पञ्चाक्षरीविद्यायाḥ कलियुगे मोक्षोपायः | The Pañcākṣarī Vidyā as a Means of Liberation in Kali Yuga
આ અધ્યાયમાં દેવી કલિયુગનું નિદાન કરે છે—કાળ કલુષિત અને દુર્જય છે, ધર્મ ઉપેક્ષિત છે, વર્ણાશ્રમાચાર ક્ષીણ થયો છે, સામાજિક-ધાર્મિક સંકટ વ્યાપ્યું છે અને ગુરુ–શિષ્ય ઉપદેશપરંપરા ભંગ થઈ છે. આવા બંધનોમાં શિવભક્તો કેવી રીતે મુક્તિ પામે તે તે પૂછે છે. ઈશ્વર ઉત્તર આપે છે કે તેમની ‘પરમા વિદ્યાઃ’ હૃદયને આનંદ આપનારી પંચાક્ષરી પર આશ્રય જ ઉપાય છે; ભક્તિથી આંતરિક જીવન ઘડાયેલાં લોકો કલિયુગમાં પણ મોક્ષ પામે છે. પછી મન-વાણી-કાયાના દોષોથી મલિન, કર્મ માટે અયોગ્ય અને ‘પતિત’ લોકો અંગે શંકા ઊભી થાય છે—શું તેમનું કોઈ પણ કર્મ નરક તરફ જ લઈ જાય? શિવ પોતાની પ્રતિજ્ઞા પુનઃ દૃઢ કરીને રહસ્ય જણાવે છે—મંત્રસહિત પૂજા (સમંત્રક પૂજા) નિર્ણાયક ઉદ્ધારક સાધન છે; પતિત ભક્ત પણ આ વિદ્યાથી મુક્ત થઈ શકે છે.
Shlokas
Verse 1
देव्युवाच । कलौ कलुषिते काले दुर्जये दुरतिक्रमे । अपुण्यतमसाच्छन्ने लोके धर्मपराङ्मुखे
દેવી બોલ્યા—કલિયુગમાં, જ્યારે કાળ કલુષિત હોય, જીતવો દુષ્કર અને પાર થવું અતિકઠિન હોય; જ્યારે લોક અપુણ્યજન્ય અંધકારથી ઢંકાયેલો અને ધર્મથી પરાઙ્મુખ હોય—
Verse 2
क्षीणे वर्णाश्रमाचारे संकटे समुपस्थिते । सर्वाधिकारे संदिग्धे निश्चिते वापि पर्यये
જ્યારે વર્ણાશ્રમ-આચાર ક્ષીણ થઈ જાય, સંકટ ઉપસ્થિત થાય, અને સર્વ ધર્મકર્તવ્યોનો યોગ્ય માર્ગ સંદિગ્ધ બને—અથવા નિશ્ચિત લાગતાં પણ ફેરવાઈ જાય—
Verse 3
तदोपदेशे विहते गुरुशिष्यक्रमे गते । केनोपायेन मुच्यंते भक्तास्तव महेश्वर
જ્યારે તે ઉપદેશ નષ્ટ થાય અને ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા લુપ્ત થાય, ત્યારે હે મહેશ્વર! તમારા ભક્તો કયા ઉપાયથી મુક્ત થશે?
Verse 4
ईश्वर उवाच । आश्रित्य परमां विद्यां हृद्यां पञ्चाक्षरीं मम । भक्त्या च भावितात्मानो मुच्यंते कलिजा नराः
ઈશ્વરે કહ્યું—મારી પરમ વિદ્યા, હૃદયમાં નિવાસ કરતી પઞ્ચાક્ષરી મંત્રનો આશ્રય લઈને, અને ભક્તિથી અંતઃકરણને ભાવિત કરીને, કલિયુગમાં જન્મેલા નર મુક્ત થાય છે।
Verse 5
मनोवाक्कायजैर्दोषैर्वक्तुं स्मर्तुमगोचरैः । दूषितानां कृतघ्नानां निंदकानां छलात्मनाम्
મન, વાણી અને કાયાથી ઉત્પન્ન દોષોથી જેમનો સ્વભાવ કલુષિત છે—કૃતઘ્ન, નિંદક અને છલસ્વભાવવાળા—તે દોષોના કારણે સામાન્ય વિચારથી પરે એવા શિવતત્ત્વને ન તો બોલવા યોગ્ય રહે છે, ન સ્મરણ કરવા યોગ્ય।
Verse 6
लुब्धानां वक्रमनसामपि मत्प्रवणात्मनाम् । मम पञ्चाक्षरी विद्या संसारभयतारिणी
લોભી અને વક્રમનવાળા પણ, જો તેમનું અંતઃકરણ મારી તરફ પ્રવણ થાય, તો મારી પંચાક્ષરી વિદ્યા જ સંસારભયમાંથી પાર ઉતારનાર તારિણી છે।
Verse 7
मयैवमसकृद्देवि प्रतिज्ञातं धरातले । पतितो ऽपि विमुच्येत मद्भक्तो विद्ययानया
હે દેવી, મેં ધરાતળ પર વારંવાર આ પ્રતિજ્ઞા કરી છે કે મારો ભક્ત પતિત થયો હોય તો પણ, આ વિદ્યાથી જ તે મુક્ત થાય છે।
Verse 8
ततः कथं विमुच्येत पतितो विद्यया ऽनया । ईश्वर उवाच । तथ्यमेतत्त्वया प्रोक्तं तथा हि शृणु सुन्दरि
ત્યારે (દેવીએ પૂછ્યું): ‘આ વિદ્યાથી પતિત વ્યક્તિ કેવી રીતે મુક્ત થશે?’ ઈશ્વરે કહ્યું: ‘તમે જે કહ્યું તે સત્ય છે; તેથી, હે સુન્દરી, તેમ જ સાંભળો।’
Verse 9
रहस्यमिति मत्वैतद्गोपितं यन्मया पुरा । समंत्रकं मां पतितः पूजयेद्यदि मोहितः
‘આ રહસ્ય છે’ એમ માનીને મેં અગાઉ તેને ગુપ્ત રાખ્યું હતું; કારણ કે મોહિત થયેલો પતિત પણ જો મંત્રসহ મારી પૂજા કરે તો તે ફળદાયી બને—એથી તેને રહસ્યરૂપે જાળવ્યું।
Verse 10
नारकी स्यान्न सन्देहो मम पञ्चाक्षरं विना । अब्भक्षा वायुभक्षाश्च ये चान्ये व्रतकर्शिताः
મારા પંચાક્ષર મંત્ર વિના—કોઈ સંશય નથી—નરકગામી થવું પડે; ભલે કોઈ માત્ર જલાહારી હોય, માત્ર વાયુભક્ષી હોય, અથવા અન્ય વ્રત-તપથી કૃશ થયો હોય તોય।
Verse 11
तेषामेतैर्व्रतैर्नास्ति मम लोकसमागमः । भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव यो हि मां सकृदर्चयेत्
આવા વ્રતો દ્વારા તેમને મારા લોકનો સમાગમ મળતો નથી; પરંતુ જે ભક્તિથી માત્ર પંચાક્ષર મંત્ર દ્વારા એક વાર પણ મારી અર્ચના કરે છે, તે મારી સાથે સંયોગ પામે છે।
Verse 12
सो ऽपि गच्छेन्मम स्थानं मन्त्रस्यास्यैव गौरवात् । तस्मात्तपांसि यज्ञाश्च व्रतानि नियमास्तथा
તે પણ આ મંત્રના જ મહાત્મ્યથી મારા ધામને પામે છે; તેથી તપ, યજ્ઞ, વ્રત અને નિયમ—આ બધું આથી જ સિદ્ધ અને પરિપૂર્ણ માનવું।
Verse 13
पञ्चाक्षरार्चनस्यैते कोट्यंशेनापि नो समः । बद्धो वाप्यथ मुक्तो वा पाशात्पञ्चाक्षरेण यः
પંચાક્ષર મંત્રથી કરેલી આરાધનાના કરોડમાં એક અંશ જેટલું પણ અન્ય સાધન સમાન નથી. બંધાયેલો હોય કે મુક્ત, જે પંચાક્ષરનું શરણ લે છે તે પાશબંધનથી મુક્ત થાય છે.
Verse 14
पूजयेन्मां स मुच्येत नात्र कार्या विचारणा । अरुद्रो वा सरुद्रो वा सकृत्पञ्चाक्षरेण यः
જે મને પૂજે છે તે મુક્ત થાય છે—અહીં શંકા કે વિચાર કરવાની જરૂર નથી. અરુદ્ર હોય કે સરુદ્ર, જે એકવાર પણ પંચાક્ષર મંત્રનો જપ કરે છે તે આ કૃપા પામે છે।
Verse 15
पूजयेत्पतितो वापि मूढो वा मुच्यते नरः । षडक्षरेण वा देवि तथा पञ्चाक्षरेण वा
હે દેવી, મનુષ્ય પતિત હોય કે મૂઢ હોય, જો તે (શિવની) પૂજા કરે તો મુક્ત થાય છે—ષડાક્ષર મંત્રથી હોય કે તેમ જ પંચાક્ષર મંત્રથી।
Verse 16
स ब्रह्मांगेन मां भक्त्या पूजयेद्यदि मुच्यते । पतितो ऽपतितो वापि मन्त्रेणानेन पूजयेत्
જો કોઈ વિધિપૂર્વક બ્રહ્માંગ સહિત ભક્તિથી મારી પૂજા કરે તો તે મુક્ત થાય છે. પતિત હોય કે અપતિત, આ જ મંત્રથી પૂજા કરવી જોઈએ।
Verse 17
मम भक्तो जितक्रोधो सलब्धो ऽलब्ध एव वा । अलब्धालब्ध एवेह कोटिकोटिगुणाधिकः
મારો ભક્ત, જેણે ક્રોધ જીત્યો છે, લાભ મળે કે ન મળે—બન્નેમાં સમ રહે છે. લાભ-અલાભમાં સમ રહેનારો અહીં કરોડો-કરોડો ગુણથી શ્રેષ્ઠ છે।
Verse 18
तस्माल्लब्ध्वैव मां देवि मन्त्रेणानेन पूजयेत् । लब्ध्वा संपूजयेद्यस्तु मैत्र्यादिगुणसंयुतः
અતએવ, હે દેવી, આ રીતે મને પ્રાપ્ત કરીને આ જ મંત્રથી મારી પૂજા કરવી જોઈએ. અને જે મૈત્રી વગેરે ગુણોથી યુક્ત થઈ (આ મંત્ર) પ્રાપ્ત કરીને મારી સંપૂર્ણ પૂજા કરે છે, તે જ તે ઉપાસનામાં સિદ્ધિ પામે છે.
Verse 19
ब्रह्मचर्यरतो भक्त्या मत्सादृश्यमवाप्नुयात् । किमत्र बहुनोक्तेन भक्तास्सर्वेधिकारिणः
જે બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિત રહી ભક્તિથી યુક્ત છે, તે મારી સમાનતા પ્રાપ્ત કરે છે. અહીં વધુ શું કહેવું? મારા બધા ભક્તો મારી કૃપા અને મેં બતાવેલા માર્ગના અધિકારી છે.
Verse 20
मम पञ्चाक्षरे मंत्रे तस्माच्छ्रेष्ठतरो हि सः । पञ्चाक्षरप्रभावेण लोकवेदमहर्षयः
મારા પંચાક્ષર મંત્રમાં એ મંત્ર જ નિશ્ચયે સર્વોત્તમ છે. પંચાક્ષરના પ્રભાવથી લોક, વેદ અને મહર્ષિઓ—બધાં જ ધારિત અને પ્રકાશિત થાય છે.
Verse 21
तिष्ठंति शाश्वता धर्मा देवास्सर्वमिदं जगत् । प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजंगमे
પ્રલય આવી પહોંચે અને સ્થાવર-જંગમ બધું નષ્ટ થઈ જાય તોય શાશ્વત ધર્મ, દેવગણ અને આ સમગ્ર જગત સ્થિત રહે છે—પ્રભુમાં અધિષ્ઠિત, અવિનાશી આધારમાં।
Verse 22
सर्वं प्रकृतिमापन्नं तत्र संलयमेष्यति । एको ऽहं संस्थितो देवि न द्वितीयो ऽस्ति कुत्रचित्
જે કંઈ પ્રકૃતિમાં પ્રવેશ્યું છે, તે ત્યાં જ લયને પામશે. હે દેવી, હું એકલો જ સ્થિત રહું છું; ક્યાંય, ક્યારેય, બીજો નથી.
Verse 23
तदा वेदाश्च शास्त्राणि सर्वे पञ्चाक्षरे स्थिताः । ते नाशं नैव संप्राप्ता मच्छक्त्या ह्यनुपालिताः
ત્યારે વેદો અને સર્વ શાસ્ત્રો પંચાક્ષરમાં સ્થિત થયા. તેઓ કદી વિનાશને પામ્યા નહીં, કારણ કે મારી શક્તિથી તેઓ રક્ષિત અને પોષિત હતા.
Verse 24
ततस्सृष्टिरभून्मत्तः प्रकृत्यात्मप्रभेदतः । गुणमूर्त्यात्मनां चैव ततोवांतरसंहृतिः
ત્યારબાદ મારી પાસેથી સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થઈ—પ્રકૃતિ અને આત્માના ભેદથી. અને ગુણમય દેહધારી જીવો માટે પછી વાંતર (આંશિક) સંહાર પણ થાય છે.
Verse 25
तदा नारायणश्शेते देवो मायामयीं तनुम् । आस्थाय भोगिपर्यंकशयने तोयमध्यगः
ત્યારે દેવ નારાયણ માયામયી તનુ ધારણ કરીને, ભોગી (શેષ) ના પર્યંક-શયન પર શયન કર્યો, આદિ જળના મધ્યમાં સ્થિત રહીને.
Verse 26
तन्नाभिपंकजाज्जातः पञ्चवक्त्रः पितामहः । सिसृक्षमाणो लोकांस्त्रीन्न सक्तो ह्यसहायवान्
તે (પ્રભુ) ની નાભિ-પંકજમાંથી પંચવક્ત્ર પિતામહ બ્રહ્મા જન્મ્યા. છતાં ત્રણ લોક સર્જવા ઇચ્છતા હોવા છતાં, સહાય વિના તેઓ સમર્થ ન રહ્યા.
Verse 27
मुनीन्दश ससर्जादौ मानसानमितौजसः । तेषां सिद्धिविवृद्ध्यर्थं मां प्रोवाच पितामहः
આદિમાં પિતામહે દસ શ્રેષ્ઠ મુનીન્દ્રો સર્જ્યા—માનસપુત્ર, અમિત તેજવાળા. તેમની સિદ્ધિ-વૃદ્ધિ માટે પછી પિતામહે મને સંબોધ્યો.
Verse 28
मत्पुत्राणां महादेव शक्तिं देहि महेश्वर । इत्येवं प्रार्थितस्तेन पञ्चवक्त्रधरो ह्यहम्
“હે મહાદેવ, હે મહેશ્વર! મારા પુત્રોને શક્તિ આપો.” એમ તેણે પ્રાર્થના કરી; તેથી હું—પંચવક્ત્રધારી શિવ—પ્રત્યुत્તર આપ્યો।
Verse 29
पञ्चाक्षराणि क्रमशः प्रोक्तवान्पद्मयोनये । स पञ्चवदनैस्तानि गृह्णंल्लोकपितामहः
તેણે ક્રમશઃ પંચાક્ષરી મંત્ર પદ્મયોનિ બ્રહ્માને ઉપદેશ્યો. લોકપિતામહ બ્રહ્માએ તેને પોતાના પાંચ મુખોથી ગ્રહણ કર્યો।
Verse 30
वाच्यवाचकभावेन ज्ञातवान्मां महेश्वरम् । ज्ञात्वा प्रयोगं विविधं सिद्धमंत्रः प्रजापतिः
વાચ્ય-વાચક ભાવથી પ્રજાપતિએ મને મહેશ્વર તરીકે જાણ્યો. મંત્રના વિવિધ પ્રયોગો સમજીને તે સિદ્ધમંત્ર—મંત્રસિદ્ધિ પ્રાપ્ત—થયો।
Verse 31
पुत्रेभ्यः प्रददौ मंत्रं मंत्रार्थं च यथातथम् । ते च लब्ध्वा मंत्ररत्नं साक्षाल्लोकपितामहात्
તેણે પોતાના પુત્રોને પવિત્ર મંત્ર અને તેનો યથાર્થ અર્થ પણ જેમ છે તેમ આપ્યો. અને તેઓ લોકપિતામહ બ્રહ્માથી સాక్షાત્ તે મંત્રરત્ન પ્રાપ્ત કરીને તેના અનુગ્રહ અને અધિકારથી યુક્ત થયા.
Verse 32
तदाज्ञप्तेन मार्गेण मदाराधनकांक्षिणः । मेरोस्तु शिखरे रम्ये मुंजवान्नाम पर्वतः
મારી આજ્ઞાથી નિર્ધારિત માર્ગે મારી આરાધના ઇચ્છનારાઓ આગળ વધ્યા. મેરુના રમ્ય શિખર પર ‘મુંજવાન’ નામનો એક પર્વત છે.
Verse 33
मत्प्रियः सततं श्रीमान्मद्भक्तै रक्षितस्सदा । तस्याभ्याशे तपस्तीव्रं लोकं स्रष्टुं समुत्सुकाः
તે સદૈવ મને પ્રિય છે, સદૈવ શ્રીસમૃદ્ધ છે અને મારા ભક્તો દ્વારા હંમેશાં રક્ષિત રહે છે. તેની નજીક, લોકસૃષ્ટિ કરવા ઉત્સુક લોકો તીવ્ર તપ કરે છે.
Verse 34
दिव्यं वर्षसहस्रं तु वायुभक्षास्समाचरन् । तेषां भक्तिमहं दृष्ट्वा सद्यः प्रत्यक्षतामियाम्
તેઓ એક હજાર દિવ્ય વર્ષો સુધી માત્ર વાયુને આહાર બનાવી તપ આચરતા રહ્યા; તેમની ભક્તિ જોઈને હું તરત જ તેમના સમક્ષ પ્રત્યક્ષ થયો।
Verse 35
ऋषिं छंदश्च कीलं च बीजशक्तिं च दैवतम् । न्यासं षडंगं दिग्बंधं विनियोगमशेषतः
ઋષિ, છંદ, કીલ, બીજ-શક્તિ અને અધિષ્ઠાતૃ દેવતા—આ બધું; તેમજ ન્યાસ, ષડંગ, દિગ્બંધ અને સંપૂર્ણ વિનિયોગ—સમગ્ર રીતે જાણવું જોઈએ।
Verse 36
प्रोक्तवानहमार्याणां जगत्सृष्टिविवृद्धये । ततस्ते मंत्रमाहात्म्यादृषयस्तपसेधिताः
જગતની સૃષ્ટિ અને વૃદ્ધિ માટે મેં આર્યોને ઉપદેશ આપ્યો. ત્યારબાદ તે મંત્રના માહાત્મ્યથી પ્રેરિત થઈ ઋષિઓ તપમાં દૃઢપણે પ્રવૃત્ત થયા।
Verse 37
सृष्टिं वितन्वते सम्यक्सदेवासुरमानुषीम् । अस्याः परमविद्यायास्स्वरूपमधुनोच्यते
તે દેવો, અસુરો અને માનવો સહિતની સૃષ્ટિને યોગ્ય ક્રમથી સમ્યક રીતે વિસ્તારે છે. હવે આ પરમ વિદ્યાનું યથાર્થ સ્વરૂપ કહેવામાં આવે છે।
Verse 38
आदौ नमः प्रयोक्तव्यं शिवाय तु ततः परम् । सैषा पञ्चाक्षरी विद्या सर्वश्रुतिशिरोगता
પ્રથમ ‘નમઃ’ ઉચ્ચારવું, ત્યારબાદ ‘શિવાય’। આ જ પંચાક્ષરી વિદ્યા છે, જે સર્વ શ્રુતિઓના શિરોમણિરૂપે સ્થિત છે।
Verse 39
सर्वजातस्य सर्वस्य बीजभूता सनातनी । प्रथमं मन्मुखोद्गीर्णा सा ममैवास्ति वाचिका
તે સર્વ જન્મેલા અને સર્વ વસ્તુઓની સનાતન બીજ-કારણ શક્તિ છે. મારા જ મુખમાંથી પ્રથમ ઉચ્ચારાયેલી તે દિવ્ય વાણી મારી જ વાચક-શક્તિ છે.
Verse 40
तप्तचामीकरप्रख्या पीनोन्नतपयोधरा । चतुर्भुजा त्रिनयना बालेंदुकृतशेखरा
તે તપ્ત સોનાની જેમ તેજસ્વી હતી; તેના સ્તન પૂર્ણ અને ઉન્નત હતા. તે ચતુર્ભુજા, ત્રિનેત્રી હતી અને મસ્તક પર બાલચંદ્રને શેખરરત્ન સમે ધારણ કરતી હતી.
Verse 41
पद्मोत्पलकरा सौम्या वरदाभयपाणिका । सर्वलक्षणसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता
તે સૌમ્ય અને મંગલમયી હતી; તેના કરોમાં કમળ અને નીલોત્પલ હતા, અને અન્ય કરોથી તે વર તથા અભય આપતી હતી. તે સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત અને સર્વ આભરણોથી ભૂષિત હતી.
Verse 42
सितपद्मासनासीना नीलकुंचितमूर्धजा । अस्याः पञ्चविधा वर्णाः प्रस्फुरद्रश्मिमंडलाः
તે શ્વેત કમળાસન પર આસનસ્થ હતી; તેના કેશ નીલવર્ણ અને કુંચિત હતા. તેના પરથી પાંચ પ્રકારના વર્ણો, ઝગમગતા રશ્મિમંડળોથી ઘેરાયેલા, તેજથી પ્રસ્ફુરિત થતા હતા.
Verse 43
पीतः कृष्णस्तथा धूम्रः स्वर्णाभो रक्त एव च । पृथक्प्रयोज्या यद्येते बिंदुनादविभूषिताः
પીળો, કાળો, ધૂમ્ર, સ્વર્ણાભ અને રક્ત—આ પાંચ વર્ણો જો અલગ અલગ રીતે પ્રયોગમાં લેવાય અને બિંદુ તથા નાદથી વિભૂષિત કરવામાં આવે, તો શિવશાસ્ત્રમાં વિવિધ કર્મો માટે યોગ્ય બને છે.
Verse 44
अर्धचन्द्रनिभो बिंदुर्नादो दीपशिखाकृतिः । बीजं द्वितीयं बीजेषु मंत्रस्यास्य वरानने
હે વરાનને, આ મંત્રના બીજોમાં બીજું બીજ બિંદુ છે, જે અર્ધચંદ્ર સમાન છે; અને તેનો નાદ દીપશિખા જેવો આકાર ધરાવે છે એમ કહેવાય છે.
Verse 45
दीर्घपूर्वं तुरीयस्य पञ्चमं शक्तिमादिशेत् । वामदेवो नाम ऋषिः पंक्तिश्छन्द उदाहृतम्
ચોથા અંગ માટે શરૂઆતમાં દીર્ઘ સ્વર રાખીને પાંચમી શક્તિનું નિર્દેશન કરવું જોઈએ. અહીં ઋષિનું નામ વામદેવ છે અને છંદ પંક્તિ કહેવાયું છે.
Verse 46
देवता शिव एवाहं मन्त्रस्यास्य वरानने । गौतमो ऽत्रिर्वरारोहे विश्वामित्रस्तथांगिराः
હે વરાનને, આ મંત્રના દેવતા શિવ જ છે—અર્થાત્ હું જ. હે વરારોહે, અહીં ઋષિઓ ગૌતમ, અત્રિ, વિશ્વામિત્ર તથા અંગિરા છે.
Verse 47
भरद्वाजश्च वर्णानां क्रमशश्चर्षयः स्मृताः । गायत्र्यनुष्टुप्त्रिष्टुप्च छंदांसि बृहती विराट्
વર્ણોના ક્રમ પ્રમાણે ભરદ્વાજ વગેરે ઋષિઓ સ્મરાય છે. તેમજ છંદો ગાયત્રી, અનુષ્ટુપ, ત્રિષ્ટુપ, બૃહતી અને વિરાટ જણાવાયા છે.
Verse 48
इन्द्रो रुद्रो हरिर्ब्रह्मा स्कंदस्तेषां च देवताः । मम पञ्चमुखान्याहुः स्थाने तेषां वरानने
હે વરાનને! ઇન્દ્ર, રુદ્ર, હરિ (વિષ્ણુ), બ્રહ્મા અને સ્કંદ—તથા તેમના અધિષ્ઠાતૃ દેવતાઓ—મારા પંચમુખોના સ્થાનોમાં નિવાસ કરે છે, એમ કહેવાય છે।
Verse 49
पूर्वादेश्चोर्ध्वपर्यंतं नकारादि यथाक्रमम् । अदात्तः प्रथमो वर्णश्चतुर्थश्च द्वितीयकः
પૂર્વ દિશાથી આરંભ કરીને ઊર્ધ્વ સુધી યથાક્રમે ‘ન’કારાદિ વર્ણવિન્યાસમાં—પ્રથમ વર્ણ અનुदાત્ત છે અને ચતુર્થ વર્ણ દ્વિતીયક સ્વરયુક્ત ગણાય છે.
Verse 50
पञ्चमः स्वरितश्चैव तृतीयो निहतः स्मृतः । मूलविद्या शिवं शैवं सूत्रं पञ्चाक्षरं तथा
પાંચમો અક્ષર સ્વરિત સ્વરે ઉચ્ચારવો અને ત્રીજો ‘નિહત’ તરીકે સ્મૃત છે. આ જ મૂળવિદ્યા—શિવસ્વરૂપ શૈવ સૂત્ર, તે પાવન પંચાક્ષર મંત્ર પણ છે.
Verse 51
नामान्यस्य विजानीयाच्छैवं मे हृदयं महत् । नकारश्शिर उच्येत मकारस्तु शिखोच्यते
મારા આ મહાન શૈવ ‘હૃદય’નાં નામો અને આંતરિક રચના યથાર્થ રીતે જાણવી જોઈએ. ‘ન’ અક્ષર શિર (મસ્તક) કહેવાય છે અને ‘મ’ અક્ષર શિખા (ચોટી) કહેવાય છે.
Verse 52
शिकारः कवचं तद्वद्वकारो नेत्रमुच्यते । यकारो ऽस्त्रं नमस्स्वाहा वषठुंवौषडित्यपि
‘શિ’ અક્ષર કવચ (રક્ષાકવચ) કહેવાયું છે; તેમજ ‘વ’ અક્ષર નેત્ર (મંત્ર-નેત્ર) તરીકે ઉપદેશિત છે. ‘ય’ અક્ષર અસ્ત્ર તરીકે ઘોષિત છે; અને ‘નમઃ’, ‘સ્વાહા’, ‘વષટ્’, ‘હું’, ‘વૌષટ્’ જેવા વૈદિક ઉદ્ઘોષણો પણ તેમ જ ગણાય છે.
Verse 53
फडित्यपि च वर्णानामन्ते ऽङ्गत्वं यदा तदा । तत्रापि मूलमंत्रो ऽयं किंचिद्भेदसमन्वयात्
વર્ણોના અંતે ‘ફટ્’ જોડીને તે અંગ (સહાયક) રૂપે વપરાય તોય, આ તો એ જ મૂળમંત્ર રહે છે—માત્ર સ્વરૂપમાં થોડા ભેદનું સમન્વય થવાથી.
Verse 54
तत्रापि पञ्चमो वर्णो द्वादशस्वरभूषितः । तास्मादनेन मंत्रेण मनोवाक्कायभेदतः
ત્યાં પણ પંચમ વર્ણ દ્વાદશ સ્વરોથી ભૂષિત છે. તેથી આ મંત્ર દ્વારા મન‑વાણી‑કાયાના ભેદ પ્રમાણે પૂજા અને નિયમિત સાધના કરવી જોઈએ, જેથી બંધ જીવ પતિરૂપ પ્રભુ તરફ આગળ વધે.
Verse 55
आवयोरर्चनं कुर्याज्जपहोमादिकं तथा । यथाप्रज्ञं यथाकालं यथाशास्त्रं यथामति
અમારા બંનેનું અર્ચન કરવું અને જપ‑હોમ આદિ પણ કરવું. તે પોતાની પ્રજ્ઞા મુજબ, યોગ્ય સમય મુજબ, શાસ્ત્ર મુજબ અને સ્થિર મતિ મુજબ કરવું.
Verse 56
यथाशक्ति यथासंपद्यथायोगं यथारति । यदा कदापि वा भक्त्या यत्र कुत्रापि वा कृता
શક્તિ મુજબ, સાધન‑સંપત્તિ મુજબ, યોગ્ય યોગ‑અનુશાસન મુજબ અને હૃદયની રુચિ મુજબ—ક્યારે પણ, ક્યાંય પણ—ભક્તિથી કરેલું કાર્ય સાચે જ સિદ્ધ થાય છે.
Verse 57
येन केनापि वा देवि पूजा मुक्तिं नयिष्यते । मय्यासक्तेन मनसा यत्कृतं मम सुन्दरि
હે દેવી, કોઈ પણ રીતે કરેલી પૂજા મુક્તિ તરફ લઈ જાય છે—જો તે મારામાં આસક્ત મનથી કરેલી હોય, હે સુન્દરી.
Verse 58
मत्प्रियं च शिवं चैव क्रमेणाप्यक्रमेण वा । तथापि मम भक्ता ये नात्यंतविवशाः पुनः
મને પ્રિય અને શિવ—એ બંનેની પૂજા ક્રમે કે અક્રમે થાય તોય; છતાં મારા ભક્તો ફરીથી અત્યંત વિવશ બનતા નથી.
Verse 59
तेषां सर्वेषु शास्त्रेषु मयेव नियमः कृतः । तत्रादौ संप्रवक्ष्यामि मन्त्रसंग्रहणं शुभम्
તે સર્વ શાસ્ત્રોમાં નિયમ મેં એકલાએ જ સ્થાપ્યો છે। ત્યાં પ્રથમ હું મંત્રોના શુભ સંગ્રહ અને ગ્રહણની રીત સ્પષ્ટ રીતે કહું છું।
Verse 60
यं विना निष्फलं जाप्यं येन वा सफलं भवेत्
જેનાં વિના મંત્રજપ નિષ્ફળ થાય છે, અને જેમના દ્વારા જ તે ફળદાયી બને છે।
Frequently Asked Questions
Rather than a discrete mythic episode, the chapter presents a dialogue setting: Devī questions Śiva about salvation in Kali-yuga amid the collapse of dharma and guru–śiṣya instruction; Śiva replies with mantra-based soteriology centered on the pañcākṣarī.
Śiva frames the pañcākṣarī as a ‘paramā vidyā’ and a guarded ‘rahasya’: a mantra-technology that can supersede ritual unfitness and moral fallenness when paired with devotion, grounded in Śiva’s explicit vow of liberation.
Śiva is highlighted as Īśvara/Maheśvara who grants mokṣa through mantra and bhakti—functioning as the compassionate guarantor whose promise (pratijñā) makes liberation available even under Kali-yuga constraints.