Maṇḍala–Pūjā–Homa Krama (Maṇḍala Worship and Homa Sequence for the Disciple)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । ततः स्नानादिकं सर्वं समाप्याचार्यचोदितः । गच्छेद्बद्धांजलिर्ध्यायञ्छिवमण्डलपार्श्वतः

ઉપમન્યુએ કહ્યું—પછી સ્નાન વગેરે સર્વ વિધિઓ પૂર્ણ કરીને, આચાર્યના આદેશથી, હાથ જોડીને ધ્યાન કરતાં શિવમંડળની બાજુએ જવું જોઈએ.

Verse 2

अथ पूजां विना सर्वं कृत्वा पूर्वदिने यथा । नेत्रबंधनपर्यंतं दर्शयेन्मण्डलं गुरुः

પછી ઔપચારિક પૂજા વિના, પૂર્વદિને જેમ કર્યું તેમ સર્વ કાર્ય કરીને, ગુરુ નેત્રબંધન સુધી મંડળનું દર્શન કરાવે।

Verse 3

बद्धनेत्रेण शिष्येण पुष्पावकिरणे कृते । यत्रापतंति पुष्णाणि तस्य नामा ऽस्य संदिशेत्

નેત્રબંધિત શિષ્યે પુષ્પ વિખેર્યા પછી, જ્યાં પુષ્પો પડે તે સ્થાનનું નામ તેને સૂચવી જણાવવું।

Verse 4

तं चोपनीय निर्माल्यमण्डले ऽस्मिन्यथा पुरा । पूजयेद्देवमीशानं जुहुयाच्च शिवानले

તેને અહીં આ નિર્માલ્ય-મંડળમાં પૂર્વવત્ લાવી, દેવ ઈશાન (શિવ)ની પૂજા કરવી અને શિવાગ્નિમાં આહુતિ આપવી।

Verse 5

शिष्येण यदि दुःस्वप्नो दृष्टस्तद्दोषशांतये । शतमर्धं तदर्धं वा जुहुयान्मूलविद्यया

શિષ્યે જો દુઃસ્વપ્ન જોયું હોય, તો તે દોષની શાંતિ માટે મૂળવિદ્યા (મૂલમંત્ર)થી સો, પચાસ અથવા પચ્ચીસ આહુતિઓ કરવી।

Verse 6

ततः सूत्रं शिखाबद्धं लंबयित्वा यथा पुरा । आधारपूजाप्रभृति यन्निवृत्तिकलाश्रयम्

ત્યારબાદ પૂર્વવત્ શિખા સાથે બાંધેલું સૂત્ર નીચે લટકાવવું; પછી આધારપૂજાથી આરંભ કરીને નિવૃત્તિ-કલામાં પ્રતિષ્ઠિત વિધિનું અનુષ્ઠાન કરવું, જે જીવને શિવાભિમુખ કરે।

Verse 7

वागीश्वरीपूजनांतं कुर्याद्धोमपुरस्सरम् । अथ प्रणम्य वागीशं निवृत्तेर्व्यापिकां सतीम्

હોમપૂર્વક વાગીશ્વરીનું પૂજન પૂર્ણ કરવું. ત્યારબાદ નિવૃત્તિ માર્ગમાં વ્યાપક સતી શક્તિરૂપ વાગીશને પ્રણામ કરીને ભક્તિપૂર્વક આગળ વધવું.

Verse 8

मण्डले देवमभ्यर्च्य हुत्वा चैवाहुतित्रयम् । प्रापयेच्च शिशोः प्राप्तिं युगपत्सर्वयोनिषु

મંડલમાં દેવનું અર્ચન કરીને અને અગ્નિમાં ત્રણ આહુતિ અર્પણ કરીને, પછી સંતાનપ્રાપ્તિની પ્રાર્થના કરવી—જે જે યોનિમાં જન્મ થવાનો હોય ત્યાં યುಗપત્ સંતતિ પ્રસાદ મળે.

Verse 9

सूत्रदेहे ऽथ शिष्यस्य ताडनप्रोक्षणादिकम् । कृत्वात्मानं समादाय द्वादशांते निवेद्य च

પછી શિષ્યના સૂત્રદેહમાં તાડન, પ્રોક્ષણ વગેરે વિધિઓ કરીને, આચાર્ય પોતાનું ચિત્ત સંહરી દ્વાદશાંતમાં નિવેદન કરે—ધ્યાનપૂર્વક સમર્પિત કરે.

Verse 10

ततो ऽप्यादाय मूलेन मुद्रया शास्त्रदृष्टया । योजयेन्मनसाचार्यो युगपत्सर्वयोनिषु

પછી ફરી શાસ્ત્રોક્ત મુદ્રા સહિત મૂળમંત્ર ગ્રહણ કરીને, આચાર્ય મનથી તેને યುಗપત્ સર્વ યોનિઓમાં યોજે—બધા સ્તરોને શિવાજ્ઞામાં નિયમિત કરે.

Verse 11

देवानां जातयश्चाष्टौ तिरश्चां पञ्च जातयः । जात्यैकया च मानुष्या योनयश्च चतुर्दश

દેવોની આઠ જાતિઓ છે અને તિર્યક્ (પશુ-પક્ષી વગેરે)ની પાંચ જાતિઓ; માનવ એક જ જાતિ—આ રીતે યોનિઓ કુલ ચૌદ છે।

Verse 12

तासु सर्वासु युगपत्प्रवेशाय शिशोर्धिया । वागीशान्यां यथान्यायं शिष्यात्मानं निवेशयेत्

બાળકની બુદ્ધિ તે સર્વમાં એકસાથે પ્રવેશ કરીને તેને સાધી શકે તે માટે, ગુરુ નિયમ મુજબ શિષ્યના અંતઃકરણને વાગીશાની (વાણી અને વિદ્યાની અધિષ્ઠાત્રી)ના માર્ગદર્શન હેઠળ સ્થાપિત કરે।

Verse 13

गर्भनिष्पत्तये देवं संपूज्य प्रणिपत्य च । हुत्वा चैव यथान्यायं निष्पन्नं तदनुस्मरेत्

ગર્ભસિદ્ધિ માટે દેવનું નિયમપૂર્વક પૂજન કરીને, પ્રણામ કરીને, યથાવિધિ હોમ કરવો; પછી પૂર્ણ થયેલા તે સંસ્કાર અને તેના પવિત્ર ફળનું અંતરમાં સ્મરણ-ચિંતન કરવું।

Verse 14

निष्पन्नस्यैवमुत्पत्तिमनुवृत्तिं च कर्मणा । आर्जवं भोगनिष्पत्तिः कुर्यात्प्रीतिं परां तथा

આ રીતે કર્મ દ્વારા જે સિદ્ધ થયું છે, તેની ઉત્પત્તિ અને તેની સતત પ્રવૃત્તિ—બન્નેને સમજવી. સરળતા અને ભોગોની યથોચિત સિદ્ધિ પણ તેવી જ પરમ પ્રીતિ ઉપજાવે છે, જે શિવકૃપા તરફ દોરી જાય છે।

Verse 15

निष्कृत्यर्थं च जात्यायुर्भोगसंस्कारसिद्धये । हुत्वाहुतित्रयं देवं प्रार्थयेद्देशिकोत्तमः

પ્રાયશ્ચિત્ત માટે તથા જન્મ, આયુષ્ય અને ભોગ-સંસ્કારની સિદ્ધિ માટે, ઉત્તમ દેશિક ત્રણ આહુતિ અર્પણ કરીને ભગવાન શિવને પ્રાર્થના કરે।

Verse 16

भोक्तृत्वविषयासंगमलं तत्कायशोधनम् । कृत्वैवमेव शिष्यस्य छिंद्यात्पाशत्रयं ततः

ભોક્તૃત્વનો ભાવ અને વિષયાસક્તિથી ઉત્પન્ન થયેલ મલ દૂર કરીને આ રીતે શિષ્યના દેહને શુદ્ધ કરી, ત્યારબાદ ગુરુ શિષ્યના ત્રણ પાશ (બંધન) કાપી નાખે।

Verse 17

निकृत्या परि बद्धस्य पाशस्यात्यंतभेदतः । कृत्वा शिष्यस्य चैतन्यं स्वच्छं मन्येत केवलम्

જીવને દૃઢ રીતે બાંધનાર પાશબંધનને સંપૂર્ણ રીતે છેદી, ગુરુ શિષ્યનું ચૈતન્ય નિર્મળ અને સ્વચ્છ કરે અને તેને માત્ર સ્વસ્વરૂપ-પ્રકાશમાં સ્થિત માને।

Verse 18

हुत्वा पूर्णाहुतिं वह्नौ ब्रह्माणं पूजयेत्ततः । हुत्वाहुतित्रयं तस्मै शिवाज्ञामनुसंदिशेत्

અગ્નિમાં પૂર્ણાહુતિ અર્પણ કર્યા પછી બ્રહ્માજીની પૂજા કરવી. ત્યારબાદ તેમના માટે ત્રણ આહુતિ અર્પણ કરીને ભગવાન શિવની આજ્ઞા તેમને સંદેશરૂપે જણાવવી.

Verse 19

पितामह त्वया नास्य यातुः शैवं परं पदम् । प्रतिबन्धो विधातव्यः शैवाज्ञैषा गरीयसी

હે પિતામહ! તારા દ્વારા આ યાતુ બનેલો વ્યક્તિ શિવના પરમ પદને ન પામે—એવો પ્રતિબંધ કરવો જોઈએ; કારણ કે આ શૈવ આજ્ઞા સર્વથી ભારે છે।

Verse 20

इत्यादिश्य तमभ्यर्च्य विसृज च विधानतः । समभ्यर्च्य महादेवं जुहुयादाहुतित्रयम्

આ રીતે આદેશ આપી અને વિધિપૂર્વક તેમની અર્ચના કરીને, નિયમ મુજબ તેમને વિદાય કરવી. પછી મહાદેવની સમ્યક પૂજા કરીને અગ્નિમાં ત્રણ આહુતિ અર્પણ કરવી.

Verse 21

निवृत्त्या शुद्धमुद्धृत्य शिष्यात्मानं यथा पुरा । निवेश्यात्मनि सूत्रे च वागीशं पूजयेत्ततः

પછી નિવૃત્તિ દ્વારા પૂર્વવત્ શિષ્યના આત્મતત્ત્વને શુદ્ધ કરી ઉદ્ધૃત કરીને, તેને આત્મામાં તથા પવિત્ર સૂત્રમાં (યજ્ઞોપવીતમાં) સ્થાપિત કરી, ત્યારબાદ વાગીશ (વાણીના ઈશ્વર)ની પૂજા કરવી.

Verse 22

हुत्वाहुतित्रयं तस्मै प्रणम्य च विसृज्य ताम् । कुर्यान्निवृत्तः संधानं प्रतिष्ठां कलया सह

તેમને ત્રિવિધ આહુતિ અર્પણ કરીને, પ્રણામ કરીને અને આવાહિત સન્નિધિનું વિસર્જન કરીને— પછી નિવૃત્ત થઈ કલાસહિત સંધાન તથા પ્રતિષ્ઠાનો વિધાન કરવો.

Verse 23

संधाने युगपत्पूजां कृत्वा हुत्वाहुतित्रयम् । शिष्यात्मनः प्रतिष्ठायां प्रवेशं त्वथ भावयेत्

સંધાન સમયે એકસાથે પૂજા કરીને અને ત્રિવિધ આહુતિ અર્પણ કરીને, આચાર્ય ત્યારબાદ શિષ્યના આત્માનું પ્રતિષ્ઠામાં પ્રવેશ— શિવમાં દૃઢ સ્થાપના— એવો ભાવ કરવો.

Verse 24

ततः प्रतिष्ठामावाह्य कृत्वाशेषं पुरोदितम् । तद्व्याप्तिं व्यापिकां तस्य वागीशानीं च भावयेत्

ત્યારબાદ પ્રતિષ્ઠા-શક્તિનું આવાહન કરીને અને પૂર્વોક્ત સર્વ વિધિ પૂર્ણ કરીને, તે દેવતા/મંડળ/લિંગમાં વ્યાપ્ત સર્વવ્યાપિણી શક્તિનું તથા ત્યાં જ પવિત્ર વાણીની અધિષ્ઠાત્રી વાગીશાનીનું ધ્યાન કરવું.

Verse 25

पूर्णेदुमंडलप्रख्यां कृत्वा शेषं च पूर्ववत् । विष्णवे संविशेदाज्ञां शिवस्य परमात्मनः

પૂર્ણિમાના ચંદ્રમંડળ સમાન તેનું સ્વરૂપ બનાવી અને બાકી વ્યવસ્થા પૂર્વવત્ કરીને, પરમાત્મા શિવની આજ્ઞા વિષ્ણુને નિવેદિત કરવી.

Verse 26

विष्णोर्विसर्जनाद्यं च कृत्वा शेषं च विद्यया । प्रतिष्ठामनुसंधाय तस्यां चापि यथा पुरा

વિષ્ણુના વિસર્જનથી આરંભ થતી નિયત વિધિ પ્રથમ કરીને, પછી બાકી ક્રિયાઓને મંત્રવિદ્યા દ્વારા પૂર્ણ કરવી. ત્યારબાદ પ્રતિષ્ઠાનું સમ્યક્ અનુસંધાન કરીને, ત્યાં પણ પૂર્વવત્ પરંપરા મુજબ તેને સંપન્ન કરવી।

Verse 27

कृत्वानुचिन्त्य तद्व्याप्तिं वागीशां च यथाक्रमम् । दीप्ताग्नौ पूर्णहोमान्तं कृत्वा शेषं च पूर्ववत्

વિધિ પૂર્ણ કરીને ભગવાનની સર્વવ્યાપકતા પર ધ્યાન કરવું, પછી ક્રમશઃ વાગીશી દેવીની પૂજા કરવી. પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં પૂર્ણાહુતિ સુધી હોમ પૂર્ણ કરીને, બાકી ક્રિયાઓ પૂર્વોક્ત રીતે કરવી.

Verse 28

नीलरुद्रमुपस्थाप्य तस्मै पूजादिकं तथा । कृत्वा कर्म शिवाज्ञां च दद्यात्पूर्वोक्तवर्त्मना

નીલરુદ્રને યથાવિધી સ્થાપિત કરીને, તેમના માટે પૂજા આદિ કર્મ કરવાં. શિવાજ્ઞા મુજબ વિહિત અનુષ્ઠાન પૂર્ણ કરીને, પૂર્વોક્ત માર્ગે નિર્ધારિત દાન/અર્પણ આપવું.

Verse 29

तपस्तमपि चोद्वास्य कृत्वा तस्याथ शांतये । विद्याकलां समाधाय तद्व्याप्तिं चावलोकयेत्

તપથી ઉત્પન્ન થયેલ તે તેજને પણ નિવૃત્ત કરીને, તેની શાંતિ માટે એકાગ્ર સમાધિમાં વિદ્યાકલાને સ્થાપિત કરી, તેની સર્વવ્યાપકતાનું અવલોકન/ધ્યાન કરવું.

Verse 30

स्वात्मनो व्यापिकां तद्वद्वागीशीं च यथा पुरा । बालार्कसदृशाकारां भासयंतीं दिशो दश

પૂર્વવત્ તેણે વાગીશી દેવીને પોતાના આત્મા સમાન સર્વવ્યાપિણી રૂપે જોયા—બાલસૂર્ય સમાન દીપ્ત આકારવાળી, દસ દિશાઓને પ્રકાશિત કરતી।

Verse 31

ततः शेषं यथापूर्वं कृत्वा देवं महेश्वरम् । आवाह्याराध्य हुत्वास्मै शिवाज्ञां मनसा दिशेत्

પછી બાકી રહેલા કર્મો પૂર્વવત્ પૂર્ણ કરીને દેવ મહેશ્વરને આવાહન કરી આરાધના કરવી અને તેમને હોમાહુતિ અર્પણ કરવી; ત્યારબાદ મનથી શિવાજ્ઞાને સ્વીકારી અનુસરવી.

Verse 32

महेश्वरं तथोत्सृज्य कृत्वान्यां च कलामिमाम् । शांत्यतीतां कलां नीत्वा तद्व्याप्तिमवलोकयेत्

મહેશ્વરને પણ વિષયરૂપે કલ્પવાનું ત્યજી, આ બીજી ધ્યાન-કલાનું નિર્માણ કરવું. પછી ‘શાંતિ’થી પર એવી અતીત-કલામાં ચેતનાને લઈ જઈ, તેની સર્વવ્યાપી વ્યાપ્તિને નિહાળવી.

Verse 33

स्वात्मनो व्यापिकां तद्वद्वागीशां च विचिंतयेत् । नभोमंडलसंकाशां पूर्णांतं चापि पूर्ववत्

એ જ રીતે પોતાના આત્મામાં વ્યાપેલી સર્વવ્યાપિની શક્તિનું ચિંતન કરવું અને તેમ જ પવિત્ર વાણીની અધિષ્ઠાત્રી દેવી વાગીશાનું પણ ધ્યાન કરવું. તેણીને આકાશમંડળ સમી તેજસ્વી અને આદિથી અંત સુધી પૂર્ણ-વ્યાપિની રૂપે—પૂર્વવત્—ભાવવી.

Verse 34

कृत्वा शेषविधानेन समभ्यर्च्य सदाशिवम् । तस्मै समादिशेदाज्ञां शंभोरमितकर्मणः

નિર્ધારિત વિધાન મુજબ બાકી રહેલા કર્મો પૂર્ણ કરીને અને સદાશિવનું યથાવિધિ પૂજન કરીને, પછી તેને શંભુ—અમિત કર્મોના પ્રભુ—ની આજ્ઞા (નિર્દેશ) સંભળાવવી.

Verse 35

तत्रापि च यथापूर्वं शिवं शिरसि पूर्ववत् । समभ्यर्च्य च वागीशं प्रणम्य च विसर्जयेत्

ત્યાં પણ પૂર્વવત્ શિવને શિરસ પર (માનસિક રીતે) સ્થાપિત કરવો. પછી વાગીશ—વાણીના સ્વામી—નું યથાવિધિ પૂજન કરીને, પ્રણામ કરી, અંતે દેવતાનું વિસર્જન કરવું.

Verse 36

ततश्शिवेन सम्प्रोक्ष्य शिष्यं शिरसि पूर्ववत् । विलयं शांत्यतीतायाः शक्तितत्त्वे ऽथ चिंतयेत्

પછી ગુરુ શિવશક્તિ વડે પૂર્વવત્ શિષ્યના શિરે પવિત્ર જળ છાંટી સંપ્રોક્ષણ કરીને, શાંતિથી પણ પરે એવા શક્તિતત્ત્વમાં જીવ અને બંધનોના વિલયનું ધ્યાન કરે।

Verse 37

षडध्वनः परे पारे सर्वाध्वव्यापिनी पराम् । कोटिसूर्यप्रतीकाशं शैवीं शक्तिञ्च चिन्तयेत्

ષડધ્વોથી પરે, તેમના પણ પરતટે, સર્વાધ્વમાં વ્યાપેલી, કરોડ સૂર્ય સમી તેજસ્વી પરમ શૈવી શક્તિનું ધ્યાન કરવું।

Verse 38

तदग्रे शिष्यमानीय शुद्धस्फटिकनिर्मलम् । प्रक्षाल्य कर्तरीं पश्चाच्छिवशास्त्रोक्तमार्गतः

પછી શિષ્યને આગળ લાવી, શુદ્ધ સ્ફટિક જેવી નિર્મળ કાતરીને ધોઈ, ત્યારબાદ શિવશાસ્ત્રમાં કહેલા માર્ગ મુજબ આગળ વધે।

Verse 39

कुर्यात्तस्य शिखाच्छेदं सह सूत्रेण देशिकः । ततस्तां गोमये न्यस्य शिवाग्नौ जुहुयाच्छिखाम्

દીક્ષાગુરુ તેના શિખાનું યજ્ઞોપવીત સહિત છેદન કરે। પછી તે શિખાને ગોમય પર મૂકી શિવાગ્નિમાં આહુતિરૂપે હોમ કરે।

Verse 40

वौषडंतेन मूलेन पुनः प्रक्षाल्य कर्तरीम् । हस्ते शिष्यस्य चैतन्यं तद्देहे विनिवर्तयेत्

‘વૌષટ્’ અંતવાળા મૂળમંત્રથી કાતરીને ફરી ધોઈ, ગુરુ શિષ્યના હાથ દ્વારા તે દેહમાં ચૈતન્યશક્તિને પુનઃ પ્રવેશ કરાવે।

Verse 41

ततः स्नातं समाचांतं कृतस्वस्त्ययनं शिशुम् । प्रवेश्य मंडलाभ्यासं प्रणिपत्य च दंडवत्

ત્યારબાદ બાળકને સ્નાન કરાવી, આચમન કરાવી અને સ્વસ્ત્યયન વિધિ કરીને, તેને મંડલ-અભ્યાસ માટે પવિત્ર ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરાવ્યો; અને તેણે દંડવત્ પ્રણામ કર્યો.

Verse 42

पूजां कृत्वा यथान्यायं क्रियावैकल्यशुद्धये । वाचकेनैव मंत्रेण जुहुयादाहुतित्रयम्

વિધિ મુજબ પૂજા કરીને, ક્રિયામાં થયેલી ખામીની શુદ્ધિ માટે, વાચક (પઠિત) મંત્રથી જ અગ્નિમાં ત્રણ આહુતિ અર્પણ કરવી.

Verse 43

उपांशूच्चारयोगेन जुहुयादाहुतित्रयम् । पुनस्संपूज्य देवेशं मन्त्रवैकल्यशुद्धये

ઉપાંશુ ઉચ્ચારના યોગથી ત્રણ આહુતિ અર્પણ કરવી. પછી દેવેશનું ફરી સમ્યક પૂજન કરીને મંત્રની ખામીની શુદ્ધિ કરવી.

Verse 44

हुत्वाहुतित्रयं पश्चात्प्रार्थयेत्प्रांजलिर्गुरुः । भगवंस्त्वत्प्रसादेन शुद्धिरस्य षडध्वनः

ત્રણ આહુતિ અર્પણ કર્યા પછી ગુરુ અંજલિ કરીને પ્રાર્થના કરે—“હે ભગવન્! આપના પ્રસાદથી આ શિષ્યના ષડધ્વની શુદ્ધિ થાઓ.”

Verse 45

कृता तस्मात्परं धाम गमयैनं तवाव्ययम् । इति विज्ञाप्य देवाय नाडीसंधानपूर्वकम्

“અતએવ, હે દેવ, એને તમારા પરમ અવિનાશી ધામમાં પહોંચાડો”—એમ દેવને વિનંતી કરીને, પછી તેણે નાડી-સંધાન પૂર્વક યોગસાધના આરંભી.

Verse 46

पूर्णांतं पूर्ववत्कृत्वा ततो भूतानि शोधयेत् । स्थिरास्थिरे ततः शुद्ध्यै शीतोष्णे च ततः पदे

પૂર્વવત્ ‘પૂર્ણાંત’ સુધીની ક્રિયા પૂર્ણ કરીને, પછી ભૂત-તત્ત્વોનું શोधन કરવું. ત્યારબાદ શुद्धિ માટે સ્થિર અને અસ્થિરનું ચિંતન કરીને, પછી શીત-ઉષ્ણના પદમાં પ્રવેશ કરવો.

Verse 47

ध्यायेद्व्याप्त्यैकताकारे भूतशोधनकर्मणि । भूतानां ग्रंथिविच्छेदं कृत्वा त्यक्त्वा सहाधिपैः

ભૂતશોધનકર્મમાં સર્વવ્યાપી એકત્વરૂપનું ધ્યાન કરવું. ભૂતોની ગ્રંથિઓ છેદી, તેમના અધિપતિઓ સહિત તેમને ત્યજી દેવું, જેથી ચેતના બંધાતીત પતિ-શિવમાં વિશ્રામ પામે.

Verse 48

भूतानि स्थितयोगेन यो जपेत्परमे शिवे । विशोध्यास्य तनुं दग्ध्वा प्लावयित्वा सुधाकणैः

જે સ્થિર યોગમાં સ્થિત રહી પરમ શિવનો જપ કરે છે, તે ભૂતતત્ત્વોને શુદ્ધ કરી પોતાની દેહપ્રકૃતિને નિર્મળ કરે છે; મલને દગ્ધ કરી, પછી કૃપારૂપી સુધાકણોથી તેને પ્લાવિત કરે છે.

Verse 49

स्थाप्यात्मानं ततः कुर्याद्विशुद्धाध्वमयं वपुः । तत्रादौ शान्त्यतीतां तु व्यापिकां स्वाध्वनः कलाम्

પ્રથમ આત્માને સ્થિર કરીને, પછી વિશુદ્ધ અધ્વોથી બનેલું ધ્યાન-વપુ રચવું. ત્યાં આરંભે, પોતાના અધ્વની સર્વવ્યાપિની—શાંતિથી પણ અતીત—કલાશક્તિનું ધ્યાન કરવું.

Verse 50

शुद्धामेव शिशोर्मूर्ध्नि न्यसेच्छान्तिमुखे तथा । विद्यां गलादिनाभ्यंतं प्रतिष्ठां तदधः क्रमात्

તે બાળકના મસ્તક પર ‘શુદ્ધા’નો ન્યાસ કરે અને મુખ પર તેવી જ રીતે ‘શાંતિ’નો। ગળાથી નાભિ સુધી ‘વિદ્યા’નો, અને તેના નીચે ક્રમશઃ ‘પ્રતિષ્ઠા’નો ન્યાસ કરે.

Verse 51

जान्वंतं तदधो न्यस्येन्निवृत्तिं चानुचिंतयेत् । स्वबीजैस्सूत्रमंत्रं च न्यस्यां गैस्तं शिवात्मकम्

મંત્રને ઘૂંટણ પર અને પછી તેની નીચે ન્યાસ કરીને ‘નિવૃત્તિ’ તત્ત્વનું અનુચિંતન કરવું. પોતાના-પોતાના બીજાક્ષરો સાથે સૂત્રમંત્રનો પણ અંગોમાં ન્યાસ કરવો, જાણીને કે આ સર્વ શિવસ્વરૂપ છે.

Verse 52

बुद्ध्वा तं हृदयांभोजे देवमावाह्य पूजयेत् । आशास्य नित्यसांनिध्यं शिवस्वात्म्यं शिशौ गुरुः

તેમને જાણી હૃદયકમળમાં તે દેવનું આવાહન કરીને પૂજન કરવું. ગુરુ શિષ્યને ઉપદેશ આપતાં પ્રભુનું નિત્ય સાન્નિધ્ય અને શિષ્યમાં શિવસ્વાત્મ્યની અનુભૂતિ માટે પ્રાર્થના કરે.

Verse 53

शिवतेजोमयस्यास्य शिशोरापादयेद्गुणान् । अणिमादीन्प्रसीदेति प्रदद्यादाहुतित्रयम्

આ શિશુ શિવતેજોમય છે એમ જાણી, તેમાં અણિમા વગેરે દિવ્ય ગુણોનું આવાહન કરવું; અને ‘પ્રસીદ’ કહીને ત્રણ આહુતિ અર્પણ કરવી.

Verse 54

तथैव तु गुणानेव पुनरस्योपपादयेत् । सर्वज्ञातां तथा तृप्तिं बोधं चाद्यन्तवर्जितम्

એ જ રીતે ફરીથી તેના ગુણો જ સ્થાપિત કરવાં—તેની સર્વજ્ઞતા, તેની પરિપૂર્ણ તૃપ્તિ અને આદ્ય-અંત રહિત બોધ.

Verse 55

अलुप्तशक्तिं स्वातन्त्र्यमनंतां शक्तिमेव च । ततो देवमनुज्ञाप्य सद्यादिकलशैस्तु तम्

જેનાં શક્તિ કદી લુપ્ત થતી નથી, જેમનું સ્વરૂપ પરમ સ્વાતંત્ર્ય છે અને જેમની શક્તિ અનંત છે—એવા પ્રભુનું ધ્યાન કરવું. પછી દેવની અનુજ્ઞા માગીને સદ્યઃ (સદ્યોજાત) કલશથી આરંભ કરીને અન્ય કલશો વડે તેમની વિધિ કરવી.

Verse 56

अभिषिंचेत देवेशं ध्यायन्हृदि यथाक्रमम् । अथोपवेश्य तं शिष्यं शिवमभ्यर्च्य पूर्ववत्

વિધિના ક્રમ પ્રમાણે હૃદયમાં ધ્યાન કરતાં દેવેશ્વરનો અભિષેક કરવો. પછી તે શિષ્યને બેસાડીને, પૂર્વવત્ ફરી ભગવાન શિવની અર્ચના કરવી.

Verse 57

लब्धानुज्ञः शिवाच्छैवीं विद्यामस्मै समादिशेत् । ओंकारपूर्विकां तत्र संपुटान्तु नमो ऽंतगाम्

શિવની અનુજ્ઞા મેળવી ગુરુ શિષ્યને શૈવી વિદ્યા (મંત્રવિદ્યા) ઉપદેશે. તે પ્રણવ ‘ૐ’થી આરંભ થાય; અને ત્યાં સંપુટ (રક્ષાત્મક આવરણ)માં અંતર્નિહિત ‘નમો’નો વિનિયોગ કરે.

Verse 58

शिवशक्तियुताञ्चैव शक्तिविद्यां च तादृशीम् । ऋषिं छन्दश्च देवं च शिवतां शिवयोस्तथा

શિવ-શક્તિથી યુક્ત એવી તે શક્તિવિદ્યાને પણ તેમ જ જાણવી. તેમજ તેની ઋષિ, છંદ, દેવતા અને શિવ-શક્તિ—આ દિવ્ય યુગલની ‘શિવતા’ એટલે અંતર્નિહિત શિવ-સ્વભાવને પણ સમજવો.

Verse 59

पूजां सावरणां शम्भोरासनानि च सन्दिशेत् । पुनः संपूज्य देवेशं यन्मया समनुष्ठितम्

શંભુની સાવરણ (આવરણ દેવતાઓ સહિત) પૂજા કરીને નિયમ મુજબ આસનો ગોઠવવા. પછી દેવેશ્વરનું ફરી પૂજન કરી વિનયથી નિવેદન કરવું—“આ વિધિ મેં અનુષ્ઠિત કરી છે.”

Verse 60

सुकृतं कुरु तत्सर्वमिति विज्ञापयेच्छिवम् । सहशिष्यो गुरुर्देवं दण्डवत्क्षितिमंडले

“સમસ્ત પુણ્યકર્મ કરો”—એ રીતે ગુરુ શિષ્યો સાથે ભગવાન શિવને વિનંતી કરે; અને પછી તે દેવના સમક્ષ ધરતી પર દંડવત્ પ્રણામ કરે.

Verse 61

प्रणम्योद्वासयेत्तस्मान्मंडलात्पावकादपि । ततः सदसिकाः सर्वे पूज्याः पूजार्हकाः क्रमात्

પ્રણામ કરીને તે મંડલમાંથી—અગ્નિમાંથી પણ—આહ્વાનિત સાન્નિધ્યને વિધિપૂર્વક ઉદ્વાસિત કરે. ત્યારબાદ સભામાં બેઠેલા સર્વ સભ્યોને, જે પૂજ્ય અને પૂજાર્હ છે, ક્રમશઃ સન્માનિત કરે.

Verse 63

सेव्या वित्तानुसारेण सदस्याश्च सहर्त्विजः । वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेच्छिवमात्मनः

પોતાની ક્ષમતા મુજબ સભ્યો અને ઋત્વિજોની યોગ્ય સેવા કરવી. ધન બાબતે છળ ન કરવો; જો પોતાના આત્મામાં શિવને ઇચ્છે, તો સીધા અને ન્યાયી રહેવું.