अन्तराय-उपसर्ग-विवेचनम् / Analysis of Yogic Obstacles (Antarāyas) and Upasargas

Verse 1

उपमन्युरुवाच । आलस्यं व्याधयस्तीव्राः प्रमादः स्थानसंशयः । अनवस्थितचित्तत्वमश्रद्धा भ्रांतिदर्शनम्

ઉપમન્યુએ કહ્યું—આળસ, તીવ્ર વ્યાધિઓ, પ્રમાદ, સ્થાન (અને વિધિ) વિષે સંશય, ચિત્તની અસ્થિરતા, અશ્રદ્ધા અને ભ્રાંત દર્શન—આ શિવપૂજા તથા યોગમાર્ગમાં સાધકના વિઘ્નો છે।

Verse 2

दुःखानि दौर्मनस्यं च विषयेषु च लोलता । दशैते युञ्जतां पुंसामन्तरायाः प्रकीर्तिताः

દુઃખો, મનની ખિન્નતા અને વિષયો પ્રત્યેની લોલતા—આ તથા અન્ય મળીને દસ—યોગમાં લાગેલા પુરુષોના અંતરાય તરીકે પ્રકીર્તિત છે।

Verse 3

आलस्यमलसत्त्वं तु योगिनां देहचेतनोः । धातुवैषम्यजा दोषा व्याधयः कर्मदोषजाः

યોગીઓના દેહ અને ચેતન પર આળસ તથા મલિન જડતા અસર કરે છે. ધાતુઓના વૈષમ્યથી દેહદોષ થાય છે, અને કર્મદોષથી વ્યાધિઓ ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 4

प्रमादो नाम योगस्य साधना नाम भावना । इदं वेत्युभयाक्रान्तं विज्ञानं स्थानसंशयः

યોગમાં પ્રમાદ મહાદોષ કહેવાય છે, અને સાધનાનું નામ ‘ભાવના’ (નિયમિત ધ્યાન) છે. પરંતુ ‘આ’ અને ‘તે’—બન્ને કલ્પનાઓથી ઘેરાયેલું જે જ્ઞાન, તે પોતાના સાચા આધારસ્થાન વિષે સંશયયુક્ત, અનિશ્ચિત જ રહે છે.

Verse 5

अप्रतिष्ठा हि मनसस्त्वनवस्थितिरुच्यते । अश्रद्धा भावरहिता वृत्तिर्वै योगवर्त्मनि

‘અપ્રતિષ્ઠા’ એટલે મનની અસ્થિરતા એમ કહેવાય છે. યોગમાર્ગે શ્રદ્ધાવિહિન અને અંતર્ભક્તિભાવથી રહિત ચિત્તવૃત્તિ પણ નિશ્ચયે એવી જ અસ્થિરતા છે.

Verse 6

विपर्यस्ता मतिर्या सा भ्रांतिरित्यभिधीयते । दुःखमज्ञानजं पुंसां चित्तस्याध्यात्मिकं विदुः

જે મતિ ઉલટી થઈ જાય તે ‘ભ્રાંતિ’ (ભ્રમ) કહેવાય છે. અજ્ઞાનથી જન્મેલું મનુષ્યોનું દુઃખ—જ્ઞાનીજન મુજબ—ચિત્તનું આધ્યાત્મિક ક્લેશ છે.

Verse 7

आधिभौतिकमंगोत्थं यच्च दुःखं पुरा कृतैः । आधिदैविकमाख्यातमशन्यस्त्रविषादिकम्

શરીર અને ભૌતિક પરિસ્થિતિઓથી—પૂર્વકૃત કર્મોના ફળરૂપે—ઉપજતું દુઃખ ‘આધિભૌતિક’ કહેવાય છે. વીજળી, શસ્ત્ર, વિષ વગેરે દૈવી-વિશ્વશક્તિજન્ય ક્લેશ ‘આધિદૈવિક’ કહેવાયો છે.

Verse 8

इच्छाविघातजं मोक्षं दौर्मनस्यं प्रचक्षते । विषयेषु विचित्रेषु विभ्रमस्तत्र लोलता

ઇચ્છાના વિઘાતથી જન્મેલું ‘મોક્ષ’ એમ જેને કહે છે, તે ખરેખર મનનું દૌર્મનસ્ય (વિષાદ) છે. અનેકવિધ વિષયોમાં ભ્રમ ઊઠે છે અને ત્યાં જ ચિત્ત ચંચળ તથા અસ્થિર બને છે.

Verse 9

शान्तेष्वेतेषु विघ्नेषु योगासक्तस्य योगिनः । उपसर्गाः प्रवर्तंते दिव्यास्ते सिद्धिसूचकाः

આ વિઘ્નો શાંત થતાં, યોગમાં દૃઢપણે આસક્ત યોગીના અંતરમાં દિવ્ય ઉપસર્ગો પ્રગટ થાય છે; તે સિદ્ધિ નજીક આવવાની સૂચના આપે છે।

Verse 10

प्रतिभा श्रवणं वार्ता दर्शनास्वादवेदनाः । उपसर्गाः षडित्येते व्यये योगस्य सिद्धयः

પ્રતિભા, દિવ્ય શ્રવણ, દૂરની વાર્તાનું જ્ઞાન, દિવ્ય દર્શન, દિવ્ય આસ્વાદ અને સૂક્ષ્મ સ્પર્શવેદના—આ છ ઉપસર્ગ કહેવાય; એ ઉદ્ભવે ત્યારે સાચા યોગનો વ્યય સૂચવે છે (કારણ કે શિવૈક્યથી ભટકાવી શકે)।

Verse 11

सूक्ष्मे व्यवहिते ऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते । प्रतिभा कथ्यते यो ऽर्थे प्रतिभासो यथातथम्

વસ્તુ સૂક્ષ્મ, ઢંકાયેલી, ભૂતકાળની, દૂરની કે અનાગત હોય—જે જ્ઞાનથી તે ગ્રહણ થાય તે ‘પ્રતિભા’; અને ચેતનામાં તેનું યથાતથ્ય પ્રગટ થવું ‘પ્રતિભાસ’ છે।

Verse 12

श्रवणं सर्वशब्दानां श्रवणे चाप्रयत्नतः । वार्त्ता वार्त्तासु विज्ञानं सर्वेषामेव देहिनाम्

બધા દેહધારી જીવોમાં સર્વ શબ્દો સાંભળવાની શક્તિ સ્વભાવથી છે અને તેઓ વિશેષ પ્રયત્ન વિના સાંભળે છે; તેમ જ વાર્તા-વાતોમાં સામાન્ય સમજ પણ સૌને થાય છે।

Verse 13

दर्शनं नाम दिव्यानां दर्शनं चाप्रयत्नतः । तथास्वादश्च दिव्येषु रसेष्वास्वाद उच्यते

‘દર્શન’ એટલે દિવ્ય સત્તાઓનું પ્રયત્ન વિના દર્શન થવું; અને ‘આસ્વાદ’ એટલે દિવ્ય રસોનું આસ્વાદન થવું, એમ કહેવાય છે।

Verse 14

स्पर्शनाधिगमस्तद्वद्वेदना नाम विश्रुता । गन्धादीनां च दिव्यानामाब्रह्मभुवनाधिपाः

એ જ રીતે સ્પર્શનું જ્ઞાન ‘વેદના’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. અને ગંધ વગેરે દિવ્ય વિષયોનો અનુભવ બ્રહ્મલોકના અધિપતિ સુધી સર્વ લોકાધિપતિઓને થાય છે.

Verse 15

संतिष्ठन्ते च रत्नानि प्रयच्छंति बहूनि च । स्वच्छन्दमधुरा वाणी विविधास्यात्प्रवर्तते

ત્યાં રત્નો સદાય સ્થિત રહે છે અને બહુ પ્રમાણમાં પ્રદાન થાય છે. તેમજ સ્વચ્છંદ રીતે વહેતી મધુર વાણી વિવિધ રીતે પ્રગટે છે.

Verse 16

रसायनानि सर्वाणि दिव्याश्चौषधयस्तथा । सिध्यंति प्रणिपत्यैनं दिशंति सुरयोषितः

બધાં રસાયણો અને દિવ્ય ઔષધિઓ પણ તેમને પ્રણામ કરતાં સિદ્ધ થાય છે. અને દેવપત્નીઓ ભક્તિપૂર્વક તેમની તરફ જવાનો માર્ગ દર્શાવે છે.

Verse 17

योगसिद्ध्यैकदेशे ऽपि दृष्टे मोक्षे भवेन्मतिः । दृष्टमेतन्मया यद्वत्तद्वन्मोक्षो भवेदिति

યોગસિદ્ધિનો થોડોક અંશ પણ પ્રત્યક્ષ દેખાય તો મોક્ષ વિષે દૃઢ નિશ્ચય થાય—“જેમ મેં આ જાતે જોયું છે, તેમ જ મોક્ષ પણ નિશ્ચયે થશે.”

Verse 18

कृशता स्थूलता बाल्यं वार्धक्यं चैव यौवनम् । नानाचातिस्वरूपं च चतुर्णां देहधारणम्

કૃશતા, સ્થૂલતા, બાળપણ, વૃદ્ધાવસ્થા અને યુવન—અને અનેક પ્રકારની ભિન્ન અવસ્થાઓ—આ ચતુર્વિધ દેહધારણના રૂપ છે.

Verse 19

पार्थिवांशं विना नित्यं सुरभिर्गन्धसंग्रहः । एवमष्टगुणं प्राहुः पैशाचं पार्थिवं पदम्

પાર્થિવ અંશ સિવાય ‘સુરભિ’ એટલે ગંધોનો સંગ્રહ સદા રહે છે. આ રીતે મુનિઓ ‘પૈશાચ’ (સ્થૂલ-તામસ) પાર્થિવ પદને અષ્ટગુણયુક્ત કહે છે.

Verse 20

जले निवसनं चैव भूम्यामेवं विनिर्गमः । इच्छेच्छक्तः स्वयं पातुं समुद्रमपि नातुरः

તે જળમાં પણ નિવાસ કરી શકે છે અને તેમ જ ભૂમિ પર પ્રગટ થઈ શકે છે. ઇચ્છાશક્તિથી યુક્ત હોવાથી તે વ્યાકુળ થતો નથી; તે સ્વયં સમુદ્રને પણ પી શકે છે.

Verse 21

यत्रेच्छति जगत्यस्मिंस्तत्रैव जलदर्शनम् । विना कुम्भादिकं पाणौ जलसञ्चयधारणम्

આ જગતમાં તે જ્યાં ઇચ્છે ત્યાં જ પાણી દેખાય છે. કુંભ વગેરે પાત્ર વિના પણ તે પોતાના હાથમાં જ પાણી એકત્ર કરીને ધારણ કરી શકે છે.

Verse 22

यद्वस्तु विरसञ्चापि भोक्तुमिच्छति तत्क्षणात् । रसादिकं भवेच्चान्यत्त्रयाणां देहधारणम्

જે વસ્તુ સ્વભાવથી નિરસ હોય, તેને ભોગવવાની ઇચ્છા થાય તો તે ક્ષણમાં જ તે રસ વગેરે ગુણોથી યુક્ત બની જાય છે. અને તેમાંથી બીજું ફળ પણ થાય છે—ત્રિદોષ દ્વારા દેહનું ધારણ.

Verse 23

निर्व्रणत्वं शरीरस्य पार्थिवैश्च समन्वितम् । तदिदं षोडशगुणमाप्यमैश्वर्यमद्भुतम्

શરીર ઘા અને રોગથી મુક્ત બને છે અને પાર્થિવ ગુણોથી પણ યુક્ત થાય છે. આ જલતત્ત્વથી પ્રાપ્ત થતી અદ્ભુત ઐશ્વર્યસિદ્ધિ છે, જે ষોડશગુણ રૂપે પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 24

शरीरादग्निनिर्माणं तत्तापभयवर्जनम् । शक्तिर्जगदिदं दग्धुं यदीच्छेदप्रयत्नतः

તે પોતાના શરીરમાંથી અગ્નિ ઉત્પન્ન કરી શકે છે, છતાં તેની તાપની ભયભીતિ તેને સ્પર્શતી નથી. અને જો તે ઇચ્છે તથા પ્રયત્ન કરે, તો આ સમગ્ર જગતને દહન કરવાની શક્તિ પણ તેમાં છે.

Verse 25

द्वाभ्यां देहविनिर्माणमाप्यैश्वर्यसमन्वितम् । एतच्चतुर्विंशतिधा तैजसं परिचक्षते

બે તત્ત્વોથી દેહનું નિર્માણ થાય છે, જે આપ્ય (જલતત્ત્વ) ઐશ્વર્યથી સમન્વિત છે. તેને ‘તૈજસ’ કહે છે, અને તેનું વર્ણન ચોવીસ પ્રકારથી કરવામાં આવ્યું છે.

Verse 26

मनोजवत्वं भूतानां क्षणादन्तःप्रवेशनम् । पर्वतादिमहाभारधारणञ्चाप्रयत्नतः

ભૂતોમાં મન જેટલો વેગ, ક્ષણમાં અંદર પ્રવેશ કરવાની ક્ષમતા, અને પર્વત વગેરે મહાભારને પણ પ્રયત્ન વિના ધારણ કરવાની શક્તિ હોય છે.

Verse 27

गुरुत्वञ्च लघुत्वञ्च पाणावनिलधारणम् । अंगुल्यग्रनिपाताद्यैर्भूमेरपि च कम्पनम्

તે ગુરુત્વ અને લઘુત્વ પ્રગટ કરે છે; હથેળીમાં પણ પ્રાણવાયુને ધારણ કરી નિયંત્રિત કરી શકે છે. આંગળીના અગ્રભાગના પડવા કે પ્રહાર માત્રથી પણ ધરતી કંપે છે.

Verse 28

एकेन देहनिष्पत्तिर्युक्तं भोगैश्च तैजसैः । द्वात्रिंशद्गुणमैश्वर्यं मारुतं कवयो विदुः

આ સાધનાના એક (માત્ર)થી દેહ-નિષ્પત્તિ થાય છે અને તૈજસ (સૂક્ષ્મ-દીપ્ત) ભોગો પણ પ્રાપ્ત થાય છે. કવિઓ ‘મારુત’ ઐશ્વર્યને બત્રીસગણું પ્રભુત્વ કહે છે।

Verse 29

छायाहीनविनिष्पत्तिरिन्द्रियाणामदर्शनम् । खेचरत्वं यथाकाममिन्द्रियार्थसमन्वयः

એવી સિદ્ધિ થાય કે દેહની છાયા પ્રગટ ન થાય; ઇન્દ્રિયો અદૃશ્ય બને; ઇચ્છાનુસાર આકાશગમન (ખેચરત્વ) પ્રાપ્ત થાય; અને ઇન્દ્રિયો પોતાના વિષયો સાથે પૂર્ણ સમન્વય તથા વશીકરણમાં આવે।

Verse 30

आकाशलंघनं चैव स्वदेहे तन्निवेशनम् । आकाशपिण्डीकरणमशरीरत्वमेव च

તે આકાશ-લંઘન, તે (સૂક્ષ્મ તત્ત્વ)નું પોતાના દેહમાં નિવેશન, આકાશ-તત્ત્વનું પિંડિકરણ, અને અશરીરત્વ સુધી—આ યોગસિદ્ધિઓ પણ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 31

अनिलैश्वर्यसंयुक्तं चत्वारिंशद्गुणं महत् । ऐन्द्रमैश्वर्यमाख्यातमाम्बरं तत्प्रचक्षते

વાયુના ઈશ્વર્યબળથી સંયુક્ત તે મહાન્ ઐશ્વર્ય ચાળીસગણું ઉત્તમ કહેવાય છે. તેને ઇન્દ્રનું ઐશ્વર્ય જાહેર કરવામાં આવ્યું છે અને તે આકાશીય (અંબર) લોકનું ગણાય છે.

Verse 32

यथाकामोपलब्धिश्च यथाकामविनिर्गमः । सर्वस्याभिभवश्चैव सर्वगुह्यार्थदर्शनम्

તે ઇચ્છાનુસાર પ્રાપ્તિ આપે છે અને ઇચ્છાનુસાર નિર્ગમન (મુક્તિ) પણ કરાવે છે. તે સર્વને પરાજિત કરે છે અને સર્વ વિષયોના પરમ ગુહ્ય અર્થનું દર્શન કરાવે છે.

Verse 33

कर्मानुरूपनिर्माणं वशित्वं प्रियदर्शनम् । संसारदर्शनं चैव भोगैरैन्द्रैस्समन्वितम्

પોતાના કર્મ અનુસાર દેહનું નિર્માણ થાય છે; સાથે વશિત્વ (અધિપત્ય) અને મનોહર દર્શન પ્રાપ્ત થાય છે. ઇન્દ્રસમાન ભોગોથી યુક્ત થઈ સંસારનું દર્શન પણ થાય છે.

Verse 34

एतच्चांद्रमसैश्वर्यं मानसं गुणतो ऽधिकम् । छेदनं ताडनं चैव बंधनं मोचनं तथा

આ ચાંદ્રમસ ઐશ્વર્ય—માનસ સ્વરૂપનું—ગુણથી વધુ શ્રેષ્ઠ છે. તેમાં છેદન, તાડન, બંધન તથા તેમ જ મોચન જેવી શક્તિઓ પણ સામેલ છે.

Verse 35

ग्रहणं सर्वभूतानां संसारवशवर्तिनाम् । प्रसादश्चापि सर्वेषां मृत्युकालजयस्तथा

સંસારના વશમાં રહેલા સર્વ ભૂતોને તે પોતાના અધિકારમાં લે છે. તે સર્વ પર પ્રસાદ-કૃપા વરસાવે છે અને નિર્ધારિત મૃત્યુ-કાળને પણ જીતે છે.

Verse 36

आभिमानिकमैश्वर्यं प्राजापत्यं प्रचक्षते । एतच्चान्द्रमसैर्भोगैः षट्पञ्चाशद्गुणं महत्

જે ઐશ્વર્યને ‘આભિમાનિક’ કહે છે, તેને પ્રાજાપત્ય (પ્રજાપતિ-સ્તરીય) સર્વાધિકાર કહેવામાં આવે છે; અને આ મહિમા ચાન્દ્રમસ લોકના ભોગોથી છપ્પન ગણું મહાન છે.

Verse 37

सर्गः संकल्पमात्रेण त्राणं संहरणं तथा । स्वाधिकारश्च सर्वेषां भूतचित्तप्रवर्तनम्

તેમના માત્ર સંકલ્પથી સૃષ્ટિ થાય છે; તેમ જ પાલન અને સંહાર પણ. તેઓ સર્વ જીવોના અંતઃઅધિકારી છે, જે ભૂતોના ચિત્તને તેમના સ્વભાવ અનુસાર પ્રવર્તાવે છે.

Verse 38

असादृश्यं च सर्वस्य निर्माणं जगतः पृथक् । शुभाशुभस्य करणं प्राजापत्यैश्च संयुतम्

તેઓ સર્વ જીવોમાં અનેકવિધ વૈવિધ્ય ઉત્પન્ન કરે છે અને જગતને અલગ અલગ રૂપોમાં રચે છે. સૃષ્ટિને સંચાલિત કરનાર પ્રજાપતિ-શક્તિઓ સાથે સંયુક્ત થઈ, શુભ-અશુભ ફળોના કારણ પણ બને છે.

Verse 39

चतुष्षष्ठिगुणं ब्राह्ममैश्वर्यं च प्रचक्षते । बौद्धादस्मात्परं गौणमैश्वर्यं प्राकृतं विदुः

તેઓ કહે છે કે બ્રહ્માનું ઐશ્વર્ય ચોસઠ ગુણનું છે. બૌદ્ધિક શક્તિથી પણ પરે જે ઉચ્ચ, ગૌણ (દ્વિતીય) આધિપત્ય છે, તેને તેઓ ‘પ્રાકૃત’—પ્રકૃતિજન્ય—માને છે.

Verse 40

वैष्णवं तत्समाख्यातं तस्यैव भुवनस्थितिः । ब्रह्मणा तत्पदं सर्वं वक्तुमन्यैर्न शक्यते

તેને ‘વૈષ્ણવ’ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું છે; તેમાં જ સર્વ લોકો સ્થિત છે. તે પદનું સંપૂર્ણ વર્ણન બ્રહ્મા કરી શકે છે; અન્ય કોઈ માટે તે કહેવું શક્ય નથી.

Verse 41

तत्पौरुषं च गौणं च गणेशं पदमैश्वरम् । विष्णुना तत्पदं किंचिज्ज्ञातुमन्यैर्न शक्यते

તે પરમ ઐશ્વર્યમય પદ—મુખ્ય અને ગૌણ બંને અર્થમાં—ગણેશનું જ છે. તે અવસ્થાને વિષ્ણુ પણ માત્ર થોડું જ જાણી શકે; અન્ય કોઈ તેને સર્વથા જાણી શકતો નથી.

Verse 42

विज्ञानसिद्धयश्चैव सर्वा एवौपसर्गिकाः । निरोद्धव्या प्रयत्नेन वर्राग्येण परेण तु

યોગવિજ્ઞાનથી પ્રાપ્ત થતી બધી સિદ્ધિઓ ખરેખર ઉપસર્ગ—અડચણો જ છે. તેથી તેમને દૃઢ પ્રયત્નથી, વિશેષ કરીને પરમ વૈરાગ્ય દ્વારા, રોકવી જોઈએ—જેથી શિવકૃપાના મુક્તિમાર્ગમાં સ્થિર રહી શકાય.

Verse 43

प्रतिभासेष्वशुद्धेषु गुणेष्वासक्तचेतसः । न सिध्येत्परमैश्वर्यमभयं सार्वकामिकम्

જેનું ચિત્ત અશુદ્ધ ગુણોમાં અને માત્ર આભાસોમાં આસક્ત છે, તેને પરમ ઐશ્વર્યની સિદ્ધિ થતી નથી; સર્વકામ-પ્રદ નિર્ભય પદ પણ પ્રાપ્ત થતું નથી।

Verse 44

तस्माद्गुणांश्च भोगांश्च देवासुरमहीभृताम् । तृणवद्यस्त्यजेत्तस्य योगसिद्धिः परा भवेत्

અતએવ દેવો, અસુરો અને ધરતીના રાજાઓ પણ ઇચ્છે એવા ગુણો અને ભોગોને તૃણ સમજી જે ત્યજી દે, તેને પરમ યોગસિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 45

अथवानुग्रहेच्छायां जगतो विचरेन्मुनिः । यथाकामंगुणान्भोगान्भुक्त्वा मुक्तिं प्रयास्यति

અથવા શિવના અનુગ્રહની ઇચ્છાથી મુનિ જગતમાં વિહરે; ગુણજન્ય ભોગોને ઇચ્છાનુસાર ભોગવીને પણ આસક્તિ વિના અંતે મુક્તિને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 46

विजने जंतुरहिते निःशब्दे बाधवर्जिते । सुप्रलिप्ते स्थले सौम्ये गन्धधूपादिवासिते

નિર્જન, પ્રાણિરહિત, નિઃશબ્દ અને વિઘ્નરહિત સ્થાને—સ્વચ્છ, સુસજ્જ, સૌમ્ય ભૂમિ પર, સુગંધ અને ધૂપ આદિથી સુવાસિત કરીને—શિવપૂજન અને ધ્યાન આરંભ કરવું જોઈએ।

Verse 47

मुक्तपुष्पसमाकीर्णे वितानादि विचित्रिते । कुशपुष्पसमित्तोयफलमूलसमन्विते

તે સ્થાન મોતી જેવા પુષ્પોથી છવાયેલું હતું, વિતાન વગેરે શોભાથી સુશોભિત હતું; અને કુશ, પુષ્પ, સમિધા, જળ, ફળ તથા મૂળ સાથે—પૂજા અને વિધિ માટે સંપૂર્ણ તૈયાર હતું.

Verse 48

नाग्न्यभ्याशे जलाभ्याशे शुष्कपर्णचये ऽपि वा । न दंशमशकाकीर्णे सर्पश्वापदसंकुले

અગ્નિની નજીક, જળની નજીક, અથવા સૂકા પાનના ઢગલા પર પણ ન બેસવું; તેમજ દંશક જીવજંતુઓ અને મચ્છરોથી ભરેલા, અથવા સાપ અને જંગલી પ્રાણીઓથી સંકુલ સ્થાને (ધ્યાન/પૂજા) ન કરવી.

Verse 49

न च दुष्टमृगाकीर्णे न भये दुर्जनावृते । श्मशाने चैत्यवल्मीके जीर्णागारे चतुष्पथे

દુષ્ટ મૃગોથી ભરેલા સ્થાને, ભયમાં દુર્જનો દ્વારા ઘેરાયેલા સ્થાને—શ્મશાનમાં, ચૈત્ય અથવા વલ્મીક પાસે, જર્જરિત ઘરમાં કે ચોરસ્તા પર—(સાધક) ડગમગાવું નહીં. શિવનિષ્ઠ ભક્ત માટે પ્રભુ પતિ અંતરાશ્રય છે, જે ભયના બંધન કાપે છે.

Verse 50

नदीनदसमुद्राणां तीरे रथ्यांतरे ऽपि वा । न जीर्णोद्यानगोष्ठादौ नानिष्टे न च निंदिते

નદી-નાળા અને સમુદ્રના કાંઠે, અથવા રસ્તાના મધ્યમાં શિવવ્રત/પૂજા કરવી નહીં. જર્જરિત બગીચા, ગોશાળા વગેરેમાં પણ નહીં; અશુભ કે નિંદિત સ્થાને તો કદી નહીં.

Verse 51

नाजीर्णाम्लरसोद्गारे न च विण्मूत्रदूषिते । नच्छर्द्यामातिसारे वा नातिभुक्तौ श्रमान्विते

અજીર્ણથી ખાટા ડકાર આવે, અથવા શરીર મલ-મૂત્રથી દૂષિત હોય, ઉલટી કે અતિસાર હોય—ત્યારે શિવવ્રત કરવું નહીં. અતિભોજન પછી અથવા શ્રમથી થાકેલા સમયે પણ નહીં.

Verse 52

न चातिचिंताकुलितो न चातिक्षुत्पिपासितः । नापि स्वगुरुकर्मादौ प्रसक्तो योगमाचरेत्

અતિચિંતા વડે વ્યાકુળ થઈને, અથવા અતિભૂખ-તરસથી પીડાઈને યોગ ન કરવો. તેમજ પોતાના ભારે કર્તવ્ય-કર્મોમાં અતિ આસક્ત રહીને પણ યોગ ન કરવો; સમત્વ અને સ્થિરતાથી યોગ આચરવો.

Verse 53

युक्ताहारविहारश्च युक्तचेष्टश्च कर्मसु । युक्तनिद्राप्रबोधश्च सर्वायासविवर्जितः

જે આહાર-વિહારમાં સંયમી, કર્મોમાં યોગ્ય પ્રયત્નશીલ, અને નિદ્રા-જાગરણમાં પણ મર્યાદિત રહે—તે સર્વ શ્રમ અને ઉદ્વેગથી રહિત રહે છે।

Verse 54

आसनं मृदुलं रम्यं विपुलं सुसमं शुचि । पद्मकस्वस्तिकादीनामभ्यसेदासनेषु च

આસનને કોમળ, રમ્ય, વિશાળ, સમ અને શુચિ બનાવવું જોઈએ; અને તે આસન પર પદ્મક, સ્વસ્તિક વગેરે આસનોનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ।

Verse 55

अभिवंद्य स्वगुर्वंतानभिवाद्याननुक्रमात् । ऋजुग्रीवशिरोवक्षा नातिष्ठेच्छिष्टलोचनः

પોતાના ગુરુઓને વંદન કરીને, પછી ક્રમશઃ અન્ય પૂજ્ય વડીલોને પણ અભિવાદન કરીને; ગળું, મસ્તક અને વક્ષને સીધાં રાખી, દૃષ્ટિને સંયમિત અને વિનમ્ર રાખીને સ્થિત થવું જોઈએ।

Verse 56

किंचिदुन्नामितशिरा दंतैर्दंतान्न संस्पृशेत् । दंताग्रसंस्थिता जिह्वामचलां सन्निवेश्य च

મસ્તકને થોડું ઊંચું રાખીને દાંતને દાંત સાથે સ્પર્શ ન કરાવવો; અને દાંતના અગ્રભાગે જીભને સ્થિર રાખીને અચળ કરવી।

Verse 57

पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस्तथा प्रजननं पुनः । ऊर्वोरुपरि संस्थाप्य बाहू तिर्यगयत्नतः

એડીઓથી વૃષણો તથા જનનેન્દ્રિયનું રક્ષણ કરીને, પછી જાંઘો ઉપર પ્રયત્ન વિના બાહુઓને આડાં મૂકીને—આ રીતે દેહને સ્થિર કરવો।

Verse 58

दक्षिणं करपृष्ठं तु न्यस्य वामतलोपरि । उन्नाम्य शनकैः पृष्ठमुरो विष्टभ्य चाग्रतः

જમણા હાથની પીઠ ડાબી હથેળી પર મૂકી, ધીમે ધીમે પીઠ ઊંચી કરી, આગળ છાતીને દૃઢ કરીને સ્થિર રહેવું।

Verse 59

संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् । संभृतप्राणसंचारः पाषाण इव निश्चलः

પોતાની નાસિકાના અગ્ર પર દૃષ્ટિ સ્થિર કરીને અને કોઈ દિશા તરફ ન જોતા, પ્રાણચલન સંયમિત કરી તે પથ્થર જેવો અચળ રહ્યો।

Verse 60

स्वदेहायतनस्यांतर्विचिंत्य शिवमंबया । हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयज्ञेन पूजयेत्

પોતાના દેહ-આલયની અંદર અંબા સહિત શિવનું ચિંતન કરીને, હૃદય-પદ્મની પીઠિકામાં ધ્યાન-યજ્ઞ દ્વારા તેમની પૂજા કરવી।

Verse 61

मूले नासाग्रतो नाभौ कंठे वा तालुरंध्रयोः । भ्रूमध्ये द्वारदेशे वा ललाटे मूर्ध्नि वा स्मरेत्

મૂલમાં, અથવા નાસિકાના અગ્રે, અથવા નાભિમાં; અથવા કંઠમાં, અથવા તાલુના રંધ્રોમાં; અથવા ભ્રૂમધ્યમાં, અથવા દ્વારદેશમાં; અથવા લલાટમાં, અથવા મસ્તકશિખરે (શિવનું) સ્મરણ કરવું।

Verse 62

परिकल्प्य यथान्यायं शिवयोः परमासनम् । तत्र सावरणं वापि निरावरणमेव वा

વિધિ અનુસાર શિવ અને દેવી માટે પરમ આસન ગોઠવીને, ત્યાં તેને આવરણসহ પણ સ્થાપી શકાય, અથવા સંપૂર્ણ નિરાવરણ—સરળ અને નિર્વિઘ્ન રીતે પણ સ્થાપી શકાય।

Verse 63

द्विदलेषोडशारे वा द्वादशारे यथाविधि । दशारे वा षडस्रे वा चतुरस्रे शिवं स्मरेत्

બે પાંખડીઓ અને સોળ આરાવાળાં કમળમાં, અથવા વિધિ મુજબ બાર આરાવાળાં કમળમાં—અથવા દસ આરાવાળાંમાં, અથવા ષટ્કોણમાં, અથવા ચતુરસ્રમાં—ભગવાન શિવનું સ્મરણ-ધ્યાન કરવું।

Verse 64

भ्रुवोरंतरतः पद्मं द्विदलं तडिदुज्ज्वलम् । भ्रूमध्यस्थारविन्दस्य क्रमाद्वै दक्षिणोत्तरे

બન્ને ભ્રૂઓની વચ્ચેના અંતરમાં વીજળી સમું તેજસ્વી દ્વિદલ કમળ છે. ભ્રૂમધ્યસ્થ તે અરવિંદમાં ક્રમે જમણું-ડાબું એ જ દક્ષિણ-ઉત્તરરૂપે ગોઠવાયેલું છે।

Verse 65

विद्युत्समानवर्णे च पर्णे वर्णावसानके । षोडशारस्य पत्राणि स्वराः षोडश तानि वै

વિદ્યુત સમા વર્ણવાળા પાંખડી પર, જ્યાં અક્ષરો યથાક્રમે સ્થાપિત છે, ષોડશાર-રૂપનાં સોળ પત્રો ખરેખર સોળ સ્વરો જ છે।

Verse 66

पूर्वादीनि क्रमादेतत्पद्मं कन्दस्य मूलतः । ककारादिटकारांता वर्णाः पर्णान्यनुक्रमात्

કંદના મૂળથી આ પદ્મ પૂર્વ વગેરે દિશાઓના ક્રમમાં ગોઠવાયેલું છે; અને તેના પત્રો ક્રમે ‘ક’ થી ‘ટ’ સુધીના વર્ણો છે।

Verse 67

भानुवर्णस्य पद्मस्य ध्येयं तद्१ हृदयान्तरे । गोक्षीरधवलस्योक्ता डादिफान्ता यथाक्रमम्

હૃદયપ્રદેશમાં સૂર્યવર્ણ તેજસ્વી તે કમળનું ધ્યાન કરવું. તે ગાયના દૂધ જેવું ધવળ કહેવાયું છે, અને અક્ષરો ‘ડ’થી ‘ફ’ સુધી ક્રમશઃ જણાવાયા છે.

Verse 68

अधो दलस्याम्बुजस्य एतस्य २ च दलानि षट् । विधूमांगारवर्णस्य वर्णा वाद्याश्च लान्तिमाः

આની નીચે આવેલા અધઃપદ્મમાં આ બે ઉપરાંત છ દળો છે. તેમના વર્ણ ધૂમરહિત અંગાર સમાન છે, અને તે મુજબના નાદ (સ્પંદન) પણ તેમ જ વર્ણવાયા છે.

Verse 69

मूलाधारारविंदस्य हेमाभस्य यथाक्रमम् । वकारादिसकारान्ता वर्णाः पर्णमयाः स्थिताः

સુવર્ણપ્રભાથી તેજસ્વી મૂળાધાર-અરવિંદમાં, ક્રમ મુજબ ‘વ’ થી ‘સ’ સુધીના વર્ણો દળો પર સ્થિત છે.

Verse 70

एतेष्वथारविंदेषु यत्रैवाभिरतं मनः । तत्रैव देवं देवीं च चिंतयेद्धीरया धिया

આ અરવિંદોમાં જ્યાં મન સાચે જ લીન થાય, ત્યાં જ સ્થિરબુદ્ધિ સાધકે શાંત અને વિવેકસભર બુદ્ધિથી દેવ શિવ અને દેવી શક્તિ—બન્નેનું ચિંતન કરવું જોઈએ.

Verse 71

अंगुष्ठमात्रममलं दीप्यमानं समंततः । शुद्धदीपशिखाकारं स्वशक्त्या पूर्णमण्डितम्

તે નિર્મળ છે, અંગૂઠા જેટલું માત્ર છે, અને સર્વ દિશામાં તેજસ્વી છે—શુદ્ધ દીપશિખા જેવા આકારનું, તથા પોતાની સ્વશક્તિથી સંપૂર્ણ રીતે વિભૂષિત।

Verse 72

इन्दुरेखासमाकारं तारारूपमथापि वा । नीवारशूकस्सदृशं बिससुत्राभमेव वा

તે ક્યારેક ચંદ્રકલા જેવી રેખાસમાન, તો ક્યારેક તારારૂપે પણ દેખાય છે. ક્યારેક જંગલી ધાનના શૂક જેવું, અને ક્યારેક કમળના તંતુના સૂક્ષ્મ સૂત્ર જેવું પણ જણાય છે.

Verse 73

कदम्बगोलकाकारं तुषारकणिकोपमम् । क्षित्यादितत्त्वविजयं ध्याता यद्यपि वाञ्छति

ધ્યાતા જો ધરતી વગેરે તત્ત્વોને જીતવા અને અતિક્રમવા ઇચ્છે તોય, તે તત્ત્વાતીત સત્યને કદંબફળના ગોળક સમાન અને હિમકણ સમાન સૂક્ષ્મ માનીને ધ્યાન કરે.

Verse 74

तत्तत्तत्त्वाधिपामेव मूर्तिं स्थूलां विचिंतयेत् । सदाशिवांता ब्रह्माद्यभवाद्याश्चाष्टमूर्तयः

પ્રત્યેક તત્ત્વના અધિપતિની એ જ સ્થૂલ મૂર્તિનું ચિંતન કરવું જોઈએ. સદાશિવથી બ્રહ્મા સુધી, તેમજ ભવ આદિથી આરંભ થતી—આ પ્રભુની અષ્ટમૂર્તિઓ છે.

Verse 75

शिवस्य मूर्तयः स्थूलाः शिवशास्त्रे विनिश्चिताः । घोरा मिश्रा प्रशान्ताश्च मूर्तयस्ता मुनीश्वरैः

શિવશાસ્ત્રમાં શિવની સ્થૂલ મૂર્તિઓ સ્પષ્ટ રીતે નિશ્ચિત કરેલી છે. મુનીશ્વરોએ આ મૂર્તિઓને ત્રણ પ્રકારની કહી છે—ઘોર, મિશ્ર અને પ્રશાંત.

Verse 76

फलाभिलाषरहितैश्चिन्त्याश्चिन्ताविशारदैः । घोराश्चेच्चिंतिताः कुर्युः पापरोगपरिक्षयम्

ફળની ઇચ્છા વિનાના, સ્થિર ધ્યાનમાં નિપુણ સાધકો જ્યારે શિવના ઘોર સ્વરૂપો અથવા મંત્રોનું ચિંતન કરે છે, ત્યારે પાપ અને પાપજન્ય રોગોનો સંપૂર્ણ ક્ષય થાય છે।

Verse 77

चिरेण मिश्रे सौम्ये तु न सद्यो न चिरादपि । सौम्ये मुक्तिर्विशेषेण शांतिः प्रज्ञा प्रसिध्यति

મિશ્ર અને સૌમ્ય માર્ગમાં ફળ ન તો તરત સિદ્ધ થાય, ન તો બહુ જલ્દી. પરંતુ સૌમ્ય માર્ગમાં વિશેષરૂપે મોક્ષ પ્રતિષ્ઠિત થાય છે, અને શાંતિ તથા પ્રજ્ઞા પ્રસિદ્ધ થાય છે.

Verse 78

सिध्यंति सिद्धयश्चात्र क्रमशो नात्र संशयः

અહીં સિદ્ધિઓ ક્રમશઃ સિદ્ધ થાય છે—એમાં કોઈ સંશય નથી.