लिङ्ग-बेर-प्रतिष्ठाविधिः / The Procedure for Installing the Liṅga and the Bera (Icon)

Verse 1

श्रीकृष्ण उवाच । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि प्रतिष्ठाविधिमुत्तमम् । लिंगस्यापि च बेरस्य शिवेन विहितं यथा

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—હે ભગવન્, હું પ્રતિષ્ઠાની ઉત્તમ વિધિ સાંભળવા ઇચ્છું છું; લિંગની પણ અને બેર (મૂર્તિ)ની પણ, જેમ ભગવાન શિવે વિધાન કર્યું છે તેમ।

Verse 2

उपमन्युरुवाच । अनात्मप्रतिकूले तु दिवसे शुक्लपक्षके । शिवशास्त्रोक्तमार्गेण कुर्याल्लिंगं प्रमाणवत्

ઉપમન્યુ બોલ્યા—આત્માને પ્રતિકૂળ ન હોય એવા (શુભ) દિવસે, શુક્લપક્ષમાં, શિવશાસ્ત્રમાં કહેલા માર્ગ મુજબ યોગ્ય પ્રમાણવાળું શિવલિંગ બનાવવું જોઈએ.

Verse 3

स्वीकृत्याथ शुभस्थानं भूपरीक्षां विधाय च । दशोपचारान्कुर्वीत लक्षणोद्धारपूर्वकान्

શુભ સ્થાન પસંદ કરીને અને ભૂમિની વિધિવત તપાસ કરીને, સ્થળના લક્ષણ નિર્ધારણ અને તૈયારીથી આરંભ થતા દશોપચાર કરીને, ભગવાન શિવની પૂજા-વિધિ યોગ્ય રીતે સ્થાપિત કરવી જોઈએ।

Verse 4

तेषां दशोपचाराणां पूर्वं पूज्य १ विनायकम् । स्थानशुद्ध्यादिकं कृत्वालिंगं स्नानालयं नयेत्

તે દશ ઉપચારોમાં પ્રથમ વિનાયક (ગણેશ)ની પૂજા કરવી. ત્યારબાદ સ્થાનશુદ્ધિ વગેરે વિધિ કરીને શિવલિંગને સ્નાનસ્થાને લઈ જવું.

Verse 5

शलाकया कांचनया २ कुंकुमादिरसाक्तया । लक्षितं लक्षणं शिल्पशास्त्रेण विलिखेत्ततः

પછી કુંકુમ વગેરેના રસમાં ભીંજવેલી સોનાની શલાકાથી, શિલ્પશાસ્ત્રના નિયમ મુજબ, સૂચિત શુભ લક્ષણો અંકિત કરવા.

Verse 6

अष्टमृत्सलिलैर्वाथ पञ्चमृत्सलिलैस्तथा । लिङ्गं पिंडिकया सार्धं पञ्चगव्यैश्च शोधयेत्

અષ્ટ પ્રકારની પવિત્ર મૃત્તિકામિશ્રિત જળથી તથા પંચ મૃત્તિકામિશ્રિત જળથી, પિંડિકા સહિત શિવલિંગને શુદ્ધ કરવું; અને પંચગવ્યથી પણ શોધન કરવું.

Verse 7

सवेदिकं समभ्यर्च्य दिव्याद्यं तु जलाशयम् । नीत्वाधिवासयेत्तत्र लिंगं पिंडिकया सह

વેદિકા સહિત જલાશયની યથાવિધી અર્ચના કરીને, દિવ્ય (પૂજ્ય) જળ લઈને, ત્યાં પિંડિકા સહિત શિવલિંગનું અધિવાસ કરાવવું.

Verse 8

अधिवासालये शुद्धे सर्वशोभासमन्विते । सतोरणे सावरणे दर्भमालासमावृते

શુદ્ધ અધિવાસ-મંડપમાં—સર્વ શોભાથી સુશોભિત—મંગલ તોરણ અને યોગ્ય આવરણોથી યુક્ત, તથા પવિત્ર દર્ભઘાસની માળાઓથી ચારે તરફ આવૃત થઈ (વિધિ કરવી).

Verse 9

दिग्गजाष्टकसंपन्ने दिक्पालाष्टघटान्विते । अष्टमंगलकैर्युक्ते कृतदिक्पालकार्चिते

તે સ્થાન અષ્ટ દિગ્ગજોથી સમ્પન્ન, દિક્પાલોના અષ્ટ કલશો સહિત; અષ્ટમંગલ ચિહ્નોથી શોભિત અને દિક્પાલોએ વિધિપૂર્વક પૂજિત કરેલું હતું।

Verse 10

तेजसं दारवं वापि कृत्वा पद्मासनांकितम् । विन्यसेन्मध्यतस्तत्र विपुलं पीठकालयम्

પ્રકાશમાન ધાતુનું કે લાકડાનું, પદ્માસન-ચિહ્નથી અંકિત શુભ આસન બનાવી, તેના મધ્યમાં વિશાળ પીઠ-આધાર સ્થાપિત કરવો।

Verse 11

द्वारपालान्समभ्यर्च्य भद्रादींश्चतुरःक्रमात् । समुद्रश्च विभद्रश्च सुनंदश्च विनंदकः

ભદ્ર વગેરે ચાર દ્વારપાલોની ક્રમશઃ યથાવિધિ પૂજા કરીને—સમુદ્ર, વિભદ્ર, સુનંદ અને વિનંદક—(સાધક આગળની વિધિ કરે)।

Verse 12

स्नापयित्वा समभ्यर्च्य लिंगं वेदिकया सह । सकूर्चाभ्यां तु वस्त्राभ्यां समावेष्ट्यं समंततः

લિંગને વેદિકાસહ સ્નાન કરાવી સમ્યક્ પૂજન કરીને, પછી કૂર્ચ-કિનારીવાળા બે વસ્ત્રોથી તેને ચારે તરફથી આવરી લેવું।

Verse 13

प्रापय्य शनकैस्तोयं पीठिकोपरि शाययेत् । प्राक्शिरस्कमधःसूत्रं पिंडिकां चास्य पश्चिमे

ધીમે ધીમે જળ અર્પણ કરીને તેને પીઠિકા પર શયન કરાવવું. તેનું શિર પૂર્વાભિમુખ રહે; સૂત્ર નીચે રાખવું અને તેની પિંડિકા (આધાર) પશ્ચિમ તરફ સ્થાપવી.

Verse 14

सर्वमंगलसंयुक्तं लिंगं तत्राधिवासयेत् । पञ्चरात्रं त्रिरात्रं वाप्येकरात्रमथापि वा

ત્યાં સર્વમંગલસંયુક્ત લિંગનું અધિવાસન (વિધિપૂર્વક પ્રતિષ્ઠા) કરવું. તેને પાંચ રાત્રિ, અથવા ત્રણ રાત્રિ, કે પછી એક રાત્રિ પણ પવિત્ર નિવાસમાં રાખવું.

Verse 15

विसृज्य पूजितं तत्र शोधयित्वा च पूर्ववत् । संपूज्योत्सवमार्गेण शयनालयमानयेत्

ત્યાંની પૂજા પૂર્ણ કરીને, પૂર્વવત્ ફરી શોધન કરવું. પછી ઉત્સવવિધિ મુજબ સમ્યક્ પૂજન કરીને (પ્રતિષ્ઠિત ચિહ્ન/દેવ)ને શયનાલયમાં લઈ જવું.

Verse 16

तत्रापि शयनस्थानं कुर्यान्मंडलमध्यतः । शुद्धैर्जलैः स्नापयित्वा लिंगमभ्यर्चयेत्क्रमात्

ત્યાં પણ મંડલના મધ્યમાં શયનસ્થાન બનાવવું. શુદ્ધ જળોથી લિંગને સ્નાન કરાવી, વિધિક્રમથી લિંગની અર્ચના કરવી.

Verse 17

ऐशान्यां पद्ममालिख्य शुद्धलिप्ते महीतले । शिवकुंभं शोधयित्वा तत्रावाह्य शिवं यजेत्

ઈશાન દિશામાં શુદ્ધલિપ્ત ભૂમિ પર કમળ આલેખવું. શિવકુંભને શುದ್ಧ કરીને, તેમાં ભગવાન શિવનું આવાહન કરી તેમની પૂજા કરવી.

Verse 18

वेदीमध्ये सितं पद्मं परिकल्प्य विधानतः । तस्य पश्चिमतश्चापि चंडिकापद्ममालिखेत्

વેદીના મધ્યમાં વિધાન મુજબ શ્વેત કમળની રચના કરવી; અને તેના પશ્ચિમે ચંડિકાનું કમળાસન પણ આલેખવું।

Verse 19

क्षौमाद्यैर्वाहतैर्वस्त्रैः पुष्पैर्दर्भैरथापि वा । प्रकल्प्य शयनं तस्मिन्हेमपुष्पं विनिक्षिपेत्

ક્ષૌમ વગેરે સારી રીતે ધોયેલા વસ્ત્રોથી—અથવા પુષ્પ અને દર્ભથી પણ—શયનસ્થાન તૈયાર કરી; તે શય્યા પર હેમપુષ્પ અર્પણ કરવું।

Verse 20

तत्र लिंगं समानीय सर्वमंगलनिःस्वनैः । रक्तेन वस्त्रयुग्मेन सकूर्चेन समंततः

ત્યાં સર્વમંગલ ધ્વનિ અને જયઘોષ વચ્ચે શિવલિંગને લાવી; પછી તેની ચારે તરફ કૂર્ચসহ લાલ વસ્ત્રોની જોડીને યોગ્ય રીતે ગોઠવવી।

Verse 21

सह पिंडिकयावेष्ट्य शाययेच्च यथा पुरा । पुरस्तात्पद्ममालिख्य तद्दलेषु यथाक्रमम्

પિંડિકાસહ તેને આવરીને પૂર્વવત્ શય્યા પર મૂકવું। પછી આગળ કમળ આલેખી, તેના દળોમાં યથાક્રમે વિધિ કરવી।

Verse 22

विद्येशकलशान्न्यस्येन्मध्ये शैवीं च वर्धनीम् । परीत्य पद्मत्रितयं जुहुयुर्द्विजसत्तमाः

વિદ્યેશ કલશો સ્થાપી, મધ્યમાં શૈવ ‘વર્ધની’ પાત્ર મૂકવું। પછી કમળત્રયની પરિક્રમા કરીને શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ અગ્નિમાં આહુતિ અર્પવી।

Verse 23

ते चाष्टमूर्तयः कल्प्याः पूर्वादिपरितः स्थिताः । चत्वारश्चाथ वा दिक्षु स्वध्येतारस्सजापकाः

પૂર્વ દિશાથી આરંભ કરીને સર્વ દિશાઓમાં ચારે તરફ સ્થિત એવી તે અષ્ટમૂર્તિઓનું ભક્તિપૂર્વક ધ્યાન કરવું યોગ્ય છે. તેમજ દિશાઓમાં ચાર સેવકો પણ છે—વેદસ્વાધ્યાયી અને જપપરાયણ—જે સતત પવિત્ર જપમાં તત્પર રહે છે.

Verse 24

जुहुयुस्ते विरंच्याद्याश्चतस्रो मूर्तयः स्मृताः । दैशिकः प्रथमं तेषामैशान्यां पश्चिमे ऽथ वा

વિરંચિ (બ્રહ્મા) વગેરે થી આરંભ થતી ચાર મૂર્તિઓ સ્મૃત છે; તે હોમમાં આહુતિ અર્પે છે. તેમાં ‘દૈશિક’—દીક્ષા આપનાર માર્ગદર્શક રૂપ—પ્રથમ છે; તેને ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં, અથવા પશ્ચિમમાં સ્થાપી/પૂજવું.

Verse 25

प्रधानहोमं कुर्वीत सप्तद्रव्यैर्यथाक्रमम् । आचार्यात्पादमर्धं वा जुहुयुश्चापरे द्विजाः

સાત દ્રવ્યો વડે ક્રમશઃ પ્રધાન-હોમ કરવો જોઈએ. તેમજ કેટલાક દ્વિજ, આચાર્ય પાસેથી પ્રાપ્ત વિધાન અનુસાર, ચોથો ભાગ અથવા અડધો ભાગ પણ અગ્નિમાં આહુતિરૂપે અર્પણ કરી શકે છે.

Verse 26

प्रधानमेकमेवात्र जुहुयादथ वा गुरुः । पूर्वं पूर्णाहुतिं हुत्वा घृतेनाष्टोत्तरं शतम्

અહીં પ્રધાન-આહુતિ એક જ વાર અર્પણ કરવી; અથવા ગુરુ જ તે કરી શકે. પહેલાં પૂર્ણાહુતિ કરીને, પછી ઘી વડે એકસો આઠ આહુતિઓ અર્પણ કરવી.

Verse 27

मूर्ध्नि मूलेन लिंगस्य शिवहस्तं प्रविन्यसेत् । शतमर्धं तदर्धं वा क्रमाद्द्रव्यैश्च सप्तभिः

લિંગના મૂળને અનુરૂપ રીતે, મૂળમંત્ર સાથે મસ્તક પર ‘શિવહસ્ત’ (શિવમુદ્રા) નો વિન્યાસ કરવો. પછી સાત દ્રવ્યો વડે ક્રમશઃ વિધિપૂર્વક—પૂર્ણ સો, અથવા તેનો અડધો, અથવા તેનો પણ અડધો—કર્મ કરવું.

Verse 28

हुत्वाहुत्वा स्पृशेल्लिंगं वेदिकां च पुनः पुनः । पूर्णाहुतिं ततो हुत्वा क्रमाद्दद्याच्च दक्षिणाम्

વારંવાર આહુતિ અર્પણ કરીને, લિંગ અને વેદિકાને પુનઃપુનઃ સ્પર્શ કરવો. ત્યારબાદ પૂર્ણાહુતિ હોમ કરીને, ક્રમશઃ નિર્ધારિત દક્ષિણા અર્પણ કરવી।

Verse 29

आचार्यात्पादमर्धं वा होत्ःणां स्थपतेरपि । तदर्धं देयमन्येभ्यः सदस्येभ्यश्च शक्तितः

યોગ્ય દક્ષિણામાંથી આચાર્યને ચોથો ભાગ અથવા અડધો ભાગ આપવો; તેમ જ હોતૃ પુરોહિતોને અને સ્થપતિને પણ. તે ભાગનો અડધો હિસ્સો પોતાની શક્તિ મુજબ અન્ય ઋત્વિજોને અને સભાસદ પંડિતોને આપવો.

Verse 30

ततः श्वभ्रे वृषं हैमं कूर्चं वापि निवेश्य च । मृदंभसा पञ्चगव्यैः पुनः शुद्धजलेन च

ત્યારબાદ એક ખાડામાં સુવર્ણ વૃષભ અથવા (વિધિનું) કૂર્ચ-ગુચ્છ સ્થાપિત કરી, માટી અને જળથી, પંચગવ્યથી, અને ફરી શુદ્ધ જળથી તેને શુદ્ધ કરવો.

Verse 31

शोधितां चंदनालिप्तां श्वभ्रे ब्रह्मशिलां क्षिपेत् । करन्यासं ततः कृत्वा नवभिः शक्तिनामभिः

શુદ્ધ કરીને ચંદનલેપિત બ્રહ્મશિલાને ખાડામાં સ્થાપિત કરવી. પછી કરન્યાસ કરીને નવ શક્તિઓના નામોથી હાથોને સંસ્કૃત કરવાં.

Verse 32

हरितालादिधातूंश्च बीजगंधौषधैरपि । शिवशास्त्रोक्तविधिना क्षिपेद्ब्रह्मशिलोपरि

હરિતાલ વગેરે ધાતુઓ, બીજો, સુગંધિત દ્રવ્યો અને ઔષધિઓ પણ—શિવશાસ્ત્રમાં કહેલી રીત પ્રમાણે—બ્રહ્મશિલા ઉપર મૂકવા.

Verse 33

प्रतिलिंगं तु संस्थाप्य क्षीरं वृक्षसमुद्भवम् । स्थितं बुद्ध्वा तदुत्सृज्य लिंगं ब्रह्मशिलोपरि

પ્રતિલિંગ સ્થાપી તેના પર વૃક્ષમાંથી ઉત્પન્ન ક્ષીરરસ અર્પણ કરવો. તે સ્થિર થયું એમ જાણી તેને છોડીને બ્રહ્મશિલા પર લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરવી.

Verse 34

प्रागुदक्प्रवरां किंचित्स्थापयेन्मूलविद्यया । पिंडिकां चाथ संयोज्य शाक्तं मूलमनुस्मरन्

મૂલવિદ્યા (આધાર મંત્ર) વડે તેને થોડું પૂર્વ અને ઉત્તર તરફ ઢાળું કરીને સ્થાપવું. પછી પિંડિકા જોડીને શાક્ત મૂળમંત્રનું અંતઃસ્મરણ કરવું.

Verse 35

बन्धनं बंधकद्रव्यैः कृत्वा स्थानं विशोध्य च । दत्त्वा चार्घ्यं च पुष्पाणि कुर्युर्यवनिकां पुनः

બંધક દ્રવ્યો વડે બંધન કરી સ્થાન શુદ્ધ કરવું. અર્ઘ્ય અને પુષ્પ અર્પણ કરીને ફરી યવનિકા (આવરણ) યથાસ્થાને ગોઠવવી.

Verse 36

यथायोग्यं निषेकादि लिंगस्य पुरतस्तदा । आनीय शयनस्थानात्कलशान्विन्यसेत्क्रमात्

ત્યારે લિંગના સમક્ષ યથાવિધિ નિષેક વગેરે પ્રારંભિક ક્રિયાઓ કરવી. અને શયનસ્થાનથી કલશો લાવી ક્રમસર ગોઠવવા.

Verse 37

महापूजामथारभ्य संपूज्य कलशान्दश । शिवमंत्रमनुस्मृत्य शिवकुंभजलांतरे

મહાપૂજા આરંભ કરીને દસ કલશોનું યથાવિધિ પૂજન કરવું. શિવમંત્રનું સ્મરણ કરીને શિવકુંભના જળમાં (તેનું) ન્યાસ/સંસ્કાર કરવો.

Verse 38

अंगुष्ठानामिकायोगादादाय तमुदीरयेत् । न्यसेदीशानभागस्य मध्ये लिंगस्य मंत्रवित्

અંગૂઠા અને અનામિકા જોડીને તેને ગ્રહણ કરી મંત્ર ઉચ્ચારવો; પછી મંત્રવિદ સાધકે ઈશાન-ભાગે, લિંગના મધ્યમાં તેનું ન્યાસ કરવું।

Verse 39

शक्तिं न्यसेत्तथा विद्यां विद्येशांश्च यथाक्रमम् । लिङ्गमूले शिवजलैस्ततो लिंगं निषेचयेत्

પછી યથાક્રમે શક્તિ, વિદ્યા અને વિદ્યેશોનો ન્યાસ કરવો. ત્યારબાદ લિંગમૂળે શિવજળથી લિંગને સેચન કરીને અભિષેક કરવો।

Verse 40

वर्धन्यां पिंडिकालिंगं विद्येशकलशैः पुनः । अभिषिच्यासनं पश्चादाधाराद्यं प्रकल्पयेत्

વર્ધનીમાં પિંડિકાસહિત લિંગ સ્થાપી, વિદ્યેશ્વર માટે અર્પિત કલશોનું પવિત્ર જળ લઈને ફરી અભિષેક કરવો. ત્યારબાદ આસન ગોઠવી આધાર વગેરે આધાર-વ્યવસ્થા વિધિપૂર્વક કરવી.

Verse 41

कृत्वा पञ्चकलान्यासं दीप्तं लिंगमनुस्मरेत् । आवाहयेच्छिवौ साक्षात्प्राञ्जलिः प्रागुदङ्मुखः

પંચકલાનો ન્યાસ કરીને, તેજસ્વી લિંગનું મનથી ધ્યાન કરવું. અંજલિ કરીને, પૂર્વ અથવા ઉત્તરમુખ રહી, સాక్షાત્ શિવનું આવાહન કરવું.

Verse 42

सर्वाभरणशोभाढ्यं सर्वमंगलनिस्वनैः । ब्रह्मविष्णुमहेशार्कशक्राद्यैर्देवदानवैः

તે સર્વ આભૂષણોની શોભાથી દીપ્ત હતું અને સર્વ મંગલ ધ્વનિઓથી ગુંજતું હતું—જ્યાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ, સૂર્ય, ઇન્દ્ર વગેરે દેવો તથા દાનવો પણ ઉપસ્થિત હતા.

Verse 43

आनंदक्लिन्नसर्वांगैर्विन्यस्तांजलिमस्तकैः । स्तुवद्भिरेव नृत्यद्भिर्नामद्भिरभितो वृतम्

આનંદથી ભીંજાયેલા સર્વ અંગો ધરાવતા ભક્તો મસ્તક પર અંજલિ રાખીને ચારે તરફથી તેને ઘેરી ઊભા રહ્યા. કેટલાક સ્તુતિ કરતા, કેટલાક નૃત્ય કરતા, અને કેટલાક નમસ્કાર કરતા—સૌ પ્રભુ શિવની આરાધનામાં લીન હતા।

Verse 44

ततः पञ्चोपचारांश्च कृत्वा पूजां समापयेत् । नातः परतरः कश्चिद्विधिः पञ्चोपचारकात्

ત્યારબાદ પંચોપચાર કરીને પૂજાનું સમાપન કરવું જોઈએ. પંચોપચાર-વિધિ કરતાં ઊંચી બીજી કોઈ વિધિ નથી।

Verse 45

प्रतिष्ठां लिंगवत्कुर्यात्प्रतिमास्वपि सर्वतः । लक्षणोद्धारसमये कार्यं नयनमोचनम्

પ્રતિમાઓ માટે પણ સર્વત્ર શિવલિંગની જેમ જ પ્રતિષ્ઠા કરવી જોઈએ. અને લક્ષણોદ્ધાર સમયે ‘નયનમોચન’ (નેત્ર ઉદ્ઘાટન) વિધિ અવશ્ય કરવી.

Verse 46

जलाधिवासे शयने शाययेत्तान्त्वधोमुखीम् । कुम्भोदशायितां मंत्रैर्हृदि तां सन्नियोजयेत्

જલાધિવાસ સમયે તે તંતુ (પવિત્ર સૂત્ર)ને શય્યા પર અધોમુખ કરીને શયન કરાવવો. પછી તેને કુંભોદકમાં શાયિત કરીને, મંત્રોથી હૃદયમાં દૃઢપણે નિયોજિત કરવો.

Verse 47

कृतालयां परामाहुः प्रतिष्ठामकृतालयात् । शक्तः कृतालयः पश्चात्प्रतिष्ठाविधिमाचरेत्

તેઓ કહે છે કે પૂર્ણ બનેલા મંદિરમાં કરેલી પ્રતિષ્ઠા, અધૂરા મંદિરમાં કરેલી પ્રતિષ્ઠા કરતાં શ્રેષ્ઠ છે. તેથી જ્યારે આલય વિધિવત્ પૂર્ણ થાય અને સામર્થ્ય હોય, ત્યારે પછી પ્રતિષ્ઠાવિધિ કરવી જોઈએ.

Verse 48

अशक्तश्चेत्प्रतिष्ठाप्य लिंगं बेरमथापि वा । शक्तेरनुगुणं पश्चात्प्रकुर्वीत शिवालयम्

જો કોઈ પહેલાં મંદિર બાંધવામાં અસમર્થ હોય, તો પહેલાં શિવલિંગ અથવા પ્રતિમા (બેર)ની પ્રતિષ્ઠા કરવી. ત્યારબાદ પોતાની શક્તિ મુજબ શિવાલયનું નિર્માણ કરવું.

Verse 49

गृहार्चां च पुनर्वक्ष्ये प्रतिष्ठाविधिमुत्तमम् । कृत्वा कनीयसंबेरं लिंगं वा लक्षणान्वितम्

ગૃહપૂજા માટે પ્રતિષ્ઠાની ઉત્તમ વિધિ હું ફરી કહું છું. શાસ્ત્રોક્ત લક્ષણોથી યુક્ત નાનું બેર (પ્રતિમા) અથવા શિવલિંગ તૈયાર કરીને (પ્રતિષ્ઠા કરવી).

Verse 50

अयने चोत्तरे प्राप्ते शुक्लपक्शे शुभे दिने । देवीं कृत्वा शुभे देशे तत्राब्जं पूर्ववल्लिखेत्

ઉત્તરાયણ આવી પહોંચે ત્યારે, શુક્લપક્ષના શુભ દિવસે, પવિત્ર સ્થાને દેવીને સ્થાપિત કરવી; અને ત્યાં પૂર્વવત્ કમળ-યંત્ર દોરવું.

Verse 51

विकीर्य पत्रपुष्पाद्यैर्मध्ये कुंभं निधाय च । परितस्तस्य चतुरः कलशान् दिक्षु विन्यसेत्

પાંદડા, ફૂલ વગેરે છાંટી મધ્યમાં કુંભ સ્થાપિત કરવો; અને તેની આસપાસ ચાર દિશામાં ચાર કલશ ગોઠવવા.

Verse 52

पञ्च ब्रह्माणि तद्बीजैस्तेषु पञ्चसु पञ्चभिः । न्यस्य संपूज्य मुद्रादि दर्शयित्वाभिरक्ष्य च

પાંચ બ્રહ્મમંત્રોને તેમના બીજાક્ષરો સાથે પાંચ સ્થાનોમાં પાંચ ન્યાસોથી સ્થાપિત કરીને સંપૂર્ણ પૂજન કરવું. પછી મુદ્રા વગેરે દર્શાવી અભિરક્ષા-વિધિથી રક્ષા કરવી.

Verse 53

विशोध्य लिंगं बेरं वा मृत्तोयाद्यैर्यथा पुरा । स्थापयेत्पुष्पसंछन्नमुत्तरस्थे वरासने

માટી, જળ વગેરે દ્વારા પૂર્વપરંપરા મુજબ લિંગ અથવા બેર (પ્રતિમા)ને શુદ્ધ કરીને, તેને પુષ્પોથી ઢાંકી, ઉત્તર દિશામાં સ્થિત ઉત્તમ આસન પર સ્થાપિત કરવું।

Verse 54

निधाय पुष्पं शिरसि प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीजलैः । समभ्यर्च्य पुनः पुष्पैर्जयशब्दादिपूर्वकम्

માથા પર પુષ્પ મૂકી પ્રોક્ષણી જળથી છાંટવું. પછી ફરી પુષ્પોથી સમ્યક્ અર્ચના કરીને ‘જય’ વગેરે મંગલઘોષ પૂર્વક વિધિ આગળ વધારવી।

Verse 55

कुम्भैरीशानविद्यांतैः स्नापयेन्मूलविद्यया । ततः पञ्चकलान्यासं कृत्वा पूजां च पूर्ववत्

કુંભોના જળથી સ્નાન કરાવવું; અંતે ઈશાન-વિદ્યા મંત્રજપ સાથે અને મૂલ-વિદ્યા દ્વારા વિધિ કરવી. ત્યારબાદ પંચકલા-ન્યાસ કરીને પૂર્વવત્ પૂજા કરવી।

Verse 56

नित्यमाराधयेत्तत्र देव्या देवं त्रिलोचनम् । एकमेवाथ वा कुंभं मूर्तिमन्त्रसमन्वितम्

ત્યાં દરરોજ દેવી સહિત ત્રિલોચન દેવ (શિવ)ની આરાધના કરવી. અથવા મૂર્તિભાવ અને મંત્રથી યુક્ત એક જ કુંભની પૂજા કરવી।

Verse 57

न्यस्य पद्मांतरे सर्वं शेषं पूर्ववदाचरेत् । अत्यंतोपहतं लिंगं विशोध्य स्थापयेत्पुनः

સર્વને પદ્મ-યંત્રમાં ન્યાસ કરીને બાકી વિધિ પૂર્વવત્ કરવી. લિંગ અત્યંત ઉપહત હોય તો તેને સારી રીતે વિશોધી ફરી સ્થાપિત કરવું.

Verse 58

संप्रोक्षयेदुपहतमनागुपहतं यजेत् । लिंगानि बाणसंज्ञानि स्थापनीयानि वा न वा

જો ઉપહત હોય તો સંપ્રોક્ષણથી શુદ્ધ કરવું; જો અનુપહત હોય તો યજન-પૂજન કરવું. ‘બાણ-લિંગ’ તરીકે ઓળખાતા લિંગો સ્થાપવા પણ યોગ્ય છે, ન સ્થાપીને પણ પૂજ્ય છે.

Verse 59

तानि पूर्वं शिवेनैव संस्कृतानि यतस्ततः । शेषाणि स्थापनीयानि यानि दृष्टानि बाणवत्

તે બધું તો અગાઉથી જ સ્વયં શિવે યથાવિધિ સંસ્કૃત (પવિત્ર) કર્યું હતું. જે શેષ વસ્તુઓ બાણની જેમ અહીં-ત્યાં પડેલી દેખાય, તેને એકત્ર કરી યથાસ્થાને સ્થાપિત કરવી.

Verse 60

स्वयमुद्भूतलिंगे च दिव्ये चार्षे तथैव च । अपीठे पीठमावेश्य कृत्वा संप्रोक्षणं विधिम्

સ્વયંભૂ લિંગ તેમજ દિવ્ય અને આર્ષ (ઋષિ-સ્થાપિત) લિંગના વિષયમાં—જો પીઠ ન હોય તો પહેલાં પીઠ સ્થાપી વિધિપૂર્વક સંપ્રોક્ષણ કરવું.

Verse 61

यजेत्तत्र शिवं तेषां प्रतिष्ठा न विधीयते । दग्धं श्लथं क्षतांगं च क्षिपेल्लिंगं जलाशये

ત્યાં તે લિંગોની પાસે શિવનું પૂજન કરવું; તેમના માટે (નવી) પ્રતિષ્ઠાનો વિધાન નથી. પરંતુ લિંગ દગ્ધ, શ્લથ અથવા ખંડિત અંગવાળું હોય તો તેને જળાશયમાં વિસર્જિત કરવું.

Verse 62

संधानयोग्यं संधाय प्रतिष्ठाविधिमाचरेत् । बेराद्वा विकलाल्लिंगाद्देवपूजापुरस्सरम्

સંધાનયોગ્ય વસ્તુને યોગ્ય રીતે સંધાય પછી પ્રતિષ્ઠાવિધિ કરવી. તે પ્રતિમા (બેર)માંથી હોય કે અધૂરી લિંગમાંથી—પ્રથમ દેવાધિદેવ શિવની પૂજાને પૂર્વકર્મ બનાવીને જ આ પ્રક્રિયા કરવી.

Verse 63

उद्वास्य हृदि संधानं त्यागं वा युक्तमाचरेत् । एकाहपूजाविहतौ कुर्याद्द्विगुणमर्चनम्

આહ્વાનિત સન્નિધિનું યથાવિધી ઉદ્વાસન કરીને, પછી હૃદયમાં શંભુનું સંધાન કરી સ્મરણ કરવું, અથવા યુક્તિપૂર્વક ત્યાગનો આચાર કરવો. એક દિવસ નિત્યપૂજા ચૂકી જાય તો પ્રાયશ્ચિત્ત અને પુનઃસ્થાપન માટે દ્વિગુણ અર્ચન કરવું.

Verse 64

द्विरात्रे च महापूजां संप्रोक्षणमतः परम् । मासादूर्ध्वमनेकाहं पूजा यदि विहन्यते

જો પૂજા બે રાત્રિ સુધી અટકે, તો મહાપૂજા કરીને પછી વિધિપૂર્વક સંપ્રોક્ષણ કરવું. પરંતુ એક માસ પછી અનેક દિવસો પૂજા ભંગ થાય તો નિયમ મુજબ (પૂર્ણ) પુનઃસ્થાપન કરવું જોઈએ.

Verse 65

प्रतिष्ठा प्रोच्यते कैश्चित्कैश्चित्संप्रोक्षणक्रमः । संप्रोक्षणे तु लिंगादेर्देवमुद्वास्य पूर्ववत्

કેટલાક આચાર્યો આ ક્રિયાને ‘પ્રતિષ્ઠા’ કહે છે અને કેટલાક ‘સંપ્રોક્ષણક્રમ’ કહે છે. સંપ્રોક્ષણમાં લિંગ વગેરેમાંથી દેવતાનું પૂર્વોક્ત વિધિથી ઉદ્વાસન કરીને, પછી શુદ્ધિકર્મ કરવું જોઈએ.

Verse 66

अष्टपञ्चक्रमेणैव स्नापयित्वा मृदंभसा । गवां रसैश्च संस्नाप्य दर्भतोयैर्विशोध्य च

અષ્ટ-પંચ ક્રમ મુજબ પહેલા માટી મિશ્રિત જળથી સ્નાપન કરવું. પછી ગોરસોથી (પંચગવ્ય વગેરે) ફરી સ્નાપન કરીને, અંતે દર્ભ-સંસ્કૃત જળથી શુદ્ધિ કરવી.

Verse 67

प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीतोयैर्मूलेनाष्टोत्तरं शतम् । सपुष्पं सकुशं पाणिं न्यस्य लिंगस्य मस्तके

પ્રોક્ષણ માટેના પવિત્ર જળથી શિવલિંગ પર પ્રોક્ષણ કરવું અને મૂળમંત્રનો અષ્ટોત્તર શત વાર જપ કરવો. પછી પુષ્પ અને કુશ સહિતનો હાથ લિંગના મસ્તક પર મૂકવો.

Verse 68

पञ्चवारं जपेन्मूलमष्टोत्तरशतं ततः । ततो मूलेन मूर्धादिपीठांतं संस्पृशेदपि

મૂલમંત્રનું પાંચ વાર જપ કરવું, પછી તેનું એકસો આઠ વાર જપ કરવું. ત્યારબાદ એ જ મૂળમંત્ર ઉચ્ચારતાં મસ્તકથી અંતિમ પીઠ સુધી દેહના પવિત્ર પીઠોને સ્પર્શ કરવો—આ રીતે શિવપૂજા માટે દેહનું સંસ્કાર થાય છે।

Verse 69

पूजां च महतीं कुर्याद्देवमावाह्य पूर्ववत् । अलब्धे स्थापिते लिंगे शिवस्थाने जले ऽथ वा

પૂર્વવત્ દેવનું આવાહન કરીને મહાન પૂજા કરવી. પ્રતિષ્ઠિત લિંગ ન મળે તો શિવસ્થાને, અથવા જળમાં પણ પૂજા કરી શકાય।

Verse 70

वह्नौ रवौ तथा व्योम्नि भगवंतं शिवं यजेत्

અગ્નિમાં, સૂર્યમાં તથા વિશાળ આકાશમાં પણ ભગવાન શિવની ઉપાસના કરવી।