शिवस्य परापरब्रह्मस्वरूपनिर्णयः / Determination of Śiva as Higher and Lower Brahman
આ અધ્યાયમાં ઉપમન્યુ ઉપદેશ આપે છે કે ચલ-અચલ સમગ્ર જગત દેવદેવ શિવનું જ ‘વિગ્રહ’ છે; પરંતુ પાશબંધનની ભારતા કારણે બંધ જીવ તેને ઓળખતા નથી. એક જ તત્ત્વ અનેક રીતે કહેવાય છે—અવિકલ્પ પરમ અવસ્થાને ન જાણતા મુનિઓ પણ વિવિધ વચનો કરે છે—એ રીતે એકતા અને બહુત્વ વચ્ચેનો અર્થવિચાર સમજાવવામાં આવે છે. અપાર બ્રહ્મ એટલે ભૂતતત્ત્વો, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ અને વિષયસમૂહ; પર બ્રહ્મ એટલે ચિદાત્મક શુદ્ધ ચૈતન્ય. ‘બ્રહ્મ’ શબ્દની વ્યुत્પત્તિ (બૃહત્ત્વ/બૃંહણત્વ) બતાવીને કહે છે કે બંને સ્તરો બ્રહ્માધિપતિ પ્રભુ શિવના જ સ્વરૂપ છે. પછી જગતને વિદ્યાઅવિદ્યાથી રચાયેલું કહે છે—વિદ્યા સત્યાનુગત ચેતન જ્ઞાન, અવিদ્યા અચેતન મિથ્યાગ્રહ; ભ્રાંતિ અને યથાર્થ-સંવિત્તિનો ભેદ દર્શાવીને નિષ્કર્ષ કરે છે કે સત્-અસત્ બંનેના ઈશ્વર શિવ જ આ દ્વયો અને તેમના જ્ઞાનફળોના નિયંતા છે।
Shlokas
Verse 1
उपमन्युरुवाच । विग्रहं देवदेवस्य विश्वमेतच्चराचरम् । तदेवं न विजानंति पशवः पाशगौरवात्
ઉપમન્યુએ કહ્યું—ચરાચર સહિત આ સમગ્ર વિશ્વ દેવોના દેવ ભગવાન શિવનું જ પ્રગટ વિગ્રહ છે. પરંતુ પાશોના ભાર અને પ્રભુત્વથી બંધાયેલા પશુજીવો તેને આ રીતે ઓળખતા નથી.
Verse 2
तमेकमेव बहुधा वदंति यदुनंदन । अजानन्तः परं भावमविकल्पं महर्षयः
હે યદુનંદન, મહર્ષિઓ તે એકને જ અનેક રીતે કહે છે; કારણ કે તેઓ તેના પરમ અવિકલ્પ (નિર્વિકલ્પ) ભાવને ન જાણીને વિવિધ વચનો દ્વારા વર્ણન કરે છે.
Verse 3
अपरं ब्रह्मरूपं च परं ब्रह्मात्मकं तथा । केचिदाहुर्महादेवमनादिनिधनं परम्
કેટલાક મહાદેવને અપાર બ્રહ્મરૂપ અને પરબ્રહ્મસ્વરૂપ—બન્ને જ કહે છે; તે અનાદિ, અનિધન, પરમ તત્ત્વ છે.
Verse 4
भूतेंद्रियांतःकरणप्रधानविषयात्मकम् । अपरं ब्रह्म निर्दिष्टं परं ब्रह्म चिदात्मकम्
ભૂતો, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ, પ્રધાન અને વિષયોથી યુક્ત જે બ્રહ્મ છે તે ‘અપર બ્રહ્મ’ કહેવાય છે; અને જે શુદ્ધ ચૈતન્ય-સ્વરૂપ છે તે જ ‘પર બ્રહ્મ’ છે.
Verse 5
बृहत्त्वाद्बृहणत्वाद्वा ब्रह्म चेत्यभिधीयते । उभे ते ब्रह्मणो रूपे ब्रह्मणो ऽधिपतेः प्रभोः
વિશાળતા (બૃહત્ત્વ) કારણે અથવા સર્વને વિસ્તારી વધારવાની શક્તિ (બૃહણત્વ) કારણે તેને ‘બ્રહ્મ’ કહેવામાં આવે છે. આ બન્ને બ્રહ્મના જ રૂપ છે—તે પ્રભુના, જે બ્રહ્મનો પણ અધિપતિ છે.
Verse 6
विद्या ऽविद्यात्मकं चैव विश्वं विश्वगुरोर्विभोः । रूपमेव न संदेहो विश्वं तस्य वशे यतः
આ સમગ્ર વિશ્વ—વિદ્યા અને અવિદ્યા-રૂપ—વિશ્વગુરુ સર્વવ્યાપી પ્રભુનું જ સ્વરૂપ છે; તેમાં સંશય નથી, કારણ કે આખું જગત તેના વશમાં છે.
Verse 7
भ्रांतिर्विद्या परा चेति शार्वं रूपं परं विदुः । अयथाबुद्धिरर्थेषु बहुधा भ्रांतिरुच्यते
તેઓ પરમ શૈવ તત્ત્વને ‘ભ્રાંતિ’, ‘વિદ્યા’ અને ‘પરા’—આ સ્વરૂપવાળું જાણે છે. પદાર્થોમાં યથાર્થના વિરુદ્ધ જે બુદ્ધિ થાય, તે અનેક પ્રકારની ‘ભ્રાંતિ’ કહેવાય છે.
Verse 8
यथार्थाकारसंवित्तिर्विद्येति परिकीर्त्यते । विकल्परहितं तत्त्वं परमित्यभिधीयते
યથાર્થના આકારને અનુરૂપ જે સંવિત્તિ હોય, તે ‘વિદ્યા’ કહેવાય છે. જે તત્ત્વ વિકલ્પ-રહિત છે, તે જ ‘પરમ’ તરીકે અભિધેય છે.
Verse 9
वैपरीत्यादसच्छब्दः कथ्यते वेदवादिभिः । तयोः पतित्वात्तु शिवः सदसत्पतिरुच्यते
વૈપરીત્યને કારણે વેદવાદીઓ ‘અસત્’ શબ્દ કહે છે. પરંતુ શિવ તો સત્ અને અસત્—બન્નેના પતિ હોવાથી તેઓ ‘સદસત્પતિ’ કહેવાય છે.
Verse 10
क्षराक्षरात्मकं प्राहुः क्षराक्षरपरं परे । क्षरस्सर्वाणि भूतानि कूटस्थो ऽक्षर उच्यते
કેટલાક પરમને ક્ષર-અક્ષરાત્મક કહે છે, અને કેટલાક તેને ક્ષર-અક્ષરથી પરે કહે છે. સર્વ ભૂતો ‘ક્ષર’ છે; અને અંદર સ્થિત અચલ કૂટસ્થ તત્ત્વ ‘અક્ષર’ કહેવાય છે।
Verse 11
उभे ते परमेशस्य रूपे तस्य वशे यतः । तयोः परः शिवः शांतः क्षराक्षरापरस्स्मृतः
તે બંને પરમેશ્વરના રૂપ છે, કારણ કે તે તેની અધિનતા હેઠળ છે. પરંતુ તે બંનેથી પરે શાંત શિવ છે; જે ક્ષર અને અક્ષર—બંનેથી પરે સ્મરાય છે।
Verse 12
समष्टिव्यष्ठिरूपं च समष्टिव्यष्टिकारणम् । वदंति मुनयः केचिच्छिवं परमकारणम्
કેટલાક મુનિઓ કહે છે કે શિવ સમષ્ટિ અને વ્યષ્ટિ—બંને રૂપ છે, અને સમષ્ટિ-વ્યષ્ટિ બંનેનું કારણ પણ છે; તેથી શિવ જ પરમકારણ છે।
Verse 13
समष्टिमाहुरव्यक्तं व्यष्टिं व्यक्तं तथैव च । ते रूपे परमेशस्य तदिच्छायाः प्रवर्तनात्
જ્ઞાની સમષ્ટિને અવ્યક્ત અને વ્યષ્ટિને વ્યક્ત કહે છે. આ બંને પરમેશ્વરના રૂપ છે; તેની ઇચ્છાથી જ તે પ્રવર્તે છે।
Verse 14
तयोः कारणभावेन शिवं परमकारणम् । कारणार्थविदः प्राहुः समष्टिव्यष्टिकारणम्
તે બેના કારણાધારરૂપે શિવને પરમ કારણ કહેવામાં આવે છે. કારણતત્ત્વ જાણનારાઓ તેમને સમષ્ટિ અને વ્યષ્ટિ—બન્નેના કારણ તરીકે વર્ણવે છે.
Verse 15
जातिव्यक्तिस्वरूपीति कथ्यते कैश्चिदीश्वरः । या पिंडेप्यनुवर्तेत सा जातिरिति कथ्यते
કેટલાક ઈશ્વરને જાતિ અને વ્યક્તિ—બન્ને સ્વરૂપવાળો કહે છે. જે દેહધારી પિંડમાં પણ સતત અનુવર્તે, તેને ‘જાતિ’ (સામાન્ય) કહેવાય છે.
Verse 16
व्यक्तिर्व्यावृत्तिरूपं तं पिण्डजातेः समाश्रयम् । जातयो व्यक्तयश्चैव तदाज्ञापरिपालिताः
વ્યક્તિ ભેદ-સીમારૂપ છે અને પિંડ તથા જાતિનો આશ્રય લે છે. જાતિઓ અને વ્યક્તિઓ—બન્ને જ તેમના (શિવના) આદેશથી શાસિત અને પોષિત થાય છે.
Verse 17
यतस्ततो महादेवो जातिव्यक्तिवपुः स्मृतः । प्रधानपुरुषव्यक्तकालात्मा कथ्यते शिवः
અતએવ મહાદેવને જાતિ અને વ્યક્તિથી બનેલા દેહવાળા તરીકે સ્મરવામાં આવે છે. શિવને પ્રધાન, પુરુષ, વ્યક્ત જગત અને કાળ—આ બધાનો આત્મા કહેવાય છે.
Verse 18
प्रधानं प्रकृतिं प्राहुःक्षेत्रज्ञं पुरुषं तथा । त्रयोविंशतितत्त्वानि व्यक्तमाहुर्मनीषिणः
મનીષીઓ કહે છે કે પ્રધાન જ પ્રકૃતિ છે અને ક્ષેત્રજ્ઞ જ પુરુષ છે. તેઓ વધુમાં કહે છે કે વ્યક્ત જગત ત્રેવીસ તત્ત્વોથી બનેલું છે.
Verse 19
कालः कार्यप्रपञ्चस्य परिणामैककारणम् । एषामीशो ऽधिपो धाता प्रवर्तकनिवर्तकः
કાળ સમગ્ર કાર્ય-પ્રપંચના પરિવર્તનનું એકમાત્ર કારણ છે. એ જ સર્વનો ઈશ્વર, અધિપતિ અને ધાતા છે—જે પ્રવર્તન કરાવે અને નિવર્તન પણ કરે છે.
Verse 20
आविर्भावतिरोभावहेतुरेकः स्वराडजः । तस्मात्प्रधानपुरुषव्यक्तकालस्वरूपवान्
પ્રકાશ અને લયનો એકમાત્ર હેતુ તે જ સ્વયંસ્વામી અજ (અજન્મા) છે. તેમાંથી જ પ્રધાન, પુરુષ, વ્યક્ત જગત અને કાળના સ્વરૂપો પ્રગટ થાય છે.
Verse 21
हेतुर्नेताधिपस्तेषां धाता चोक्ता महेश्वरः । विराड्ढिरण्यगर्भात्मा कैश्चिदीशो निगद्यते
મહેશ્વરને તેમનો હેતુ, નેતા, અધિપતિ અને ધાતા (પોષક) તરીકે કહ્યો છે. કેટલાક ઈશને વિરાટ અને હિરણ્યગર્ભના અંતરાત્મા રૂપે પણ વર્ણવે છે.
Verse 22
हिरण्यगर्भो लोकानां हेतुर्विश्वात्मको विराट् । अंतर्यामी परश्चेति कथ्यते कविभिश्शिवः
કવિઓ શિવને—લોકોના હેતુરૂપ હિરણ્યગર્ભ, વિશ્વાત્મા વિરાટ, સર્વમાં વસતો અંતર્યામી અને સર્વથી પર પરમ તત્ત્વ—એમ કહે છે.
Verse 23
प्राज्ञस्तैजसविश्वात्मेत्यपरे संप्रचक्षते । तुरीयमपरे प्राहुः सौम्यमेव परे विदुः
કેટલાક તેમને પ્રાજ્ઞ, તૈજસ અને વિશ્વાત્મા કહે છે; કેટલાક તેમને તુરીય (ચતુર્થ) કહે છે; અને કેટલાક તેમને જ સૌમ્ય—શાંત, મંગલ પરતત્ત્વ—રૂપે જાણે છે.
Verse 24
माता मानं च मेयं च मतिं चाहुरथापरे । कर्ता क्रिया च कार्यं च करणं कारणं परे
કેટલાક તેમને માતા, માન (પ્રમાણ), મેય (જ્ઞેય) અને મતિ (બુદ્ધિ) કહે છે; અને કેટલાક તેમને કર્તા, ક્રિયા, કાર્ય, કરણ તથા કારણ—આ બધાં સ્વરૂપે જ પ્રગટ કરે છે.
Verse 25
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यात्मेत्यपरे संप्रचक्षते । तुरीयमपरे प्राहुस्तुर्यातीतमितीतरे
કેટલાક આત્માને જાગ્રત્, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિમાં નિવાસ કરનાર કહે છે. કેટલાક તુરીય—ચોથી અવસ્થા—ઘોષે છે; અને કેટલાક તુરીયાતીત, સર્વ અવસ્થાથી પર પરમ તત્ત્વ કહે છે.
Verse 26
तमाहुर्विगुणं केचिद्गुणवन्तं परे विदुः । केचित्संसारिणं प्राहुस्तमसंसारिणं परे
કેટલાક તેમને નિર્ગુણ કહે છે, જ્યારે કેટલાક સગુણ તરીકે જાણે છે. કેટલાક તેમને સંસારબંધનમાં કહેશે; અને કેટલાક શિવને સંસારથી સદૈવ મુક્ત જાહેર કરે છે.
Verse 27
स्वतंत्रमपरे प्राहुरस्वतंत्रं परे विदुः । घोरमित्यपरे प्राहुः सौम्यमेव परे विदुः
કેટલાક તેમને સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર કહે છે, જ્યારે કેટલાક પરતંત્ર માને છે. કેટલાક તેમને ઘોર રૂપ કહે છે, અને કેટલાક તેમને સૌમ્ય તથા મંગલમય તરીકે જાણે છે.
Verse 28
रागवंतं परे प्राहुर्वीतरागं तथा परे । निष्क्रियं च परे प्राहुः सक्रियं चेतरे जनाः
કેટલાક તેમને રાગવંત કહે છે, જ્યારે કેટલાક તેમને વીતરાગ કહે છે. કેટલાક કહે છે કે તેઓ નિષ્ક્રિય છે, અને અન્ય લોકો તેમને સક્રિય માને છે.
Verse 29
निरिंद्रियं परे प्राहुः सेंद्रियं च तथापरे । ध्रुवमित्यपरे प्राहुस्तमध्रुवामितीरते
કેટલાક તેમને નિરિંદ્રિય કહે છે, જ્યારે કેટલાક સೇಂದ್ರિય કહે છે. કેટલાક તેમને ધ્રુવ—અચલ—કહે છે, અને કેટલાક તેમને અધ્રુવ—નિયત ન થનાર—કહી પરમને વિવિધ રીતે વર્ણવે છે.
Verse 30
अरूपं केचिदाहुर्वै रूपवंतं परे विदुः । अदृश्यमपरे प्राहुर्दृश्यमित्यपरे विदुः
કેટલાક નિશ્ચયે તેમને અરૂપ કહે છે, અને કેટલાક તેમને રૂપવંત જાણે છે. કેટલાક તેમને અદૃશ્ય કહે છે, તો કેટલાક તેમને દૃશ્ય માને છે—પરમેશ્વર વિષે આવી વિવિધ માન્યતાઓ છે.
Verse 31
वाच्यमित्यपरे प्राहुरवाच्यमिति चापरे । शब्दात्मकं परे प्राहुश्शब्दातीतमथापरे
કેટલાક કહે છે કે તે વાણીથી વ્યક્ત કરી શકાય એવો છે, અને કેટલાક કહે છે કે તે અવાચ્ય છે. કેટલાક તેને શબ્દસ્વરૂપ કહે છે, અને કેટલાક તેને સર્વ શબ્દોથી પર શિવ કહે છે.
Verse 32
केचिच्चिन्तामयं प्राहुश्चिन्तया रहितं परे । ज्ञानात्मकं परे प्राहुर्विज्ञानमिति चापरे
કેટલાક તેને ચિંતામય કહે છે, અને કેટલાક તેને ચિંતારહિત માને છે. કેટલાક તેને જ્ઞાનસ્વરૂપ કહે છે, અને કેટલાક તેને વિજ્ઞાન—વિવેકયુક્ત અનુભૂત જ્ઞાન—કહે છે.
Verse 33
केचिच्ज्ञेयमिति प्राहुरज्ञेयमिति केचन । परमेके तमेवाहुरपरं च तथा परे
કેટલાક તેને જ્ઞેય કહે છે, અને કેટલાક તેને અજ્ઞેય કહે છે. કેટલાક તેને જ પરમ તત્ત્વ કહે છે, અને કેટલાક તેને અપાર—પ્રગટ તત્ત્વ—રૂપે પણ વર્ણવે છે.
Verse 34
एवं विकल्प्यमानं तु याथात्म्यं परमेष्ठिनः । नाध्यवस्यंति मुनयो नानाप्रत्ययकारणात्
આ રીતે પરમેષ્ઠિન (પરમેશ્વર)નું યથાર્થ સ્વરૂપ વિવિધ રીતે કલ્પાય છે; પરંતુ નાનાં-નાનાં પ્રત્યયો અને ભિન્ન માન્યતાઓના કારણે મુનિઓ અંતિમ નિશ્ચય સુધી પહોંચતા નથી.
Verse 35
ये पुनस्सर्वभावेन प्रपन्नाः परमेश्वरम् । ते हि जानंत्ययत्नेन शिवं परमकारणम्
જે લોકો સર્વભાવથી પરમેશ્વરની શરણ જાય છે, તે ભક્તો પ્રયત્ન વિના જ જાણે છે કે શિવ જ પરમ કારણ છે।
Verse 36
यावत्पशुर्नैव पश्यत्यनीशं १ पुराणं भुवनस्येशितारम् । तावद्दुःखे वर्तते बद्धपाशः संसारे ऽस्मिञ्चक्रनेमिक्रमेण
જ્યાં સુધી બંધાયેલો પશુ (જીવ) અનાદિ ઈશ્વર—પુરાણ પુરુષ, ભુવનના અધિપતિ—નું દર્શન કરતો નથી, ત્યાં સુધી તે પાશોથી બંધાઈ દુઃખમાં રહે છે અને આ સંસારમાં ચક્રની નેમિની ગતિએ વારંવાર ફરતો રહે છે।
Verse 37
यदा २ पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् । तदाविद्वान्पुण्यपापे विधूय निरंजनः परममुपैति साम्यम्
જ્યારે દ્રષ્ટા સુવર્ણવર્ણ પ્રભુ—સર્વકર્તા ઈશ્વર, પરમ પુરુષ, બ્રહ્માનો પણ મૂળ સ્ત્રોત—નું દર્શન કરે છે, ત્યારે જ્ઞાની પુણ્ય-પાપ બંનેને ઝાડી નાખી નિર્મળ બની તેની સાથે પરમ સામ્ય (એકત્વ) પ્રાપ્ત કરે છે।
Frequently Asked Questions
The sampled portion is primarily doctrinal rather than event-driven: Upamanyu teaches metaphysical identity of Śiva and the cosmos, not a discrete mythic episode.
It encodes a non-dual theological claim: multiplicity (carācaram) is not outside Śiva but a manifestation-mode, while Śiva remains the transcendent, vikalpa-free reality.
Para/apara Brahman; vidyā/avidyā; yathārtha-saṃvitti/bhrānti; and sat/asat—each pair is subordinated to Śiva as their presiding ground.