समयाह्वय-संस्कारः — Rite of ‘Samayāhvaya’ and the Preparatory Layout (Maṇḍapa, Vedi, Kuṇḍas, Maṇḍala, Śiva-kumbha)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । पुण्ये ऽहनि शुचौ देशे बहुदोषविवर्जिते । देशिकः प्रथमं कुर्यात्संस्कारं समयाह्वयम्

ઉપમન્યુએ કહ્યું—પુણ્ય દિવસે, શુચિ અને અનેક દોષોથી રહિત સ્થાને, આચાર્યએ પ્રથમ ‘સમય-આહ્વય’ નામનો સંસ્કાર કરવો જોઈએ; જેથી શિષ્ય શિવપૂજનની મર્યાદામાં પ્રતિષ્ઠિત થાય।

Verse 2

परीक्ष्य भूमिं विधिवद्गंधवर्णरसादिभिः । शिल्पिशास्त्रोक्तमार्गेण मण्डपं तत्र कल्पयेत्

ભૂમિને ગંધ, વર્ણ, રસ વગેરે લક્ષણોથી વિધિપૂર્વક તપાસીને, શિલ્પશાસ્ત્રમાં કહેલા માર્ગ મુજબ ત્યાં મંડપ રચવો।

Verse 3

कृत्वा वेदिं च तन्मध्ये कुण्डानि परिकल्पयेत् । अष्टदिक्षु तथा दिक्षु तत्रैशान्यां पुनः क्रमात्

વેદી બનાવી તેના મધ્યમાં કુંડોની વ્યવસ્થા કરવી; અષ્ટદિશા મુજબ ગોઠવી, પછી ક્રમશઃ ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશાથી ફરી આરંભ કરવો।

Verse 4

प्रधानकुंडं कुर्वीत यद्वा पश्चिमभागतः । प्रधानमेकमेवाथ कृत्वा शोभां प्रकल्पयेत्

ઉપાસકે મુખ્ય કુંડ બનાવવો; અથવા તેને પશ્ચિમ ભાગે સ્થાપિત કરવો. એક જ મુખ્ય વેદી બનાવી પછી તેની શોભા અને મંગલ અલંકાર યોગ્ય રીતે ગોઠવવા.

Verse 5

वितानध्वजमालाभिर्विविधाभिरनेकशः । वेदिमध्ये ततः कुर्यान्मंडलं शुभलक्षणम्

વિતાન, ધ્વજ અને માળાઓથી સ્થળને અનેક રીતે શોભાવી, પછી વેદીના મધ્યમાં શુભલક્ષણયુક્ત મંડળ રચવું જોઈએ।

Verse 6

रक्तहेमादिभिश्चूर्णैरीश्वरावाहनोचितम् । सिंदूरशालिनीवारचूर्णैरेवाथ निर्धनः

ઈશ્વરાવાહન માટે રક્તવર્ણ દ્રવ્યો, સોનું વગેરેના ચૂર્ણ યોગ્ય ગણાય છે; પરંતુ ગરીબ વ્યક્તિ માત્ર સિંદૂર, ચોખા અને ખાંડના ચૂર્ણથી જ એ આવાહન કરી શકે।

Verse 7

एकहस्तं द्विहस्तं वा सितं वा रक्तमेव वा । एकहस्तस्य पद्मस्य कर्णिकाष्टांगुला मता

પદ્મ એક હાથ કે બે હાથ જેટલું હોઈ શકે; તે શ્વેત અથવા રક્તવર્ણ પણ હોઈ શકે. એક હાથના પદ્મની કર્ણિકા આઠ અંગુલ માનવામાં આવે છે।

Verse 8

केसराणि तदर्धानि शेषं चाष्टदलादिकम् । द्विहस्तस्य तु पद्मस्य द्विगुणं कर्णिकादिकम्

કેસર (તંતુ) તેનું અડધું પ્રમાણ રાખવા, અને બાકી—અષ્ટદળ વગેરે—તે મુજબ ગોઠવવા. બે હાથના પદ્મ માટે કર્ણિકા વગેરેનું પ્રમાણ દ્વિગુણ કરવું।

Verse 9

कृत्वा शोभोपशोभाढ्यमैशान्यां तस्य कल्पयेत् । एकहस्तं तदर्धं वा पुनर्वेद्यः तु मंडलम्

આ તૈયાર કર્યા પછી, તેના ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) ભાગમાં શોભા અને મંગલ અલંકારોથી સમૃદ્ધ સ્થાન ગોઠવવું. પછી વેદી પર ફરી એક હસ્ત—અથવા તેનું અર્ધ—પ્રમાણનું મંડળ આંકવું.

Verse 10

व्रीहितंदुलसिद्धार्थतिलपुष्पकुशास्तृते । तत्र लक्षणसंयुक्तं शिवकुंभं प्रसाधयेत्

ચોખા-ધાન્ય, રાઈ, તલ, પુષ્પ અને કુશથી પાથરેલા આસન પર, નિર્ધારિત શુભલક્ષણોથી યુક્ત શિવકુંભને વિધિપૂર્વક ગોઠવી શોભાવવો।

Verse 11

सौवर्णं राजतं वापि ताम्रजं मृन्मयं तु वा । गन्धपुष्पाक्षताकीर्णं कुशदूर्वांकुराचितम्

કુંભ સોનાનો, ચાંદીનો, તાંબાનો કે માટીનો પણ હોય; તેમાં સુગંધ, પુષ્પ અને અક્ષત છાંટી, કુશ તથા દૂર્વાના અંકુરોથી શોભાવવો।

Verse 12

सितसूत्रावृतं कंठे नववस्त्रयुगावृतम् । शुद्धाम्बुपूर्णमुत्कूर्चं सद्रव्यं सपिधानकम्

કંઠે સફેદ સૂત્ર બાંધેલું, બે નવા વસ્ત્રોથી આવૃત; શુદ્ધ જળથી પૂર્ણ, ઉપર કૂર્ચসহ, યોગ્ય દ્રવ્યોવાળું અને ઢાંકણসহ હોવું જોઈએ।

Verse 13

भृङ्गारं वर्धनीं चापि शंखं च चक्रमेव वा । विना सूत्रादिकं सर्वं पद्मपत्रमथापि वा

ભૃંગાર, વર્ધની, શંખ કે ચક્ર—આવી કોઈ પણ વસ્તુ—જો સૂત્રાદિ પવિત્રીકરણ વિના હોય તો સર્વ નિષ્ફળ છે; કમળપત્ર પણ તેમ જ।

Verse 14

तस्यासनारविंदस्य कल्पयेदुत्तरे दले । अग्रतश्चंदनांभोभिरस्त्रराजस्य वर्धनीम्

તે કમળાસનના ઉત્તર દળ પર વિધિપૂર્વક વિન્યાસ કરવો. અને આગળ ચંદનસુગંધિત જળથી અસ્ત્રરાજ માટે ‘વર્ધની’ પાત્ર તૈયાર કરવું.

Verse 15

मण्डलस्य ततः प्राच्यां मंत्रकुंभे च पूर्ववत् । कृत्वा विधिवदीशस्य महापूजां समाचरेत्

પછી મંડળની પૂર્વ દિશામાં અને મંત્રકુંભમાં પણ પૂર્વવત્ કરીને, વિધિપૂર્વક ઈશની મહાપૂજા આચરવી.

Verse 16

अथार्णवस्य तीरे वा नद्यां गोष्ठे ऽपि वा गिरौ । देवागरे गृहे वापि देशे ऽन्यस्मिन्मनोहरे

પછી સમુદ્રકાંઠે, નદીકાંઠે, ગોશાળામાં, પર્વત પર, દેવાલયમાં, પોતાના ઘરમાં, અથવા અન્ય કોઈ મનોહર સ્થાને—ત્યાં બંધનમોચક પતિ શિવનું પૂજન અને ધ્યાન કરવું.

Verse 17

कृत्वा पूर्वोदितं सर्वं विना वा मंडपादिकम् । मंडलं पूर्ववत्कृत्वा स्थंडिलं च विभावसोः

પૂર્વે કહેલું બધું કરીને—અથવા મંડપ વગેરે વિના પણ—પૂર્વવત્ મંડળ બનાવી, વિભાવસુ (અગ્નિ) માટે સ્થંડિલ પણ ગોઠવવું.

Verse 18

प्रविश्य पूजाभवनं प्रहृष्टवदनो गुरुः । सर्वमंगलसंयुक्तः समाचरितनैत्यकः

પૂજાભવનમાં પ્રવેશ કરીને ગુરુ આનંદથી તેજસ્વી મુખવાળા હતા. સર્વ મંગળલક્ષણોથી યુક્ત થઈ તેમણે વિધિપૂર્વક નિત્યકર્મો આરંભ્યાં.

Verse 19

महापूजां महेशस्य कृत्वा मण्डलमध्यतः । शिवकुंभे तथा भूयः शिवमावाह्य पूजयेत्

મંડળના મધ્યમાં મહેશની મહાપૂજા કરીને, પછી શિવકુંભમાં ફરી શિવનું આવાહન કરી ત્યાં પણ તેમની પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 20

पश्चिमाभिमुखं ध्यात्वा यज्ञरक्षकमीश्वरम् । अर्चयेदस्त्रवर्धन्यामस्त्रमीशस्य दक्षिणे

યજ્ઞના રક્ષક એવા ઈશ્વરને પશ્ચિમાભિમુખ ધ્યાનીને, પ્રભુના જમણા (દક્ષિણ) ભાગે ‘અસ્ત્રવર્ધિની’ રૂપે સ્થિત દિવ્ય અસ્ત્રની અર્ચના કરવી જોઈએ।

Verse 21

मन्त्रकुम्भे च विन्यस्य मन्त्रं मन्त्रविशारदः । कृत्वा मुद्रादिकं सर्वं मन्त्रयागं समाचरेत्

મંત્રવિશારદ સાધકે મંત્રને મંત્રકુંભમાં વિન્યસ્ત કરી; પછી મુદ્રાદિ સર્વ વિધિઓ પૂર્ણ કરીને વિધિપૂર્વક મંત્રયાગ આચરવો।

Verse 22

ततश्शिवानले होमं कुर्याद्देशिकसत्तमः । प्रधानकुण्डे परितो जुहुयुश्चापरे द्विजाः

ત્યારબાદ ઉત્તમ દેશિક શિવાગ્નિમાં હોમ કરે; અને મુખ્ય કુંડની આસપાસ સ્થિત અન્ય દ્વિજ પણ આહુતિઓ અર્પે।

Verse 23

आचार्यात्पादमर्धं वा होमस्तेषां विधीयते । प्रधानकुण्ड एवाथ जुहुयाद्देशिकोत्तमः

તેમના માટે હોમ આચાર્યના હોમનો ચોથો ભાગ—અથવા વધુમાં વધુ અડધો—નક્કી છે; ત્યારબાદ ઉત્તમ દેશિક માત્ર મુખ્ય કુંડમાં જ આહુતિ અર્પે।

Verse 24

स्वाध्यायमपरे कुर्युः स्तोत्रं मंगलवाचनम् । जपं च विधिवच्चान्ये शिवभक्तिपरायणाः

શિવભક્તિમાં પરાયણ કેટલાક ભક્તો સ્વાધ્યાય કરે છે; કેટલાક સ્તોત્ર અને મંગળવાચન કરે છે; અને કેટલાક શાસ્ત્રવિધિ મુજબ જપ કરે છે.

Verse 25

नृत्यं गीतं च वाद्यं च मंगलान्यपराणि च । पूजनं च सदस्यानां कृत्वा सम्यग्विधानतः

યોગ્ય વિધાન મુજબ નૃત્ય, ગીત, વાદ્ય અને અન્ય મંગલાચાર કરી, સભામાં ઉપસ્થિત સભ્યોનું પણ સમ્યક્ પૂજન કરીને, આગળનું કર્મ ક્રમથી પ્રવર્તાવવું।

Verse 26

पुण्याहं कारयित्वाथ पुनः संपूज्य शंकरम् । प्रार्थयेद्देशिको देवं शिष्यानुग्रहकाम्यया

પછી પુણ્યાહ વિધિ કરાવી, ફરી શંકરનું પૂજન કરીને, શિષ્યો પર અનુકંપા થાય તેવી ઇચ્છાથી દેશિકે દેવને પ્રાર્થના કરવી।

Verse 27

प्रसीद देवदेवेश देहमाविश्य मामकम् । विमोचयैनं विश्वेश घृणया च घृणानिधे

હે દેવદેવેશ, પ્રસન્ન થાઓ; મારા દેહમાં પ્રવેશ કરો. હે વિશ્વેશ, કરુણાવશ—હે કરુણાનિધિ—આને બંધન અને દુઃખમાંથી મુક્ત કરો।

Verse 28

अथ चैवं करोमीति लब्धानुज्ञस्तु देशिकः । आनीयोपोषितं शिष्यं हविष्याशिनमेव वा

પછી ‘હું આમ જ કરીશ’ એવો સંકલ્પ કરીને, અનુમતિ પ્રાપ્ત દેશિકે ઉપવાસ-નિયમમાં રાખેલા શિષ્યને—અથવા ઓછામાં ઓછો હવિષ્યાહાર કરનારને—આગળ લાવવો।

Verse 29

एकाशनं वा विरतं स्नातं प्रातःकृतक्रियम् । जपंतं प्रणवं देवं ध्यायंतं कृतमंगलम्

તે એકવાર ભોજન કરનાર અથવા વિરત (સંયમી) હોવો જોઈએ; સ્નાન કરીને પ્રાતઃકર્મ પૂર્ણ કરેલા હોવા જોઈએ; પ્રણવ ‘ૐ’નો જપ કરતો, દેવ શિવનું ધ્યાન કરતો, અને મંગલવિધિઓથી મંગલમાં સ્થિત રહે।

Verse 30

द्वारस्य पश्चिमस्याग्रमण्डले दक्षिणस्य वा । दर्भासने समासीनं विधायोदङ्मुखं शिशुम्

પશ્ચિમ દ્વારના અગ્રમંડળમાં અથવા દક્ષિણ દ્વારની નજીક, દર્ભાસન પર બાળકને બેસાડી તેને ઉત્તરાભિમુખ સ્થાપિત કરવો।

Verse 31

स्वयं प्राग्वदनस्तिष्ठन्नूर्ध्वकायं कृतांजलिम् । संप्रोक्ष्य प्रोक्षणौतोयैर्मूर्धन्यस्त्रेण मुद्रया

પોતે પૂર્વાભિમુખ ઊભા રહી, શરીર સીધું રાખી કરજોડે; પછી પ્રોક્ષણજળથી પોતાને છાંટી શુદ્ધ કરી, મૂર્ધન્ય અસ્ત્રમંત્રની મુદ્રાથી રક્ષાત્મક સંસ્કાર કરવો।

Verse 32

पुष्पक्षेपेण संताड्य बध्नीयाल्लोचनं गुरुः । दुकूलार्धेन वस्त्रेण मंत्रितेन नवेन च

પુષ્પવર્ષાથી હળવેથી સ્પર્શ કરી, ગુરુ મંત્રિત નવા દુકૂલ વસ્ત્રના અર્ધભાગથી શિષ્યની આંખો બાંધે।

Verse 33

ततः प्रवेशयेच्छिष्यं गुरुर्द्वारेण मंडलम् । सो ऽपि तेनेरितः शंभोराचरेत्त्रिः प्रदक्षिणम्

ત્યારબાદ ગુરુ દ્વાર દ્વારા શિષ્યને મંડળમાં પ્રવેશ કરાવે; અને તેની પ્રેરણાથી શિષ્ય શંભુની ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણા કરે।

Verse 34

ततस्सुवर्णसंमिश्रं दत्त्वा पुष्पांजलिं प्रभोः । प्राङ्मुखश्चोदङ्मुखो वा प्रणमेद्दंडवत्क्षितो

પછી પ્રભુને સુવર્ણમિશ્રિત પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરીને, પૂર્વમુખ અથવા ઉત્તરમુખ થઈ, ધરતી પર દંડવત્ પ્રણામ કરવો।

Verse 35

ततस्संप्रोक्ष्य मूलेन शिरस्यस्त्रेण पूर्ववत् । संताड्य देशिकस्तस्य मोचयेन्नेत्रबंधनम्

ત્યારબાદ દેશિક પૂર્વવત્ મૂલમંત્ર અને શિરસ્યાસ્ત્ર-મંત્રથી શિષ્યને પ્રોક્ષણ કરે; પછી વિધિપૂર્વક તાડન કરીને તેની નેત્રબંધન મુક્ત કરે।

Verse 36

स दृष्ट्वा मंडलं भूयः प्रणमेत्साञ्जलिः प्रभुम् । अथासीनं शिवाचार्यो मंडलस्य तु दक्षिणे

તે ફરીથી મંડળનું દર્શન કરીને અંજલિ જોડીને પ્રભુને પ્રણામ કરે. ત્યારબાદ શિવાચાર્ય મંડળના દક્ષિણ ભાગે આસન ગ્રહણ કરે।

Verse 37

उपवेश्यात्मनस्सव्ये शिष्यं दर्भासने गुरुः । आराध्य च महादेवं शिवहस्तं प्रविन्यसेत्

ગુરુ પોતાના ડાબા બાજુ દર્ભાસન પર શિષ્યને બેસાડીને, પ્રથમ મહાદેવની આરાધના કરીને, પછી વિધિપૂર્વક ‘શિવહસ્ત’નું વિન્યાસ કરે।

Verse 38

शिवतेजोमयं पाणिं शिवमंत्रमुदीरयेत् । शिवाभिमानसंपन्नो न्यसेच्छिष्यस्य मस्तके

દેશિક પોતાના હાથને શિવતેજથી ભરપૂર કરીને શિવમંત્ર ઉચ્ચારે; શિવભાવથી સંપન્ન થઈ તે હાથ શિષ્યના મસ્તક પર ન્યાસ કરે।

Verse 39

सर्वांगालंबनं चैव कुर्यात्तेनैव देशिकः । शिष्यो ऽपि प्रणमेद्भूमौ देशिकाकृतमीश्वरम्

પછી દેશિક (ગુરુ) શિષ્ય માટે ‘સર્વાંગાલંબન’ વિધિ કરે—અર્થાત્ સંપૂર્ણ આશ્રય અને શિસ્તમાં સ્વીકારે. શિષ્ય પણ ભૂમિ પર દંડવત્ પ્રણામ કરીને, ગુરુ દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત ઈશ્વરને નમસ્કાર કરે.

Verse 40

ततश्शिवानले देवं समभ्यर्च्य यथाविधि । हुताहुतित्रयं शिष्यमुपवेश्य यथा पुरा

ત્યારબાદ શિવાગ્નિમાં વિધિપૂર્વક દેવનું પૂજન કરીને તેણે ત્રિવિધ આહુતિ અર્પી; અને પૂર્વવત્ શિષ્યને યોગ્ય રીતે આસન પર બેસાડ્યો।

Verse 41

दर्भाग्रैः संस्पृशंस्तं च विद्ययात्मानमाविशेत् । नमस्कृत्य महादेवं नाडीसंधानमाचरेत्

કુશના અગ્રભાગથી તે (આધાર/આસન)ને સ્પર્શ કરતાં, વિદ્યાશક્તિથી પોતાના અંદર પ્રવેશ કરવો; મહાદેવને નમસ્કાર કરીને પછી નાડી-સંધાનનો અભ્યાસ કરવો।

Verse 42

शिवशास्त्रोक्तमार्गेण कृत्वा प्राणस्य निर्गमम् । शिष्यदेहप्रवेशं च स्मृत्वा मंत्रांस्तु तर्पयेत्

શિવશાસ્ત્રમાં કહેલા માર્ગે પ્રાણનો નિર્ગમ કરાવી, અને શિષ્યદેહમાં તેના પ્રવેશનું પણ સ્મરણ કરીને, પછી મંત્રોને તર્પણથી તૃપ્ત કરવો।

Verse 43

संतर्पणाय मूलस्य तेनैवाहुतयो दश । देयास्तिस्रस्तथांगानामंगैरेव यथाक्रमम्

મૂલ (મંત્ર/દેવતા)ના સંતર્પણ માટે એ જ મંત્રથી દસ આહુતિ આપવી; અને અંગો માટે ક્રમશઃ તેમના તેમના અંગમંત્રોથી ત્રણ-ત્રણ આહુતિ અર્પવી।

Verse 44

ततः पूर्णाहुतिं दत्त्वा प्रायश्चित्ताय देशिकः । पुनर्दशाहुतीन्कुर्यान्मूलमंत्रेण मंत्रवित्

ત્યારબાદ દેશિક (આચાર્ય) પ્રાયશ્ચિત્ત માટે પૂર્ણાહુતિ આપે; પછી મંત્રવિદ બની મૂળમંત્રથી ફરી દસ આહુતિઓ કરે।

Verse 45

पुनः संपूज्य देवेशं सम्यगाचम्य देशिकः । हुत्वा चैव यथान्यायं स्वजात्या वैश्यमुद्धरेत्

પછી દેશિક દેવેશ્વરનું ફરીથી વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને અને સમ્યક્ આચમન કરીને શાસ્ત્રવિધિ મુજબ હવન કરે; અને પોતાની વર્ણરીતિ અનુસાર વૈશ્ય શિષ્યનો ઉદ્ધાર કરીને તેને શિવકૃપાથી કલ્યાણ અને મોક્ષમાર્ગે દોરી જાય.

Verse 46

तस्यैवं जनयेत्क्षात्रमुद्धारं च ततः पुनः । कृत्वा तथैव विप्रत्वं जनयेदस्य देशिकः

આ રીતે દેશિક પ્રથમ તેના માટે ક્ષાત્રભાવ અને ઉદ્ધારવિધિ પ્રગટ કરે; ત્યારબાદ ફરી એ જ વિધિ પ્રમાણે કર્મ કરીને તેના માટે વિપ્રત્વ (બ્રાહ્મણભાવ) પણ પ્રગટ કરે.

Verse 47

राजन्यं चैवमुद्धृत्य कृत्वा विप्रं पुनस्तयोः । रुद्रत्वं जनयेद्विप्रे रुद्रनामैव साधयेत्

આ રીતે રાજન્યને ઉદ્ધૃત કરીને અને ફરી તેને આચરણમાં વિપ્ર બનાવી, તે વિપ્રમાં રુદ્રત્વ જગાવવું; અને આ સિદ્ધિ રુદ્રનામથી જ સિદ્ધ થાય છે.

Verse 48

प्रोक्षणं ताडनं कृत्वा शिशोस्स्वात्मानमात्मनि । शिवात्मकमनुस्मृत्य स्फुरंतं विस्फुलिंगवत्

પ્રોક્ષણ અને તાડન કરીને, શિશુના આત્માને પોતાના આત્મામાં ન્યાસ કરવો; પછી આત્માને શિવસ્વરૂપ સ્મરી, તેને સ્ફુલિંગની જેમ સ્ફુરિત થતો ધ્યાન કરવો.

Verse 49

नाड्या यथोक्तया वायुं रेचयेन्मंत्रतो गुरुः । निर्गम्य प्रविशेन्नाड्या शिष्यस्य हृदयं तथा

ગુરુ, યથોક્ત નાડી દ્વારા મંત્રસહિત પ્રાણવાયુનું રેચન કરે. અને એ રીતે નાડીથી નિર્ગમન કરીને, ફરી નાડી માર્ગે શિષ્યના હૃદયમાં પ્રવેશ કરે.

Verse 50

प्रविश्य तस्य चैतन्यं नीलबिन्दुनिभं स्मरन् । स्वतेजसापास्तमलं ज्वलंतमनुचिंतयेत्

તે ચૈતન્યમાં પ્રવેશ કરીને તેને નીલ બિંદુ સમાન સ્મરે. પોતાના તેજથી મલ દૂર થયેલું, જ્વલંત તે તત્ત્વનું સતત અનુચિંતન કરે.

Verse 51

तमादाय तया नाड्या मंत्री संहारमुद्रया । न पूरकेण निवेश्यैनमेकीभावार्थमात्मनः

પછી તે નાડી દ્વારા તેને ઉઠાવી, મંત્રસાધક સંહારમુદ્રાથી તેને અંદર સ્થાપે—પૂરકથી નહીં, પરંતુ આત્મામાં એકત્વ-લયના હેતુથી.

Verse 52

कुंभकेन तथा नाड्या रेचकेन यथा पुरा । तस्मादादाय शिष्यस्य हृदये तन्निवेशयेत्

પહેલાની જેમ—કુંભકથી, નાડી માર્ગે દોરી, અને રેચકથી—એ રીતે તેને ખેંચી લઈને ગુરુ શિષ્યના હૃદયમાં તે શક્તિને સ્થાપે.

Verse 53

तमालभ्य शिवाल्लब्धं तस्मै दत्त्वोपवीतकम् । हुत्वाहुतित्रयं पश्चाद्दद्यात्पूर्णाहुतिं ततः

ભગવાન શિવથી પ્રાપ્ત થયેલું તે (ઉપવીત) લઈને, તેને ઉપવીત ધારણ કરાવે. પછી અગ્નિમાં ત્રણ આહુતિ અર્પી, ત્યારબાદ પૂર્ણાહુતિ અર્પણ કરે.

Verse 54

देवस्य दक्षिणे शिष्यमुपवेश्यवरासने । कुशपुष्पपरिस्तीर्णे बद्धांजलिरुदङ्मुखम्

દેવના જમણા ભાગે કુશા અને પુષ્પોથી પાથરેલા ઉત્તમ આસન પર શિષ્યને બેસાડીને, તેને અંજલિ બાંધી ઉત્તરમુખ બેસાડ્યો.

Verse 55

स्वस्तिकासनमारूढं विधाय प्राङ्मुखः स्वयम् । वरासनस्थितो मंत्रैर्महामंगलनिःस्वनैः

પૂર્વમુખ થઈ તેણે સ્વયં સ્વસ્તિકાસન ગોઠવ્યું અને પછી શ્રેષ્ઠ આસન પર બેસ્યો; મહામંગલ ધ્વનિથી ગુંજતા મંત્રોચ્ચાર થતા રહ્યા।

Verse 56

समादाय घटं पूर्णं पूर्णमेव प्रसादितम् । ध्यायमानः शिवं शिष्यमाभिषिंचेत देशिकः

સંપૂર્ણ ભરેલો અને સંપૂર્ણ રીતે પ્રસાદિત કલશ લઈને, શિવનું ધ્યાન કરતાં દેશિક આચાર્યે શિષ્યનો અભિષેક (દીક્ષા-સ્નાન) કરવો જોઈએ।

Verse 57

अथापनुद्य स्नानांबु परिधाय सितांबरम् । आचान्तोलंकृतश्शिष्यः प्रांजलिर्मंडपं व्रजेत्

પછી સ્નાનનું પાણી પુંછીને શુદ્ધ સફેદ વસ્ત્ર ધારણ કરે; આચમન કરીને અને અલંકૃત થઈ શિષ્ય હાથ જોડીને મંડપમાં જાય।

Verse 58

उपवेश्य यथापूर्वं तं गुरुर्दर्भविष्टरे । संपूज्य मंडलं देवं करन्यासं समाचरेत्

યથાપૂર્વ શિષ્યને દર્ભવિષ્ટર પર બેસાડી, ગુરુએ દેવમંડળનું વિધિવત્ પૂજન કરી પછી કરન્યાસ કરવો જોઈએ।

Verse 59

ततस्तु भस्मना देवं ध्यायन्मनसि देशिकः । समालभेत पाणिभ्यां शिशुं शिवमुदीरयेत्

ત્યારબાદ દેશિક ભસ્મ સાથે મનમાં દેવનું ધ્યાન કરીને, બંને હાથોથી શિશુને સૌમ્ય રીતે સ્પર્શ કરે અને ‘શિવ’ નામ ઉચ્ચારે.

Verse 60

अथ तस्य शिवाचार्यो दहनप्लावनादिकम् । सकलीकरणं कृत्वा मातृकान्यासवर्त्मना

પછી તેના શૈવ આચાર્યે માતૃકા-ન્યાસની રીત અનુસાર દહન-શુદ્ધિ, જલ-પ્રોક્ષણ વગેરે વિધિઓ કરી પૂજાનું સકલીકરણ પૂર્ણ કર્યું।

Verse 61

ततः शिवासनं ध्यात्वा शिष्यमूर्ध्नि देशिकः । तत्रावाह्य यथान्यायमर्चयेन्मनसा शिवम्

ત્યારબાદ દેશિકે શિવાસનનું ધ્યાન કરીને તેને શિષ્યના મસ્તક પર (માનસિક રીતે) સ્થાપવું; પછી યોગ્ય વિધિથી ત્યાં શિવનું આવાહન કરીને મનથી ભગવાન શિવની પૂજા કરવી।

Verse 62

प्रार्थयेत्प्रांजलिर्देवं नित्यमत्र स्थितो भव । इति विज्ञाप्य तं शंभोस्तेजसा भासुरं स्मरेत्

હાથ જોડીને દેવને પ્રાર્થના કરવી—“તમે સદાય અહીં સ્થિત રહો।” એમ વિનંતી કરીને શંભુના દિવ્ય તેજથી પ્રકાશમાન સ્વરૂપનું ધ્યાન કરવું।

Verse 63

संपूज्याथ शिवं शैवीमाज्ञां प्राप्य शिवात्मिकाम् । कर्णे शिष्यस्य शनकैश्शिवमन्त्रमुदीरयेत्

પછી શિવની યોગ્ય રીતે પૂજા કરીને, શિવાત્મિકા શૈવી આજ્ઞા પ્રાપ્ત કરી, શિષ્યના કાનમાં ધીમેથી શિવમંત્ર ઉચ્ચારવો।

Verse 64

स तु बद्धांजलिः श्रुत्वा मन्त्रं तद्गतमानसः । शनैस्तं व्याहरेच्छिष्यशिवाचार्यस्य शासनात्

મંત્ર સાંભળી શિષ્ય હાથ જોડીને, મનને તેમાં જ લીન કરીને, શિવાચાર્યના આદેશ મુજબ તેને ધીમે ધીમે મૃદુ સ્વરે ઉચ્ચારે।

Verse 65

ततः शाक्तं च संदिश्य मन्त्रं मन्त्रविचक्षणः । उच्चारयित्वा च सुखं तस्मै मंगलमादिशेत्

ત્યારબાદ મંત્રવિદ્યા માં નિપુણ આચાર્ય તેને શાક્ત મંત્રનો ઉપદેશ આપે; અને તેને સહજ તથા મૃદુ સ્વરે ઉચ્ચારીને તેના પર મંગલ આશીર્વાદ ઉચ્ચારે।

Verse 66

ततस्समासान्मन्त्रार्थं वाच्यवाचकयोगतः । समदिश्येश्वरं रूपं योगमासनमादिशेत्

પછી વાચ્ય-વાચકના સંબંધથી મંત્રનો અર્થ સંક્ષેપમાં સમજાવી, ઈશ્વરના સ્વરૂપને સ્પષ્ટ દર્શાવી, ધ્યાન માટે યોગ્ય યોગાસન નિર્ધારિત કરવું।

Verse 67

अथ गुर्वाज्ञया शिष्यः शिवाग्निगुरुसन्निधौ । भक्त्यैवमभिसंधाय दीक्षावाक्यमुदीरयेत्

પછી ગુરુની આજ્ઞાથી શિષ્ય—શિવ, દીક્ષિત અગ્નિ અને આચાર્યની સન્નિધિમાં—ભક્તિપૂર્વક એવો સંકલ્પ કરીને દીક્ષા-વાક્ય ગಂಭીર રીતે ઉચ્ચારે।

Verse 68

वरं प्राणपरित्यागश्छेदनं शिरसो ऽपि वा । न त्वनभ्यर्च्य भुंजीय भगवन्तं त्रिलोचनम्

પ્રાણત્યાગ—અથવા શિરચ્છેદ પણ—શ્રેષ્ઠ છે; પરંતુ ત્રિલોચન ભગવાન શિવની પૂજા કર્યા વિના હું અન્ન ગ્રહણ ન કરું।

Verse 69

स एव दद्यान्नियतो यावन्मोहविपर्ययः । तावदाराधयेद्देवं तन्निष्ठस्तत्परायणः

જ્યાં સુધી મોહજન્ય વિપર્યય રહે, ત્યાં સુધી તે નિયમિત અનુષ્ઠાન ચાલુ રાખે. તે દૂર ન થાય ત્યાં સુધી તે દેવની આરાધના કરે—તેમા જ નિષ્ઠિત રહી, તેને જ પરમ આશ્રય માનીને।

Verse 70

ततः स समयो नाम भविष्यति शिवाश्रमे । लब्धाधिकारो गुर्वाज्ञापालकस्तद्वशो भवेत्

ત્યારબાદ શિવાશ્રમમાં ‘સમય’ નામની અવસ્થા પ્રગટ થશે. યોગ્ય અધિકાર પ્રાપ્ત કરીને તે ગુરુની આજ્ઞા પાલન કરનાર બની, તે શિસ્તના અધિન રહેશે.

Verse 71

अतः परं न्यस्तकरो भस्मादाय स्वहस्ततः । दद्याच्छिष्याय मूलेन रुद्राक्षं चाभिमंत्रितम्

ત્યારબાદ હાથોને વિધિપૂર્વક સ્થિર રાખીને, પોતાના હાથથી પવિત્ર ભસ્મ લે. પછી મૂળમંત્રથી અભિમંત્રિત રુદ્રાક્ષ શિષ્યને અર્પણ કરે.

Verse 72

प्रतिमा वापि देवस्य गूढदेहमथापि वा । पूजाहोमजपध्यानसाधनानि च संभवे

પ્રભુની પ્રતિમા હોય કે તેમની સૂક્ષ્મ, ગુઢ દેહરૂપ હાજરી હોય—હે શંભુ, પૂજા, હોમ, જપ અને ધ્યાન—આ બધાં સાધનાના ઉપાયો છે.

Verse 73

सोपि शिष्यः शिवाचार्याल्लब्धानि बहुमानतः । आददीताज्ञया तस्य देशिकस्य न चान्यथा

એ શિષ્ય પણ શિવાચાર્ય પાસેથી જે કંઈ ભક્તિપૂર્વક પ્રાપ્ત કરે, તે માત્ર તે દેશિક (ગુરુ)ની આજ્ઞા મુજબ જ સ્વીકારે—અન્યથા નહીં.

Verse 74

आचार्यादाप्तमखिलं शिरस्याधाय भक्तितः । रक्षयेत्पूजयेच्छंभुं मठे वा गृह एववा

આચાર્ય પાસેથી પ્રાપ્ત થયેલું સર્વ ભક્તિપૂર્વક શિરે ધારણ કરવું. અને શંભુ ભગવાનની રક્ષા તથા પૂજા કરવી—મઠમાં હોય કે પોતાના ઘરમાં.

Verse 75

अतः परं शिवाचारमादिशेदस्य देशिकः । भक्तिश्रद्धानुसारेण प्रज्ञायाश्चानुसारतः

ત્યારબાદ દેશિક (ગુરુ) તેને શિવાચારનું ઉપદેશ આપે—તેની ભક્તિ અને શ્રદ્ધા અનુસાર, તેમજ તેની પ્રજ્ઞાની ક્ષમતા મુજબ.

Verse 76

यदुक्तं यत्समाज्ञातं यच्चैवान्यत्प्रकीर्तितम् । शिवाचार्येण समये तत्सर्वं शिरसा वहेत्

જે કહેવાયું છે, જે વિધિવત્ આજ્ઞાપિત છે અને જે અન્ય રીતે પણ પ્રકીર્તિત છે—યોગ્ય સમયે શિવાચાર્યની આજ્ઞા માનીને તે સર્વને શિરોધાર્ય કરવું જોઈએ।

Verse 77

शिवागमस्य ग्रहणं वाचनं श्रवणं तथा । देशिकदेशतः कुर्यान्न स्वेच्छातो न चान्यतः

શિવાગમનું ગ્રહણ, વાચન અને શ્રવણ—આ બધું અધિકૃત દેશિક ગુરુ પાસેથી, યોગ્ય દેશ-પરંપરા અને સ્થાને જ કરવું; પોતાની ઇચ્છાથી નહીં, અને કોઈ અનિયમિત સ્ત્રોતથી પણ નહીં।

Verse 78

इति संक्षेपतः प्रोक्तः संस्कारः समयाह्वयः । साक्षाच्छिवपुरप्राप्तौ नृणां परमसाधनम्

આ રીતે સંક્ષેપમાં ‘સમય’ નામનો સંસ્કાર જણાવાયો. મનુષ્યો માટે શિવપુરની સాక్షાત્ પ્રાપ્તિ માટે આ પરમ સાધન છે।