाचार्यस्वरूपिणः । संख्या च शतमेतेषां सह द्वादशसंख्यया

આ મહેશ્વર (ભગવાન શિવ) ના શિષ્યો છે, યોગાચાર્યના સ્વરૂપ સમાન. તેમની સંખ્યા સો છે; વધુ બાર જોડતાં કુલ એકસો બાર થાય છે.

Verse 22

सर्वे पाशुपताः सिद्धा भस्मोद्धूलितविग्रहाः । सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञा वेदवेदांगपारगाः

તેઓ બધા પાશુપત સિદ્ધ હતા; તેમના દેહ પર પવિત્ર ભસ્મ છાંટેલું હતું. તેઓ સર્વ શાસ્ત્રોના અર્થ-તત્ત્વના જ્ઞાતા અને વેદ તથા વેદાંગોમાં પારંગત હતા.

Verse 23

शिवाश्रमरतास्सर्वे शिवज्ञानपरायणाः । सर्वे संगविनिर्मुक्ताः शिवैकासक्तचेतसः

તેઓ બધા શિવાશ્રમના આચરણમાં રત અને શિવજ્ઞાનમાં પરાયણ હતા. સર્વ સંગ-આસક્તિથી મુક્ત થઈ તેમનું ચિત્ત એકમાત્ર શિવમાં જ આસક્ત હતું.

Verse 24

सर्वद्वंद्वसहा धीराः सर्वभूतहिते रताः । ऋजवो मृदवः स्वस्था जितक्रोधा जितेंद्रियाः

તેઓ ધીર હતા, સર્વ દ્વંદ્વો સહન કરનારા અને સર્વ ભૂતોના હિતમાં રત. તેઓ ઋજુ, મૃદુ, સ્વસ્થ; ક્રોધજિત અને ઇન્દ્રિયજિત હતા.

Verse 25

रुद्राक्षमालाभरणास्त्रिपुंड्रांकितमस्तकाः । शिखाजटास्सर्वजटा अजटा मुंडशीर्षकाः

તેઓ રુદ્રાક્ષમાળાઓથી શોભિત હતા અને તેમના મસ્તક પર ભસ્મનું ત્રિપુંડ્ર અંકિત હતું. કેટલાક શિખાસહિત જટાધારી, કેટલાક સર્વજટાધારી, કેટલાક અજટા અને કેટલાક મુંડિત-શીર્ષ હતા.

Verse 26

फलमूलाशनप्रायाः प्राणायामपरायणाः । शिवाभिमानसंपन्नाः शिवध्यानैकतत्पराः

તેઓ મુખ્યત્વે ફળ અને મૂળનો આહાર કરતા અને પ્રાણાયામમાં પરાયણ રહેતા. ‘હું શિવનો છું’ એવા શિવાભિમાનથી પરિપૂર્ણ થઈ, માત્ર શિવધ્યાનમાં એકાગ્ર રહેતા.

Verse 27

समुन्मथितसंसारविषवृक्षांकुरोद्गमाः । प्रयातुमेव सन्नद्धाः परं शिवपुरं प्रति

સંસારરૂપ વિષવૃક્ષના અંકુરોને સંપૂર્ણપણે ઉખેડી નાખીને, તેઓ પ્રસ્થાન માટે સજ્જ થયા—પરમ શિવપુર તરફ જ આગળ વધવા.

Verse 28

सदेशिकानिमान्मत्वा नित्यं यश्शिवमर्चयेत् । स याति शिवसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा

જે આ વચનોને સદ્ગુરુપ્રદત્ત ઉપદેશ માનીને નિત્ય ભગવાન શિવની અર્ચના કરે છે, તે શિવસાયુજ્ય પામે છે; તેમાં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.