शक्तितत्त्ववर्णनम् / Exposition of the Principle of Śakti

Verse 1

उपमन्युरुवाच । शक्तिस्स्वाभविकी तस्य विद्या विश्वविलक्षणा । एकानेकस्य रूपेण भाति भानोरिव प्रभा

ઉપમન્યુએ કહ્યું—તેણી શક્તિ સ્વાભાવિક છે; તેની વિદ્યા સમગ્ર વિશ્વથી વિલક્ષણ છે. તે એક જ અનેક રૂપે પ્રકાશે છે—જેમ સૂર્યની પ્રભા અનેક રીતે દેખાય છે.

Verse 2

अनंताः शक्तयो यस्या इच्छाज्ञानक्रियादयः । मायाद्याश्चाभवन्वह्नोर्विस्फुलिंगा यथा तथा

જેનાં ઇચ્છા-જ્ઞાન-ક્રિયા વગેરે શક્તિઓ અનંત છે; તેમાંથી જ માયા વગેરે ઉત્પન્ન થયા, જેમ અગ્નિમાંથી ચિંગારીઓ નીકળે તેમ.

Verse 3

सदाशिवेश्वराद्या हि विद्या ऽविद्येश्वरादयः । अभवन्पुरुषाश्चास्याः प्रकृतिश्च परात्परा

તે પરમ તત્ત્વમાંથી સદાશિવ વગેરે વિદ્યાના ઈશ્વરો પ્રગટ થયા; તેમજ અવಿದ್ಯાના ઈશ્વરો પણ ઉત્પન્ન થયા. એમાંથી પુરુષો (જીવો) અને પરાત્પરા પ્રકૃતિ પણ પ્રાદુર્ભૂત થઈ.

Verse 4

महदादिविशेषांतास्त्वजाद्याश्चापि मूर्तयः । यच्चान्यदस्ति तत्सर्वं तस्याः कार्यं न संशयः

મહત્ થી લઈને વિશેષ તત્ત્વો સુધી, તેમજ ત્વચા આદિથી શરૂ થતી દેહરૂપ મૂર્તિઓ—અને બીજું જે કંઈ છે તે સર્વે તેનું જ કાર્ય છે; તેમાં સંશય નથી.

Verse 5

सा शक्तिस्सर्वगा सूक्ष्मा प्रबोधानंदरूपिणी । शक्तिमानुच्यते देवश्शिवश्शीतांशुभूषणः

એ શક્તિ સર્વવ્યાપી, સૂક્ષ્મ અને પ્રબોધ-આનંદસ્વરૂપ છે. શીતાંશુ (ચંદ્ર)થી અલંકૃત દેવ શિવને તે શક્તિનો ધારક—‘શક્તિમાન’—કહે છે.

Verse 6

वेद्यश्शिवश्शिवा विद्या प्रज्ञा चैव श्रुतिः स्मृतिः । धृतिरेषा स्थितिर्निष्ठा ज्ञानेच्छाकर्मशक्तयः

જાણવા યોગ્ય તત્ત્વ શિવ છે; અને તેને પ્રકાશિત કરતી વિદ્યા ‘શિવા’ છે. પ્રજ્ઞા, શ્રુતિ (વેદ), સ્મૃતિ, ધૃતિ, સ્થિતિ, નિષ્ઠા તથા જ્ઞાન-ઇચ્છા-કર્મશક્તિઓ—આ બધું એ જ શિવસ્વરૂપ છે.

Verse 7

आज्ञा चैव परं ब्रह्म द्वे विद्ये च परापरे । शुद्धविद्या शुद्धकला सर्वं शक्तिकृतं यतः

‘આજ્ઞા’ જ પરમ બ્રહ્મ છે. વિદ્યાઓ બે—પરા અને અપરા. શુદ્ધવિદ્યા અને શુદ્ધકલા (શુદ્ધ શક્તિ) એવી છે, કારણ કે સર્વ કાર્ય શક્તિથી જ સિદ્ધ થાય છે.

Verse 8

माया च प्रकृतिर्जीवो विकारो विकृतिस्तथा । असच्च सच्च यत्किंचित्तया सर्वमिदं ततम्

માયા, પ્રકૃતિ, જીવ, વિકાર અને વિકૃતિઓ—અસત્ કે સત્ તરીકે જે કંઈ કહેવાય—આ સમગ્ર જગત તે શક્તિથી સર્વત્ર વ્યાપ્ત અને વિસ્તરેલું છે.

Verse 9

सा देवी मायया सर्वं ब्रह्मांडं सचराचरम् । मोहयत्यप्रयत्नेन मोचयत्यपि लीलया

એ દેવી પોતાની માયાથી ચરાચર સહિત સમગ્ર બ્રહ્માંડને પ્રયત્ન વિના મોહીત કરે છે, અને માત્ર લીલાથી જ બંધનમાંથી મુક્ત પણ કરે છે.

Verse 10

अनया सह सर्वेशः सप्तविंशप्रकारया । विश्वं व्याप्य स्थितस्तस्मान्मुक्तिरत्र प्रवर्तते

આ શક્તિ સાથે સર્વેશ્વર સત્તાવીસ પ્રકારથી સ્થિત રહી સમગ્ર વિશ્વમાં વ્યાપ્ત છે; તેથી અહીં (તત્ત્વજ્ઞાન અને ઉપાસનાથી) મુક્તિનો પ્રવાહ પ્રવર્તે છે.

Verse 11

मुमुक्षवः पुरा केचिन्मुनयो ब्रह्मवादिनः । संशयाविष्टमनसो विस्मृशंति यथातथम्

પ્રાચીન સમયમાં કેટલાક મુમુક્ષુ મુનિઓ—બ્રહ્મવાદી—સંદેહથી આવૃત મનવાળા બની ગયા; અને મન ગૂંચવાતા તેઓ ગૂંચવણભરી રીતે બોલતા અને ફરી વિચારતા રહ્યા.

Verse 12

किं कारणं कुतो जाता जीवामः केन वा वयम् । कुत्रास्माकं संप्रतिष्ठा केन वाधिष्ठिता वयम्

અમારું કારણ શું છે, અને અમે ક્યાંથી ઉત્પન્ન થયા? અમે કોના દ્વારા જીવીએ છીએ? અમારી સાચી પ્રતિષ્ઠા ક્યાં છે, અને કોના દ્વારા અમે અધિષ્ઠિત તથા શાસિત છીએ?

Verse 13

केन वर्तामहे शश्वत्सुखेष्वन्येषु चानिशम् । अविलंघ्या च विश्वस्य व्यवस्था केन वा कृता

અમે સદા શાશ્વત સુખોમાં તથા અન્ય અનુભવોમાં કોના દ્વારા સતત રહીએ છીએ? અને વિશ્વની અવિભંગ્ય વ્યવસ્થા કોને સ્થાપી છે?

Verse 14

कालस्य भावो नियतिर्यदृच्छा नात्र युज्यते । भूतानि योनिः पुरुषो योगी चैषां परो ऽथ वा

અહીં માત્ર ‘કાળનો પ્રભાવ’, નિયતિ કે યદૃચ્છા પરમ કારણ ગણાતાં નથી. ભૂતો, યોનિરૂપ પ્રકૃતિ, પુરુષ અને તેમનાથી પર કહેવાતો યોગી પણ અંતિમ નથી—પરમાર્થથી પર શિવ જ પરતત્ત્વ છે.

Verse 15

अचेतनत्वात्कालादेश्चेतनत्वेपि चात्मनः । सुखदुःखानि भूतत्वादनीशत्वाद्विचार्यते

આત્મા ચેતન હોવા છતાં, કાળ વગેરે અચેતન તત્ત્વોના સંયોગથી તથા ભૂતદેહધારી હોવાથી અને સ્વતંત્ર ન હોવાથી, સુખ-દુઃખનો અનુભવ થાય છે—એવું વિચારવામાં આવે છે.

Verse 16

तद्ध्यानयोगानुगतां प्रपश्यञ्छक्तिमैश्वरीम् । पाशविच्छेदिकां साक्षान्निगूढां स्वगुणैर्भृशम्

તે ધ્યાનયોગના અનુસંધાનમાં પ્રવેશીને તેણે ઐશ્વર્યમયી દિવ્ય શક્તિને દર્શન કરી—જે સాక్షાત્ પાશોનું છેદન કરનારી છે, છતાં પોતાના ગુણોથી અત્યંત ગૂઢ રહે છે.

Verse 17

तया विच्छिन्नपाशास्ते सर्वकारणकारणम् । शक्तिमंतं महादेवमपश्यन्दिव्यचक्षुषा

તેણી (દેવી) દ્વારા જેમના પાશ છિન્ન થયા હતા, તેમણે દિવ્ય દૃષ્ટિથી સર્વકારણ-કારણ, શક્તિમાન મહાદેવનું દર્શન કર્યું.

Verse 18

यः कारणान्यशेषाणि कालात्मसहितानि च । अप्रमेयो ऽनया शक्त्या सकलं यो ऽधितिष्ठति

જે પોતાના અંદર કાળતત્ત્વ સહિત સર્વ કારણોને અવશેષ વિના ધારણ કરે છે, તે અપ્રમેય પ્રભુ પોતાની શક્તિથી સમગ્ર જગતનું અધિષ્ઠાન કરીને પાલન અને શાસન કરે છે।

Verse 19

ततः प्रसादयोगेन योगेन परमेण च । दृष्टेन भक्तियोगेन दिव्यः गतिमवाप्नुयुः

ત્યારબાદ શિવપ્રસાદરૂપ યોગથી, પરમ યોગથી, તેમજ પ્રત્યક્ષ ભક્તિયોગના માર્ગથી તેઓ દિવ્ય ગતિ—શિવનું પરમ પદ—પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 20

तस्मात्सह तथा शक्त्या हृदि पश्यंति ये शिवम् । तेषां शाश्वतिकी शांतिर्नैतरेषामिति श्रुतिः

અતએવ જે શક્તિ સાથે હૃદયમાં શિવને દર્શે છે, તેમને શાશ્વત શાંતિ મળે છે; અન્યને નથી—એવું શ્રુતિ કહે છે।

Verse 21

न हि शक्तिमतश्शक्त्या विप्रयोगो ऽस्ति जातुचित् । तस्माच्छक्तेः शक्तिमतस्तादात्म्यान्निर्वृतिर्द्वयोः

શક્તિમાન (શિવ) અને તેની શક્તિ (શક્તિ) વચ્ચે ક્યારેય વિયોગ થતો નથી. તેથી શક્તિ અને શક્તિમાનની તાદાત્મ્યતા વડે બંનેની નિવૃતિ અને મોક્ષ તે અભેદમાં જ સિદ્ધ થાય છે।

Verse 22

क्रमो विवक्षितो नूनं विमुक्तौ ज्ञानकर्मणोः । प्रसादे सति सा मूर्तिर्यस्मात्करतले स्थिता

મોક્ષ વિષયે જ્ઞાન અને કર્મનો ક્રમ નિશ્ચયે અભિપ્રેત છે. કારણ કે પ્રસાદ હોય ત્યારે એ દિવ્ય મૂર્તિ જાણે કરતલ પર સ્થિત—સુલભ અને દૃઢ રીતે પ્રાપ્ત—થાય છે.

Verse 23

देवो वा दानवो वापि पशुर्वा विहगो ऽपि वा । कीरो वाथ कृमिर्वापि मुच्यते तत्प्रसादतः

તે દેવ હોય કે દાનવ, પશુ હોય કે પક્ષી; તોતો હોય કે કૃમિ—તેણાના પ્રસાદથી જ તે મુક્ત થાય છે.

Verse 24

गर्भस्थो जायमानो वा बालो वा तरुणोपि वा । वृद्धो वा म्रियमाणो वा स्वर्गस्थो वाथ नारकी

તે ગર્ભમાં હોય કે જન્મ લેતો હોય, બાળક હોય કે યુવાન; વૃદ્ધ હોય કે મરણાસન્ન—સ્વર્ગમાં હોય કે નરકમાં—(શિવની તારક કૃપા અને શૈવભક્તિની શક્તિ સૌ સુધી પહોંચે છે).

Verse 25

पतितो वापि धर्मात्मा पंडितो मूढ एव वा । प्रसादे तत्क्षणादेव मुच्यते नात्र संशयः

તે પતિત હોય કે ધર્માત્મા, પંડિત હોય કે મૂઢ—તેણાના પ્રસાદથી તે ક્ષણમાત્રમાં મુક્ત થાય છે; તેમાં શંકા નથી.

Verse 26

अयोग्यानां च कारुण्याद्भक्तानां परमेश्वरः । प्रसीदति न संदेहो विगृह्य विविधान्मलान्

અયોગ્યો પ્રત્યે પણ કરુણાથી પરમેશ્વર પોતાના ભક્તો પર પ્રસન્ન થાય છે—તેમાં શંકા નથી—અને તેમના વિવિધ મલ-દોષોને પકડી દૂર કરે છે.

Verse 27

प्रसदादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः । अवस्थाभेदमुत्प्रेक्ष्य विद्वांस्तत्र न मुह्यति

એ ભક્તિ માત્ર (ઈશ્વરી) પ્રસાદથી જ ઉપજે છે, અને પ્રસાદ પણ ભક્તિમાંથી જ જન્મે છે. આને આધ્યાત્મિક અવસ્થાભેદ સમજી વિદ્વાન તેમાં મોહ પામતો નથી.

Verse 28

प्रसादपूर्विका येयं भुक्तिमुक्तिविधायिनी । नैव सा शक्यते प्राप्तुं नरैरेकेन जन्मना

આ સિદ્ધિ પ્રભુની કૃપાપૂર્વક પ્રાપ્ત થતી, ભોગ અને મોક્ષ બન્ને આપનારી છે; પરંતુ મનુષ્યો તેને એક જ જન્મમાં મેળવી શકતા નથી.

Verse 29

अनेकजन्मसिद्धानां श्रौतस्मार्तानुवर्तिनाम् । विरक्तानां प्रबुद्धानां प्रसीदति महेश्वरः

અનેક જન્મોમાં સિદ્ધ થયેલા, શ્રૌત-સ્માર્ત આચારોનું અનુસરણ કરનારા, વૈરાગી અને પ્રબુદ્ધ ભક્તો પર મહેશ્વર પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 30

प्रसन्ने सति देवेश पशौ तस्मिन्प्रवर्तते । अस्ति नाथो ममेत्यल्पा भक्तिर्बुद्धिपुरस्सरा

હે દેવેશ! તમે પ્રસન્ન થાઓ ત્યારે તે પશુ-બંધ જીવમાં પણ ‘મારો નાથ છે’ એવી જાગૃતિ થાય છે; અને બુદ્ધિપૂર્વક અલ્પ ભક્તિ આરંભે છે.

Verse 31

तपसा विविधैश्शैवैर्धर्मैस्संयुज्यते नरः । तत्र योगे तदभ्यासस्ततो भक्तिः परा भवेत्

તપસ્યા દ્વારા મનુષ્ય વિવિધ શૈવ ધર્મો અને અનુશાસનો સાથે યુક્ત બને છે. ત્યાંથી યોગ અને તેનો અભ્યાસ થાય છે; અને તે અભ્યાસથી પરા-ભક્તિ પ્રગટે છે.

Verse 32

परया च तया भक्त्या प्रसादो लभ्यते परः । प्रसादात्सर्वपाशेभ्यो मुक्तिर्मुक्तस्य निर्वृतिः

તે પરમ ભક્તિથી પરાત્પર શ્રીશિવનો પ્રસાદ પ્રાપ્ત થાય છે. તે પ્રસાદથી સર્વ પાશોમાંથી મુક્તિ થાય છે અને મુક્તને પરમ શાંતિ તથા આનંદ મળે છે.

Verse 33

अल्पभावो ऽपि यो मर्त्यस्सो ऽपि जन्मत्रयात्परम् । नयोनियंत्रपीडायै भवेन्नैवात्र संशयः

અલ્પ ભાવ ધરાવતો મર્ત્ય પણ ત્રણ જન્મો પાર કર્યા પછી ફરી યોનિ-યંત્રણા જેવી પીડાને ભોગવતો નથી—આમાં કોઈ સંશય નથી.

Verse 34

सांगा ऽनंगा च या सेवा सा भक्तिरिति कथ्यते । सा पुनर्भिद्यते त्रेधा मनोवाक्कायसाधनैः

શિવસેવા—બાહ્ય અંગો સાથે (સાંગા) હોય કે આંતરિક નિરાકાર (નિરંગા) હોય—તેને ભક્તિ કહે છે. એ ભક્તિ મન, વાણી અને કાયાના સાધનો દ્વારા ફરી ત્રણ પ્રકારની કહેવાય છે.

Verse 35

शिवरूपादिचिंता या सा सेवा मानसी स्मृता । जपादिर्वाचिकी सेवा कर्मपूजादि कायिकी

શિવના રૂપ વગેરેનું ચિંતન—તે માનસી સેવા કહેવાય છે. જપ વગેરે વાચિકી સેવા છે, અને કર્મ, પૂજા-ઉપચાર વગેરે કાયિકી સેવા છે.

Verse 36

सेयं त्रिसाधना सेवा शिवधर्मश्च कथ्यते । स तु पञ्चविधः प्रोक्तः शिवेन परमात्मना

આ ત્રણ સાધનાઓથી સિદ્ધ થતી સેવા ‘શિવધર્મ’ કહેવાય છે. તે શિવધર્મને પરમાત્મા શિવે પાંચ પ્રકારનો કહ્યો છે.

Verse 37

तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं चेति समासतः । कर्मलिङ्गार्चनाद्यं च तपश्चान्द्रायणादिकम्

સંક્ષેપમાં સાધનાઓ—તપ, કર્મ, જપ, ધ્યાન અને જ્ઞાન. કર્મમાં શિવલિંગ-અર્ચન વગેરે; અને તપમાં ચાન્દ્રાયણાદિ વ્રત-પ્રાયશ્ચિત્તો.

Verse 38

जपस्त्रिधा शिवाभ्यासश्चिन्ता ध्यानं शिवस्य तु । शिवागमोक्तं यज्ज्ञानं तदत्र ज्ञानमुच्यते

જપ ત્રિવિધ છે; તેમજ શિવાભ્યાસ, શિવચિંતા અને શિવધ્યાન—અને શિવાગમોમાં કહેલું જે જ્ઞાન, તે જ અહીં ‘જ્ઞાન’ કહેવાય છે.

Verse 39

श्रीकंठेन शिवेनोक्तं शिवायै च शिवागमः । शिवाश्रितानां कारुण्याच्छ्रेयसामेकसाधनम्

આ શિવાગમ શ્રીકંઠ શિવે શિવા (પાર્વતી)ને ઉપદેશ્યો. શિવાશ્રિતો પર કરુણાથી, આ પરમ શ્રેયનું એકમાત્ર સાધન છે.

Verse 40

तस्माद्विवर्धयेद्भक्तिं शिवे परमकारणे । त्यजेच्च विषयासंगं श्रेयो ऽर्थी मतिमान्नरः

અતએવ પરમ શ્રેય ઇચ્છનાર બુદ્ધિમાન પુરુષે પરમ કારણ શિવમાં ભક્તિ સતત વધારવી અને વિષયાસક્તિનો સંગ ત્યજવો જોઈએ।