पूजाविधान-व्याख्या (Pūjāvidhāna-vyākhyā) — Exposition of the Procedure of Worship

Verse 1

उपमन्युरुवाच । व्याख्यां पूजाविधानस्य प्रवदामि समासतः । शिवशास्त्रे शिवेनैव शिवायै कथितस्य तु

ઉપમન્યુ બોલ્યા—શિવશાસ્ત્રમાં સ્વયં ભગવાન શિવે શિવા (પાર્વતી)ને કહેલી પૂજાવિધાનની વ્યાખ્યા હું સંક્ષેપમાં કહું છું.

Verse 2

अंगमभ्यंतरं यागमग्निकार्यावसानकम् । विधाय वा न वा पश्चाद्बहिर्यागं समाचरेत्

અગ્નિકાર્યથી પૂર્ણ થતો, યાગનો અંગરૂપ આંતરિક યાગ કરી લીધા પછી—અથવા ન કર્યો હોય તો પણ—પછી બાહ્ય યાગ પણ વિધિપૂર્વક કરવો જોઈએ.

Verse 3

तत्र द्रव्याणि मनसा कल्पयित्वा विशोध्य च । ध्यात्वा विनायकं देवं पूजयित्वा विधानतः

ત્યાં જરૂરી દ્રવ્યોને મનમાં કલ્પી અને તેમને શુદ્ધ કરીને, દેવ વિનાયકનું ધ્યાન કરવું; અને વિધાન મુજબ તે દેવની પૂજા કરવી.

Verse 4

दक्षिणे चोत्तरे चैव नंदीशं सुयशं तथा । आराध्य मनसा सम्यगासनं कल्पयेद्बुधः

જમણી અને ડાબી બન્ને બાજુએ, બુદ્ધિમાન સાધકે મનથી મહાયશસ્વી નંદીશ્વરનું સમ્યક્ આરાધન કરવું; અને અંતરમાં તેમને પૂજી પછી વિધિપૂર્વક પૂજાનું આસન ગોઠવવું.

Verse 5

आराधनादिकैर्युक्तस्सिंहयोगासनादिकम् । पद्मासनं वा विमलं तत्त्वत्रयसमन्वितम्

આરાધના વગેરે અનુસંગી સાધનાઓથી યુક્ત થઈ સિંહયોગાસન વગેરે આસનો, અથવા નિર્મળ પદ્માસન ગ્રહણ કરવું—અને તત્ત્વત્રય (પતિ, પશુ, પાશ)ના જ્ઞાનથી સમન્વિત રહેવું।

Verse 6

तस्योपरि शिवं ध्यायेत्सांबं सर्वमनोहरम् । सर्वलक्षणसंपन्नं सर्वावयवशोभनम्

તેના ઉપર અંબા (ઉમા) સહિત સર્વમનોહર ભગવાન શિવનું ધ્યાન કરવું—જે સર્વ શુભ લક્ષણોથી સંપન્ન છે અને જેમના સર્વ અંગો શોભાયમાન છે।

Verse 7

सर्वातिशयसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् । रक्तास्यपाणिचरणं कुंदचंद्रस्मिताननम्

તે સર્વ ઉત્તમ ગુણોથી યુક્ત અને સર્વ આભૂષણોથી અલંકૃત હતા; તેમનું મુખ, હાથ અને ચરણ રક્તિમ હતા, અને કુંદપુષ્પ તથા ચંદ્ર સમાન સ્મિતવાળું તેમનું મુખ તેજસ્વી હતું।

Verse 8

शुद्धस्फटिकसंकाशं फुल्लपद्मत्रिलोचनम् । चतुर्भुजमुदाराङ्गं चारुचंद्रकलाधरम्

તે શુદ્ધ સ્ફટિક સમાન તેજસ્વી, પૂર્ણ વિકસિત પદ્મ સમ ત્રિનેત્ર; ચતુર્ભુજ, ઉદાર અંગવાળા, અને મનોહર ચંદ્રકલા ધારણ કરનાર—એવા સગુણ શિવનું ધ્યાન કરવું જોઈએ।

Verse 9

वरदाभयहस्तं च मृगटंकधरं हरम् । भुजंगहारवलयं चारुनीलगलांतरम्

વર અને અભય આપતા હસ્તવાળા, મૃગ અને ટંક (પરશુ) ધારણ કરનાર હર; ભુજંગને હાર અને વલય રૂપે ધારણ કરનાર, અને મનોહર નીલકંઠચિહ્નથી શોભિત—એવા કૃપાળુ શિવને તેણે દર્શન કર્યા।

Verse 10

सर्वोपमानरहितं सानुगं सपरिच्छदम् । ततः संचिंतयेत्तस्य वामभागे महेश्वरीम्

તે સર્વ ઉપમાનોથી પરે એવા દેવનું ધ્યાન કરે—તેમના અનુચરો અને દિવ્ય પરિકર સહિત; ત્યારબાદ તેમના વામ ભાગે મહેશ્વરીનું ચિંતન કરે.

Verse 11

प्रफुल्लोत्पलपत्राभां विस्तीर्णायतलोचनाम् । पूर्णचंद्राभवदनां नीलकुंचितमूर्धजाम्

તેણાં નેત્રો પ્રફુલ્લ નિલોત્પલના પાંદડાં જેવા દીર્ઘ અને વિસ્તૃત હતા; મુખ પૂર્ણચંદ્ર સમાન તેજસ્વી; અને કેશ નિલા તથા સુશોભિત વળાંકવાળા હતા.

Verse 12

नीलोत्पलदलप्रख्यां चन्द्रार्धकृतशेखराम् । अतिवृत्तघनोत्तुंगस्निग्धपीनपयोधराम्

તે નિલોત્પલના પાંદડાં જેવી તેજસ્વી હતી અને અર્ધચંદ્રને શિરોભૂષણરૂપે ધારણ કર્યો હતો; તેનું વક્ષ અત્યંત પૂર્ણ—ગોળ, ઊંચું, ઘન, સ્નિગ્ધ અને દૃઢ—મંગલમય સૌંદર્યથી ઝળહળતું હતું.

Verse 13

तनुमध्यां पृथुश्रोणीं पीतसूक्ष्मवराम्बराम् । सर्वाभरणसंपन्नां ललाटतिलकोज्ज्वलाम्

તેમણે તેણીને જોઈ—પાતળી કમર અને પહોળા નિતંબવાળી, સૂક્ષ્મ અને શ્રેષ્ઠ પીળું વસ્ત્ર ધારણ કરનારિ; સર્વ આભૂષણોથી સુશોભિત અને લલાટના તિલકથી તેજસ્વી।

Verse 14

विचित्रपुष्पसंकीर्णकेशपाशोपशोभिताम् । सर्वतो ऽनुगुणाकारां किंचिल्लज्जानताननाम्

તેણીના કેશપાશ વિવિધ રંગના પુષ્પગુચ્છોથી સુશોભિત હતા. સર્વ રીતે તેનું સ્વરૂપ સુસંગત અને સમપ્રમાણ હતું, અને લજ્જાથી તેનું મુખ થોડું નમેલું હતું।

Verse 15

हेमारविंदं विलसद्दधानां दक्षिणे करे । दंडवच्चापरं हस्ते न्यस्यासीनां महासने

તે મહાસિંહાસન પર આસનસ્થ હતી; જમણા હાથમાં સુવર્ણ કમળ ધારણ કરીને તેજસ્વી હતી, અને બીજા હાથને દંડ સમ સ્થિર રાખ્યો હતો.

Verse 16

पाशविच्छेदिकां साक्षात्सच्चिदानंदरूपिणीम् । एवं देवं च देवीं च ध्यात्वासनवरे शुभे

જે સాక్షાત્ પાશચ્છેદિની અને સચ્ચિદાનંદસ્વરૂપિણી દેવી છે—એવી દેવી તથા દેવને આ રીતે ધ્યાનીને, શુભ ઉત્તમ આસન પર બેસી તેમનું ચિંતન કરવું.

Verse 17

सर्वोपचारवद्भक्त्या भावपुष्पैस्समर्चयेत् । अथवा परिकल्प्यैवं मूर्तिमन्यतमां विभोः

સર્વ ઉપચાર કર્યાની જેમ ભક્તિપૂર્વક, ભાવપુષ્પોથી તેમનું સમર્ચન કરવું. અથવા આ રીતે પરિકલ્પના કરીને, સર્વવ્યાપી વિભુ પ્રભુની ઇચ્છિત કોઈપણ મૂર્તિમાં પૂજન કરવું.

Verse 18

शैवीं सदाशिवाख्यां वा तथा माहेश्वरीं पराम् । षड्विंशकाभिधानां वा श्रीकंठाख्यामथापि वा

તેને ‘શૈવી’ કહો કે ‘સદાશિવ’ નામે બોલાવો; પરમ ‘માહેશ્વરી’ રૂપે પૂજો; અથવા ‘ષડ્વિંશક’ (છવીસ તત્ત્વો) તરીકે ઓળખાવો; કે ‘શ્રીકંઠ’ કહી સંબોધો—આ પાવન નામોથી સૂચિત તો એ જ એક મહેશ્વર છે।

Verse 19

मन्त्रन्यासादिकां चापि कृत्वा स्वस्यां तनौ यथा । अस्यां मूर्तौ मूर्तिमंतं शिवं सदसतः परम्

વિધિ મુજબ પોતાના દેહ પર મંત્રન્યાસ વગેરે કરીને, આ મૂર્તિમાં જ વિરાજમાન શિવનું ધ્યાન કરવું—જે કૃપા માટે સાકાર બને છે, છતાં વ્યક્ત-અવ્યક્ત બંનેથી પર પરમ છે।

Verse 20

ध्यात्वा बाह्यक्रमेणैव पूजां निर्वर्तयेद्धिया । समिदाज्यादिभिः पश्चान्नाभौ होमं च भावयेत्

પ્રથમ ધ્યાન કરીને, નિર્ધારિત બાહ્યક્રમ મુજબ બુદ્ધિથી પૂજા પૂર્ણ કરવી. ત્યારબાદ સમિધા, ઘી વગેરે વડે નાભિમાં હોમનું પણ ભાવન કરવું—અંતરાગ્નિમાં શિવભક્તિથી આહુતિ અર્પવી।

Verse 21

भ्रूमध्ये च शिवं ध्यायेच्छुद्धदीपशिखाकृतिम् । इत्थमंगे स्वतंत्रे वा योगे ध्यानमये शुभे

ભ્રૂમધ્યમાં શુદ્ધ દીપશિખા સમાન આકારવાળા શિવનું ધ્યાન કરવું. આ રીતે ધ્યાનમય શુભયોગમાં, અંગ-આધારે અથવા સ્વતંત્ર રીતે પણ સાધના કરી શકાય છે।

Verse 22

अग्निकार्यावसानं च सर्वत्रैव समो विधिः । अथ चिंतामयं सर्वं समाप्याराधनक्रमम्

અગ્નિકાર્યના સમાપનની વિધિ સર્વત્ર સમાન છે. ત્યારબાદ ચિંતનમય સમગ્ર આરાધના-ક્રમ પૂર્ણ કરીને પૂજાને યથાવિધી સમાપ્ત કરવી.

Verse 23

लिंगे च पूजयेद्देवं स्थंडिले वानले ऽपि वा

લિંગમાં દેવનું પૂજન કરવું; અથવા પવિત્ર સ્થંડિલ-વેદી પર પણ, કે પાવન અગ્નિમાં પણ, યથાશક્તિ અર્ચન કરવું.