नैमित्तिकविधिक्रमः (Occasional Rites and Their Procedure)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि शिवाश्रमनिषेविणाम् । शिवशास्त्रोक्तमार्गेण नैमित्तिकविधिक्रमम्

ઉપમન્યુએ કહ્યું—હવે આગળ હું શિવાશ્રમનું અનુસરણ કરનારાઓ માટે, શિવશાસ્ત્રોમાં કહેલા માર્ગ અનુસાર, નૈમિત્તિક વિધિઓનો ક્રમ સમજાવીશ।

Verse 2

सर्वेष्वपि च मासेषु पक्षयोरुभयोरपि । अष्टाभ्यां च चतुर्दश्यां तथा पर्वाणि च क्रमात्

દરેક માસમાં, બંને પક્ષોમાં, અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ, તેમજ ક્રમશઃ પર્વ-તિથિઓમાં પણ (આ શિવાનુષ્ઠાન કરવું જોઈએ)।

Verse 3

अयने विषुवे चैव ग्रहणेषु विशेषतः । कर्तव्या महती पूजा ह्यधिका वापि शक्तितः

અયન અને વિષુવકાળે, ખાસ કરીને ગ્રહણ સમયે, શિવની મહાપૂજા કરવી જોઈએ; અથવા પોતાની શક્તિ મુજબ વધુ પણ કરવી યોગ્ય છે.

Verse 4

मासिमासि यथान्यायं ब्रह्मकूर्चं प्रसाध्य तु । स्नापयित्वा शिवं तेन पिबेच्छेषमुपोषितः

દર મહિને નિયમ મુજબ બ્રહ્મકૂર્ચ તૈયાર કરીને, તેનાથી ભગવાન શિવને સ્નાન કરાવવું. પછી ઉપવાસ રાખીને બાકી રહેલું પ્રસાદરૂપે પીવું.

Verse 5

ब्रह्महत्यादिदोषाणामतीव महतामपि । निष्कृतिर्ब्रह्मकूर्चस्य पानान्नान्या विशिष्यते

બ્રહ્મહત્યા વગેરે અતિ મહાદોષો માટે પણ બ્રહ્મકૂર્ચ વ્રતમાં વિહિત પાન કરતાં શ્રેષ્ઠ કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત માનવામાં આવતું નથી.

Verse 6

पौषे पुष्यनक्षत्रे कुर्यान्नीराजनं विभोः । माघे मघाख्ये नक्षत्रे प्रदद्याद्घृतकंबलम्

પૌષ માસે પુષ્ય નક્ષત્રે સર્વવ્યાપી પરમેશ્વરનું શુભ નીરાજન (આરતી) કરવું. માઘ માસે મઘા નક્ષત્રે ઘૃતથી સিক্ত કમ્બળ ભક્તિપૂર્વક દાન આપવું.

Verse 7

फाल्गुने चोत्तरान्ते वै प्रारभेत महोत्सवम् । चैत्रे चित्रापौर्णमास्यां दोलां कुर्याद्यथाविधि

ફાલ્ગુનના ઉત્તરાંતમાં નિશ્ચયે મહોત્સવ આરંભ કરવો. પછી ચૈત્ર માસે ચિત્રા નક્ષત્રયુક્ત પૂર્ણિમાએ વિધિપૂર્વક દોલા-ઉત્સવ (ઝૂલાસેવા) કરવો.

Verse 8

वैशाख्यां तु विशाखायां कुर्यात्पुष्पमहालयम् । ज्येष्ठे मूलाख्यनक्षत्रे शीतकुम्भं प्रदापयेत्

વૈશાખ માસમાં વિશાખા નક્ષત્ર સમયે પુષ્પમહાલય (ફૂલોના મહાન અર્પણ-સ્થાન) કરવું. અને જ્યેષ્ઠ માસમાં મૂલા નક્ષત્ર હોય ત્યારે શીતળ જલકુંભ અર્પણ કરવો.

Verse 9

आषाढे चोत्तराषाढे पवित्रारोपणं तथा । श्रावणे प्राकृतान्यापि मण्डलानि प्रकल्पयेत्

આષાઢ માસમાં તથા ઉત્તરાષાઢા નક્ષત્ર સમયે વિધિપૂર્વક પવિત્રારોપણ (પવિત્ર દોરા/માળાની સ્થાપના) કરવી. અને શ્રાવણ માસમાં પ્રચલિત (પ્રાકૃત) મંડલો પણ તૈયાર કરવા.

Verse 10

श्रविष्ठाख्ये तु नक्षत्रे प्रौष्ठपद्यां ततः परम् । प्रोक्षयेच्च जलक्रीडां पूर्वाषाढाश्रये दिने

શ્રવિષ્ઠા (ધનિષ્ઠા) નક્ષત્ર સમયે અને ત્યારપછી પ્રોષ્ઠપદા દિવસે પ્રોક્ષણ તથા જલક્રીડા વિધિ કરવી; તેમજ પૂર્વાષાઢા અધિષ્ઠિત દિવસે પણ કરવી.

Verse 11

आश्वयुज्यां ततो दद्यात्पायसं च नवोदनम् । अग्निकार्यं च तेनैव कुर्याच्छतभिषग्दिने

પછી આશ્વયુજ માસમાં પાયસ અને નવોઢન (નવું ભાત) અર્પણ કરવું. એ જ અર્પણદ્રવ્યો વડે શતભિષજ્ દિવસે વિધિપૂર્વક અગ્નિકાર્ય પણ કરવું.

Verse 12

कार्तिक्यां कृतिकायोगे दद्याद्दीपसहस्रकम् । मार्गशीर्षे तथार्द्रायां घृतेन स्नापयेच्छिवम्

કાર્તિક માસમાં કૃત્તિકા-યોગે સહસ્ર દીપ અર્પણ કરવું. તેમજ માર્ગશીર્ષમાં આર્દ્રા નક્ષત્રે ઘીથી ભગવાન શિવનું સ્નાપન (અભિષેક) કરવું.

Verse 13

अशक्तस्तेषु कालेषु कुर्यादुत्सवमेव वा । आस्थानं वा महापूजामधिकं वा समर्चनम्

જો તે સમયોએ વિધિપૂજા કરવા અસમર્થ હોય, તો ઉત્સવ યોજે; અથવા આસ્થાન (વિધિવત્ અધિષ્ઠાન) કરે; અથવા મહાપૂજા કરે; કે વધુ અધિક ભક્તિથી સમર્ચન કરે.

Verse 14

आवृत्ते ऽपि च कल्याणे प्रशस्तेष्वपि कर्मसु । दौर्मनस्ये दुराचारे दुःस्वप्ने दुष्टदर्शने

મંગલકારી અને પ્રશસ્ત કર્મો નિયમિત થતાં હોવા છતાં જો મનમાં ખેદ ઊભો થાય, દુરાચાર તરફ વળાય, દુઃસ્વપ્ન આવે અથવા અશુભ દર્શન થાય—તો તેને આંતરિક વિક્ષેપના લક્ષણ તરીકે જાણી શિવચિંતન અને શુદ્ધિ તરફ પાછા ફરવું જોઈએ.

Verse 15

उत्पाते वाशुभेन्यस्मिन्रोगे वा प्रबले ऽथ वा । स्नानपूजाजपध्यानहोमदानादिकाः क्रियः

ઉત્પાત કે અન્ય કોઈ અશુભ સ્થિતિ ઊભી થાય, અથવા પ્રબળ રોગ થાય, ત્યારે સ્નાન, પૂજા, જપ, ધ્યાન, હોમ, દાન વગેરે પવિત્ર ક્રિયાઓ કરવી જોઈએ.

Verse 16

निर्मितानुगुणाः कार्याः पुरश्चरणपूर्विकाः । शिवानले च विहते पुनस्सन्धानमाचरेत्

ક્રિયાઓ યથાવિધિ તૈયાર કરેલા અનુસાર કરવી જોઈએ અને તે પુરશ્ચરણથી પૂર્વવર્તી હોવી જોઈએ. તેમજ શિવાનલ (સંસ્કૃત યજ્ઞાગ્નિ) વિક્ષેપિત થાય કે બુઝી જાય તો ફરીથી સંધાન—પુનઃપ્રતિષ્ઠા—કરવી જોઈએ.

Verse 17

य एवं शर्वधर्मिष्ठो वर्तते नित्यमुद्यतः । तस्यैकजन्मना मुक्तिं प्रयच्छति महेश्वरः

જે આ રીતે શર્વ (ભગવાન શિવ)ના ધર્મમાં દૃઢનિષ્ઠ રહી, સદા જાગૃત અને સાધનામાં ઉદ્યત રહે છે—મહેશ્વર તેને એક જ જન્મમાં મુક્તિ આપે છે।

Verse 18

एतद्यथोत्तरं कुर्यान्नित्यनैमित्तिकेषु यः । दिव्यं श्रीकंठनाथस्य स्थानमाद्यं स गच्छति

જે નિત્ય અને નૈમિત્તિક કર્મોમાં આ આચારોને વિધિપૂર્વક યથોચિત રીતે કરે છે, તે શ્રીકંઠનાથ (ભગવાન શિવ)ના આદ્ય દિવ્ય ધામને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 19

तत्र भुक्त्वा महाभोगान्कल्पकोटिशतन्नरः । कालांतरेच्युतस्तस्मादौमं कौमारमेव च

ત્યાં મહાભોગો ભોગવી તે પુરુષ સૈકડો કરોડ કલ્પો સુધી રહે છે; નિર્ધારિત સમય પૂરો થતાં તે લોકમાંથી ચ્યૂત થઈ પછી ‘ઔમ—કૌમાર’ અવસ્થાને પણ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 20

संप्राप्य वैष्णवं ब्राह्मं रुद्रलोकं विशेषतः । तत्रोषित्वा चिरं कालं भुक्त्वा भोगान्यथोदितान्

વૈષ્ણવ અને બ્રાહ્મ લોકોને પ્રાપ્ત કરીને—વિશેષ કરીને રુદ્રલોકને પામી—તે ત્યાં દીર્ઘકાળ વસે છે અને અગાઉ કહેલા દિવ્ય ભોગો ભોગવે છે।

Verse 21

पुनश्चोर्ध्वं गतस्तस्मादतीत्य स्थानपञ्चकम् । श्रीकण्ठाज्ज्ञानमासाद्य तस्माच्छैवपुरं व्रजेत्

પછી તે લોકથી વધુ ઊર્ધ્વગતિ કરીને, પાંચ સ્થાનને અતિક્રમી, શ્રીકંઠ (ભગવાન શિવ) પાસેથી મુક્તિદાયક જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે; ત્યારબાદ તે શૈવપુર—પરમ શૈવ લોક—માં જાય છે।

Verse 22

अर्धचर्यारतश्चापि द्विरावृत्त्यैवमेव तु । पश्चाज्ज्ञानं समासाद्य शिवसायुज्यमाप्नुयात्

કોઈ માત્ર અર્ધચર્યામાં રત હોય તોય, એ જ રીતે તેને બે વાર આવર્તિત કરે તો, પછી સત્ય જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને શિવસાયુજ્ય—ભગવાન શિવ સાથે પૂર્ણ એકત્વ—ને પામે છે।

Verse 23

अर्धार्धचरितो यस्तु देही देहक्षयात्परम् । अंडांतं वोर्ध्वमव्यक्तमतीत्य भुवनद्वयम्

જે દેહીનું ગમન અર્ધમાત્ર પૂર્ણ છે, તે દેહક્ષય પછી પણ અંડની સીમા ઓળંગી ઉપર અવ્યક્તમાં પહોંચે છે અને બંને ભુવનને અતિક્રમે છે.

Verse 24

संप्राप्य पौरुषं रौद्रस्थानमद्रीन्द्रजापतेः । अनेकयुगसाहस्रं भुक्त्वा भोगाननेकधा

પર્વતરાજ દ્વારા સ્તુત પ્રભુના પૌરુષમય રૌદ્રસ્થાનને પ્રાપ્ત કરીને, તેણે અનેક યುಗસહસ્ર સુધી અનેક રીતે નાનાવિધ ભોગો ભોગવ્યા।

Verse 25

पुण्यक्षये क्षितिं प्राप्य कुले महति जायते । तत्रापि पूर्वसंस्कारवशेन स महाद्युतिः

પુણ્ય ક્ષય થતાં તે ફરી પૃથ્વી પર આવી મહાન કુળમાં જન્મે છે; ત્યાં પણ પૂર્વ સંસ્કારોના બળે તે મહાદ્યુતિ—મહાન તેજસ્વી બને છે.

Verse 26

पशुधर्मान्परित्यज्य शिवधर्मरतो भवेत् । तद्धर्मगौरवादेव ध्यात्वा शिवपुरं व्रजेत्

પશુધર્મ—બંધનમાં બંધાયેલ જીવનમાર્ગ—ત્યજીને શિવધર્મમાં પરાયણ થવું. તે ધર્મના ગૌરવને માન આપી ધ્યાન કરતાં શિવપુર પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 27

भोगांश्च विविधान्भुक्त्वा विद्येश्वरपदं व्रजेत् । तत्र विद्येश्वरैस्सार्धं भुक्त्वा भोगान्बहून्क्रमात्

વિવિધ ભોગો ભોગવીને વિદ્યેશ્વરપદને પ્રાપ્ત થાય છે. ત્યાં વિદ્યેશ્વરો સાથે ક્રમશઃ અનેક ભોગોનો અનુભવ કરે છે.

Verse 28

अण्डस्यांतर्बहिर्वाथ सकृदावर्तते पुनः । ततो लब्ध्वा शिवज्ञानं परां भक्तिमवाप्य च

પછી તે બ્રહ્માંડ-અંડની અંદર અને બહાર એક વાર ફરી પરિક્રમા કરે છે. ત્યારબાદ શિવજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને અને પરમ ભક્તિ પામી, પ્રભુની કૃપાથી મુક્તિ તરફ વળે છે.

Verse 29

शिवसाधर्म्यमासाद्य न भूयो विनिवर्तते । यश्चातीव शिवे भक्तो विषयासक्तचित्तवत्

શિવસાધર્મ્ય પ્રાપ્ત કરીને તે ફરી પાછો ફરતો નથી. અને જે શિવમાં અત્યંત ભક્ત છે, તેનું ચિત્ત શિવમાં એ રીતે આસક્ત થાય છે જેમ સામાન્ય મન વિષયોમાં આસક્ત રહે છે.

Verse 30

शिवदर्मानसो कुर्वन्नकुर्वन्वापि मुच्यते । एकावृत्तो द्विरावृत्तस्त्रिरावृत्तो निवर्तकः

શિવધર્મમાં મન સ્થિર રાખીને, કરે કે ન કરે—તે મુક્ત થાય છે. એક વાર વળે તે ‘એકાવૃત્ત’; બે વાર વળે તે ‘દ્વિરાવૃત્ત’; અને ત્રણ વાર વળે તે ‘નિવર્તક’ (ફરી ન ફરનાર) બને છે.

Verse 31

न पुनश्चक्रवर्ती स्याच्छिवधर्माधिकारवान् । तस्माच्च्छिवाश्रितो भूत्वा येन केनापि हेतुना

પુનઃ ચક્રવર્તી સમ્રાટ પણ શિવધર્મનો સાચો અધિકારી નથી. તેથી કોઈ પણ કારણ કે બહાને શિવનો આશ્રય લેતાં મનુષ્ય શિવમાર્ગ અને તેના પરમ ફળનો યોગ્ય બને છે.

Verse 32

शिवधर्मे मतिं कुर्याच्छ्रेयसे चेत्कृतोद्यमः । नात्र निर्बंधयिष्यामो वयं केचन केनचित्

જે કલ્યાણ માટે પ્રયત્નશીલ છે, તેણે શિવધર્મમાં પોતાની બુદ્ધિ સ્થિર કરવી. આ વિષયમાં અમે કોઈ પર પણ કોઈ પ્રકારનો બળજબરીનો બંધન મૂકતા નથી.

Verse 33

निर्बन्धेभ्यो ऽतिवादेभ्यः प्रकृत्यैतन्न रोचते । रोचते वा परेभ्यस्तु पुण्यसंस्कारगौरवात्

આ (ઉપદેશ/પરમ તત્ત્વ) સ્વભાવથી જ દબાણભર્યા આગ્રહમાં કે અતિશય વાદવિવાદમાં રુચિ રાખતું નથી. પરંતુ પુણ્ય-સંસ્કારોના ગૌરવથી કેટલાકને તે પ્રિય લાગે છે।

Verse 34

संसारकारणं येषां न प्ररोढुमलं भवेत् । प्रकृत्यनुगुणं तस्माद्विमृश्यैतदशेषतः

જેઓમાં સંસારબંધનનું કારણરૂપ મલ અંકુરિત થતું નથી, તેમણે આ ઉપદેશને સંપૂર્ણ રીતે વિચાર કરીને, પોતાની પ્રકૃતિને અનુરૂપ માર્ગ સ્વીકારવો—જેથી શિવકૃપાથી મુક્તિમાર્ગ યોગ્ય બને।

Verse 35

शिवधर्मे ऽधिकुर्वीत यदीच्छेच्छिवमात्मनः

જો કોઈ પોતાના માટે શિવને—અર્થાત્ શિવસાયુજ્ય અને મુક્તિદાયી કૃપા—ઇચ્છે, તો તેને શિવધર્મમાં વધુ ને વધુ ઉત્સાહપૂર્વક પ્રવૃત્ત થવું જોઈએ।