काम्यकर्मविभागः — Taxonomy of Kāmya (Desire-Motivated) Śaiva Rites
અધ્યાય ૨૯માં શ્રીકૃષ્ણ ઉપમન્યુને પૂછે છે કે શિવધર્મના અધિકારીઓને નિત્ય‑નૈમિત્તિક કર્તવ્યો ઉપરાંત કામ્યકર્મો પણ હોય છે કે કેમ. ઉપમન્યુ ફળને ઐહિક, આમુષ્મિક અને ઉભયફળદાયક એમ વર્ગીકૃત કરીને સાધનાના પ્રકારો જણાવે છે—ક્રિયામય, તપોમય, જપ‑ધ્યાનમય અને સર્વમય; તેમજ ક્રિયામાં હોમ, દાન, અર્ચન વગેરેની ક્રમબદ્ધ રીતો પણ દર્શાવે છે. તે કહે છે કે ક્રિયાકર્મનું પૂર્ણ ફળ મુખ્યત્વે શક્તિસંપન્નને મળે છે, કારણ કે શક્તિ પરમાત્મા શિવની આજ્ઞા/અનુજ્ઞા જ છે; તેથી શિવાજ્ઞાધારીને કામ્યવિધિઓ કરવી જોઈએ. આગળ શૈવ અને માહેશ્વર દ્વારા અંતઃ‑બહિઃ ક્રમથી કરાતા, ઇહ‑પર બંને ફળ આપતા કર્મોનું વર્ણન કરીને ‘શિવ’ અને ‘માહેશ્વર’ તત્ત્વતઃ અભિન્ન છે એમ સ્પષ્ટ કરે છે; શૈવો જ્ઞાનયજ્ઞપર, માહેશ્વરો કર્મયજ્ઞપર—અટલે ભાર અંદર‑બહારનો, પરંતુ વિધિ મૂળથી એક જ છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीकृष्ण उवाच । भगवंस्त्वन्मुखादेव श्रुतं श्रुतिसमं मया । स्वाश्रितानां शिवप्रोक्तं नित्यनैमित्तिकं तथा
શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા— હે ભગવન્, તમારા મુખમાંથી જ મેં શ્રુતિસમાન, વેદતુલ્ય ઉપદેશ સાંભળ્યો છે. શિવે પોતાના શરણાગતો માટે કહેલા નિત્ય અને નૈમિત્તિક કર્મો પણ મેં યથાવત્ સાંભળ્યા છે.
Verse 2
इदानीं श्रोतुमिच्छामि शिवधर्माधिकारिणाम् । काम्यमप्यस्ति चेत्कर्म वक्तुमर्हसि साम्प्रतम्
હવે હું શિવધર્મના અધિકારી જન વિષે સાંભળવા ઇચ્છું છું. જો તેમના માટે કામ્ય (ઇચ્છાપ્રેરિત) કર્મો પણ નિર્ધારિત હોય, તો આ સમયે તે પણ જણાવવા યોગ્ય છો.
Verse 3
उपमन्युरुवाच । अस्त्यैहिकफलं किञ्चिदामुष्मिकफलं तथा । ऐहिकामुष्मिकञ्चापि तच्च पञ्चविधं पुनः
ઉપમન્યુએ કહ્યું—કેટલુંક ફળ ઐહિક (આ લોકનું) છે અને કેટલુંક આમુષ્મિક (પરલોકનું) છે. તેમજ કેટલુંક ફળ ઐહિક-આમુષ્મિક બંને છે; અને તે ફરી પાંચ પ્રકારનું છે।
Verse 4
किंचित्क्रियामयं कर्म किंचित्कर्म तपो मयम् । जपध्यानमयं किंचित्किंचित्सर्वमयं तथा
કેટલુંક કર્મ ક્રિયા-મય છે, કેટલુંક કર્મ તપો-મય છે. કેટલુંક જપ-ધ્યાન-મય છે, અને કેટલુંક સર્વ-મય—બધી સાધનાઓને આવરી લેતું છે।
Verse 5
क्रियामयं तथा भिन्नं होमदानार्चनक्रमात् । सर्वशक्तिमतामेव नान्येषां सफलं भवेत्
ક્રિયામય ઉપાસના—હોમ, દાન અને અર્ચનના ક્રમબદ્ધ આચરણરૂપે ભિન્ન—માત્ર સર્વશક્તિસંપન્ન સાધકોને જ ફળ આપે છે; અન્યને તે સાચે ફળદાયી થતી નથી।
Verse 6
शक्तिश्चाज्ञा मदेशस्य शिवस्य परमात्मनः । तस्मात्काम्यानि कर्माणि कुर्यादाज्ञाधरोद्विजः
શક્તિ અને આજ્ઞા—એ મારા, પરમાત્મા શિવના જ વિધાન છે. તેથી હે દ્વિજ, જે તે દિવ્ય આજ્ઞાને ધારણ કરે છે, તેણે તે મુજબ કામ્ય કર્મો કરવાં જોઈએ.
Verse 7
अथ वक्ष्यामि काम्यं हि चेहामुत्र फलप्रदम् । शैवैर्माहेश्वरैश्चैव कार्यमंतर्बहिः क्रमात्
હવે હું એવી કામ્ય સાધના કહું છું, જે ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં ફળ આપનારી છે. તેને શૈવ અને માહેશ્વરોએ ક્રમથી આંતરિક અને બાહ્ય રીતે આચરવી.
Verse 8
शिवो महेश्वरश्चेति नात्यंतमिह भिद्यते । यथा तथा न भिद्यंते शैवा माहेश्वरा अपि
'શિવ' અને 'મહેશ્વર' માં વાસ્તવમાં કોઈ ભેદ નથી. તેવી જ રીતે, શૈવ અને માહેશ્વર પણ એકબીજાથી ભિન્ન નથી.
Verse 9
शिवाश्रिता हि ते शैवा ज्ञानयज्ञरता नराः । माहेश्वरास्समाख्याता कर्मयज्ञरता भुवि
જે શિવના આશ્રિત છે અને જ્ઞાનયજ્ઞમાં લીન છે, તેઓ શૈવ છે. આ પૃથ્વી પર જે કર્મયજ્ઞમાં રત છે, તેઓ માહેશ્વર કહેવાય છે.
Verse 10
तस्मादाभ्यन्तरे कुर्युः शैवा माहेश्वरा वहिः । न तु प्रयोगो भिद्येत वक्ष्यमाणस्य कर्मणः
તેથી, અંતરથી શૈવ અને બહારથી માહેશ્વર હોવું જોઈએ; પરંતુ બતાવવામાં આવતા કર્મોના અનુષ્ઠાનની વિધિમાં કોઈ ભેદ ન હોવો જોઈએ.
Verse 11
परीक्ष्य भूमिं विधिवद्गंधवर्णरसादिभिः । मनोभिलषिते तत्र वितानविततांबरे
ગંધ, વર્ણ, રસ વગેરે દ્વારા વિધિપૂર્વક ભૂમિની પરીક્ષા કરીને, મનને પ્રિય સ્થાને ત્યાં વિતાન પાથરી ઉપર વિસ્તૃત આવરણ ગોઠવવું.
Verse 12
सुप्रलिप्ते महीपृष्ठे दर्पणोदरसंनिभे । प्राचीमुत्पादयेत्पूर्वं शास्त्रदृष्टेन वर्त्मना
સારી રીતે લિપાયેલ, સમતલ અને દર્પણની અંદર જેવી મસૃણ ભૂમિપૃષ્ઠ પર, શાસ્ત્રદૃષ્ટ માર્ગે પ્રથમ પ્રાચી (પૂર્વ) દિશા સ્થાપિત કરવી.
Verse 13
एकहस्तं द्विहस्तं वा मण्डलं परिकल्पयेत् । आलिखेद्विमलं पद्ममष्टपत्रं सकर्णिकम्
એક હાથ કે બે હાથ જેટલા પ્રમાણનું મંડળ રચવું. તેમાં કર્ણિકાસહ નિર્મળ અષ્ટદળ કમળ આલેખવું.
Verse 14
रत्नहेमादिभिश्चूर्णैर्यथासंभवसंभृतैः । पञ्चावरणसंयुक्तं बहुशोभासमन्वितम्
રત્ન, હેમ વગેરેના ચૂર્ણ—પોતાની શક્તિ મુજબ એકત્ર કરીને—તેને પંચ આવરણયુક્ત અને બહુ શોભાસંપન્ન રીતે તૈયાર કરવું.
Verse 15
दलेषु सिद्धयः कल्प्याः केसरेषु सशक्तिकाः । रुद्रा वामादयस्त्वष्टौ पूर्वादिदलतः क्रमात्
દળોમાં સિદ્ધિઓની કલ્પના કરવી અને કેસરોમાં તેમની સાથે શક્તિઓની પણ. પૂર્વ દળથી ક્રમશઃ વામ આદિ આઠ રુદ્રોનું ધ્યાન કરવું.
Verse 16
कर्णिकायां च वैराग्यं बीजेषु नव शक्तयः । स्कन्दे शिवात्मको धर्मो नाले ज्ञानं शिवाश्रयम्
કર્ણિકામાં વૈરાગ્ય સ્થિત છે; બીજાક્ષરોમાં નવ શક્તિઓ છે. દંડમાં શિવાત્મક ધર્મ છે અને નાડીમાં માત્ર શિવાશ્રિત જ્ઞાન છે.
Verse 17
कर्णिकोपरि चाग्नेयं मंडलं सौरमैन्दवम् । शिवविद्यात्मतत्त्वाख्यं तत्त्वत्रयमतः परम्
કર્ણિકાના ઉપર અગ્નિ-મંડળ છે; સાથે સૂર્ય અને ચંદ્રના મંડળ પણ છે. એથી પરે શિવ-તત્ત્વ, વિદ્યા-તત્ત્વ અને આત્મ-તત્ત્વ—આ તત્ત્વત્રય નીચલા સ્તરોથી પરાત્પર છે.
Verse 18
सर्वासनोपरि सुखं विचित्रकुसुमान्वितम् । पञ्चावरणसंयुक्तं पूजयेदंबया सह
બધા આસનોમાં શ્રેષ્ઠ, સુખદ અને વિવિધ પુષ્પોથી શોભિત આસન પર, પંચાવરણ વિધાન સાથે, અંબિકા સહીત (શિવની) પૂજા કરવી જોઈએ।
Verse 19
शुद्धस्फटिकसंकाशं प्रसन्नं शीतलद्युतिम् । विद्युद्वलयसंकाशजटामुकुटभूषितम्
તે શુદ્ધ સ્ફટિક સમાન તેજસ્વી, પ્રસન્ન અને શીતલ કાંતિથી દીપ્ત હતા; વિદ્યુત-વલય સમાન ઝગમગતા જટામુકુટથી તેઓ ભૂષિત હતા।
Verse 20
शार्दूलचर्मवसनं किञ्चित्स्मितमुखांबुजम् । रक्तपद्मदलप्रख्यपादपाणितलाधरम्
તેઓ વાઘચામડું વસ્ત્રરૂપે ધારણ કરતા; તેમનું કમળમુખ થોડા સ્મિતથી શોભતું હતું. તેમના ચરણ, કરતલ અને અધર રક્તપદ્મદળ સમાન તેજસ્વી હતા।
Verse 21
सर्वलक्षणसंपन्नं सर्वाभरणभूषितम् । दिव्यायुधवरैर्युक्तं दिव्यगंधानुलेपनम्
તેઓ સર્વ શુભ લક્ષણોથી સંપન્ન અને સર્વ આભૂષણોથી ભૂષિત હતા; ઉત્તમ દિવ્ય આયુધોથી યુક્ત અને દિવ્ય સુગંધિત અનુલેપનથી લિપ્ત હતા।
Verse 22
पञ्चवक्त्रं दशभुजं चन्द्रखण्डशिखामणिम् । अस्य पूर्वमुखं सौम्यं बालार्कसदृशप्रभम्
તે પંચવક્ત્ર અને દશભુજ છે, મસ્તક પર ચન્દ્રખંડ-શિખામણિથી વિભૂષિત. તેમનું પૂર્વમુખ સૌમ્ય અને મંગલમય છે, નવોદિત સૂર્ય સમી પ્રભાથી દીપ્ત છે.
Verse 23
त्रिलोचनारविंदाढ्यं कृतबालेंदुशेखरम् । दक्षिणं नीलजीमूतसमानरुचिरप्रभम्
દક્ષિણ ભાગે તેણે પ્રભુને જોયા—કમળસમાન ત્રિનયન, મસ્તક પર કોમળ બાલચંદ્રનું શેખર, અને નીલ મેઘ સમાન મનોહર પ્રભાથી દીપ્ત।
Verse 24
भ्रुकुटीकुटिलं घोरं रक्तवृत्तेक्षणत्रयम् । दंष्ट्राकरालं दुर्धर्षं स्फुरिताधरपल्लवम्
ભયાનક—ભ્રુકુટી વાંકડી થઈ કસી ગઈ; ત્રણેય આંખો રક્તવર્ણ, ગોળ; દંષ્ટ્રા વિકરાળ; અજય, દુર્ધર્ષ—અને અધરપલ્લવ સ્ફુરિત થવા લાગ્યા.
Verse 25
उत्तरं विद्रुमप्रख्यं नीलालकविभूषितम् । सविलासं त्रिनयनं चन्द्राभरणशेखरम्
ઉત્તર મુખ વિદ્રુમ સમાન લાલિમાથી દીપ્ત, નીલ અલકોથી વિભૂષિત; વિલાસમય ત્રિનયન, અને મસ્તક પર ચન્દ્રાભરણનું શેખર ધારણ કરનાર।
Verse 26
पश्चिमं पूर्णचन्द्राभं लोचनत्रितयोज्ज्वलम् । चन्द्ररेखाधरं सौम्यं मंदस्मितमनोहरम्
તે પશ્ચિમાભિમુખ છે, પૂર્ણચંદ્ર સમ તેજસ્વી, ત્રિનેત્રોની કાંતિથી ઉજ્જ્વલ. ચંદ્રરેખા ધારણ કરનાર સૌમ્ય અને મંગલમય; મંદ સ્મિતથી હૃદય મોહે છે.
Verse 27
पञ्चमं स्फटिकप्रख्यमिंदुरेखासमुज्ज्वलम् । अतीव सौम्यमुत्फुल्ललोचनत्रितयोज्ज्वलम्
પાંચમું રૂપ સ્ફટિક સમ તેજસ્વી હતું, ચંદ્રરેખાથી અત્યંત ઉજ્જ્વલ. તે અતિ સૌમ્ય અને મંગલમય; પ્રસ્ફુટિત ત્રિનેત્રોના તેજથી ઝળહળતું હતું.
Verse 28
दक्षिणे शूलपरशुवज्रखड्गानलोज्ज्वलम् । सव्ये च नागनाराचघण्टापाशांकुशोज्ज्वलम्
જમણા હાથોમાં ત્રિશૂલ, પરશુ, વજ્ર, ખડ્ગ અને પ્રજ્વલિત અગ્નિ તેજથી ઝળહળતા હતા; અને ડાબા હાથોમાં નાગ, નારાચ, ઘંટા, પાશ તથા અંકુશથી તેઓ ઉજ્જ્વલ હતા.
Verse 29
निवृत्त्याजानुसंबद्धमानाभेश्च प्रतिष्ठया । आकंठं विद्यया तद्वदाललाटं तु शांतया
ઘૂંટણથી નાભિ સુધી ‘નિવૃત્તિ’ ભાવથી વિભૂતિ સ્થાપિત કરવી; નાભિ ઉપર ‘પ્રતિષ્ઠા’થી; કંઠ સુધી ‘વિદ્યા’થી; અને લલાટ પર ‘શાંતિ’થી તેમ જ લગાવવી.
Verse 30
तदूर्ध्वं शांत्यतीताख्यकलया परया तथा । पञ्चाध्वव्यापिनं साक्षात्कलापञ्चकविग्रहम्
તેના ઉપર ‘શાંત્યતીતા’ નામની પરાત્પરા કલાથી, પંચાધ્વમાં વ્યાપેલા પ્રભુનું સાક્ષાત્ જ્ઞાન થાય છે—જેનુ સ્વરૂપ જ પંચકલાઓનો સમુચ્ચય છે.
Verse 31
ईशानमुकुटं देवं पुरुषाख्यं पुरातनम् । अघोरहृदयं तद्वद्वामगुह्यं महेश्वरम्
જેનાં મસ્તક પર ઈશાન મકુટરૂપે છે તે દેવ પ્રાચીન ‘પુરુષ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. તેનું હૃદય અઘોર છે અને વામ-ગુહ્ય રહસ્ય ‘વામ’—એ જ મહેશ્વર છે.
Verse 32
सद्यपादं च तन्मूर्तिमष्टत्रिंशत्कलामयम् । मातृकामयमीशानं पञ्चब्रह्ममयं तथा
તેને ‘સદ્યપાદ’ પણ કહે છે; તેની તે મૂર્તિ અષ્ટત્રિંશત્ કલાઓથી બનેલી છે. તે માતૃકામય ઈશાન છે અને પંચબ્રહ્મમય પણ છે.
Verse 33
ओंकाराख्यमयं चैव हंसशक्त्या समन्वितम् । तथेच्छात्मिकया शक्त्या समारूढांकमंडलम्
તે ઓંકાર-સ્વભાવવાળો છે અને હંસ-શક્તિથી સંયુક્ત છે; તેમજ ઇચ્છા-શક્તિ પર આરૂઢ થઈ પોતાની ગોદમાં તેજસ્વી મંડળ ધારણ કરે છે.
Verse 34
ज्ञानाख्यया दक्षिणतो वामतश्च क्रियाख्यया । तत्त्वत्रयमयं साक्षाद्विद्यामूर्तिं सदाशिवम्
તેમના જમણે જ્ઞાન-શક્તિ અને ડાબે ક્રિયા-શક્તિ વિરાજે છે. તેઓ સాక్షાત્ વિદ્યામૂર્તિ સદાશિવ છે, જે પતિ–પશુ–પાશ એવા તત્ત્વત્રયને ધારણ કરે છે.
Verse 35
मूर्तिमूलेन संकल्प्य सकलीकृत्य च क्रमात् । संपूज्य च यथान्यायमर्घान्तं मूलविद्यया
મૂર્તિના મૂળ દ્વારા મનમાં સંકલ્પ કરી, પછી ક્રમે તે ધ્યાનને પૂર્ણ બનાવી, વિધાન મુજબ મૂળવિદ્યા (મૂલમંત્ર) વડે અર્ઘ્ય સુધી પૂજન કરવું જોઈએ.
Verse 36
मूर्तिमन्तं शिवं साक्षाच्छक्त्या परमया सह । तत्रावाह्य महादेवं सदसद्व्यक्तिवर्जितम्
ત્યાં પરમશક્તિ સહિત મૂર્તિમાન સాక్షાત્ શિવનું આવાહન કરીને, વ્યક્ત-અવ્યક્તથી પર અને સર્વ સીમિત ભેદોથી રહિત એવા મહાદેવનું પૂજન કરવું જોઈએ.
Verse 37
पञ्चोपकरणं कृत्वा पूजयेत्परमेश्वरम् । ब्रह्मभिश्च षडङ्गैश्च ततो मातृकया सह
પાંચ ઉપકરણો ગોઠવી પરમેશ્વરની પૂજા કરવી. પછી બ્રહ્મ-મંત્રો અને ષડંગ-ન્યાસ સાથે, ત્યારબાદ માતૃકા (અક્ષરશક્તિ) સહિત પૂજન કરવું.
Verse 38
प्रणवेन शिवेनैव शक्तियुक्तेन च क्रमात् । शांतेन वा तथान्यैश्च वेदमन्त्रैश्च कृत्स्नशः
પ્રણવ ‘ૐ’ તથા શક્તિ-યુક્ત ‘શિવ’ મંત્ર દ્વારા ક્રમશઃ વિધિ કરવી. અથવા શાંતિ-મંત્રથી, તેમજ અન્ય સર્વ વૈદિક મંત્રોથી પણ પૂર્ણરૂપે અનુષ્ઠાન કરવું.
Verse 39
पूजयेत्परमं देवं केवलेन शिवेन वा । पाद्यादिमुखवासांतं कृत्वा प्रस्थापनं विना
પરમ દેવનું પૂજન કરવું—પરતત્ત્વરૂપે અથવા માત્ર શિવરૂપે. પાદ્યાદિ ઉપચારોથી આરંભ કરી મુખવાસ (સુગંધિત તાંબૂલ/મુખ-પરિમળ) સુધી અર્પણ કરવું, પરંતુ વિસર્જન (પ્રસ્થાપન) ન કરવું.
Verse 40
पञ्चावरणपूजां तु ह्यारभेत यथाक्रमम्
ત્યારબાદ નિર્ધારિત ક્રમ મુજબ પંચાવરણ-પૂજા આરંભ કરવી.
Frequently Asked Questions
No standalone mythic episode dominates the sampled passage; the chapter is framed as a didactic dialogue where Kṛṣṇa questions Upamanyu about kāmya rites within Śiva-dharma.
The chapter correlates ritual efficacy with śakti understood as Śiva’s ājñā (authorization), implying that correct empowerment/qualification is the hidden condition behind successful kāmya practice.
Śiva and Maheśvara are treated as non-different at the level of ultimate reality; the ‘Śaiva’ and ‘Māheśvara’ identities are presented as functional emphases (inner jñāna-yajña vs. outer karma-yajña) rather than separate manifestations.